Eýropa men Qytaı qarym-qatynasy

Makron myrza men Ýrsýla hanymnyń Qytaıǵa barýy geosaıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da mańyzǵa ıe. Jer-jahannyń osy sapardan úmit kútýiniń birneshe sebebi bar. Birinshisi – Ýkraınadaǵy soǵys. О́zderińizge málim, Eýropa elderi qaqtyǵys bastalǵaly Kremldiń basqynshy áreketin aıyptap, Ýkraınaǵa qarjylaı da, qarýmen de kómektesip, moraldyq qoldaý bildirip kelgen. Al Qytaı óz kezeginde Reseıdiń áreketin ashyq aıyptaǵan emes. Tek ár memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵy saqtalýy kerek degen syńaıdaǵy áńgime aıtyp júr. Esesine, sanksııadan san soqqan Kremlmen ekonomıkalyq baılanysyn nyǵaıtýǵa múddeli. Kommýnıstik partııasy basshysy Sı Szınpın Máskeýge barǵan saparynda ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaıtý basty nazarda bolatynyn jetkizdi. Qysqasy, sarapshylar Beıjiń bıligi ázirge beıtarap kózqaras ustanǵanymen, bir búıregi Reseıge buryp turatynyn alǵa tartady.

Ekinshi sebep demokratııalyq memleketter men Qytaı qarym-qatynasy. Keıingi jyldary Beıjiń men batys elderi arasynan qara mysyq júgirip ótti. AQSh pen Qytaıdyń saýda «soǵysy» áli tolyqqandy sheshilgen joq. Atalǵan eldiń birqatar kompanııasy batysta shpıondyq jasady dep aıyptaldy. Tipti, «Huawei» sekildi korporasııalardyń jumysyna tyıym salyndy. Taıvan taǵdyry da ahýaldy shıelenistire tústi. Sondyqtan sarapshylar da, saıasatkerler de osy sapar kezinde geosaıası ýaǵdalastyqtar jasalady dep kútken. Alaıda alystan at sabyltyp kelgen Makron da, Ýrsýla fon der Lıaıen de Sıge sózin ótkize almaı, qur qol qaıtqan syńaıly. Tipti, keı sarapshylar bul saparǵa shyǵýdyń ózi áý basta durys bolmaǵanyn alǵa tartady.

Kommýnıstik partııasy basshysy ekijaqty kezdesý kezinde Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýine qatysty kózqarasynan aınymady. Máselen, ol eki tarap ta qaýipsizdigine qatysty alańdaýshylyǵy bar ekenin jetkizdi. Biraq qaqtyǵysty toqtatýǵa yqpal etý jóninde tis jarǵan joq.

«Qytaı Fransııamen birlesip, halyq­aralyq qoǵamdastyqty sabyrǵa shaqyryp, utymdy sheshim usynýǵa shaqyrady. Beıbitshilik jónindegi kelis­sózder múmkindiginshe erte bastalǵany jón. BUU jarǵysyna súıenip, tarap­tar­dyń qaýipsizdigin eskere otyryp, teńgerimdi, tıimdi jáne turaqty eýropa­lyq qaýipsizdik negizine súıenip, saıası sheshim izdeý qajet», dedi Sı Szınpın.

Sondaı-aq «Politico» saıtynyń habarlaýynsha, ekijaqty qupııa kezdesýde Fransııa Prezıdenti E.Makron Beıjińniń Reseıge qarý jetkizý yqtımaldyǵyna qatysty alańdaýshylyǵyn bildirgen. Qytaılyq áriptesin mundaı qadamǵa barmaýǵa shaqyrǵan kórinedi. Al Sı Szınpın bul soǵys Qytaıdyń máselesi emes dep áńgimeni sholaq qaıyrǵan.

«Beıbitshilik pen turaqtylyq máse­le­sine kelsek, Reseıdiń Ýkraınaǵa bas­qyn­shy­lyq áreketin aıyptaý kerek. Siz ma­ńyzdy pikir aıttyńyz. Bul soǵys bárimizge teris áserin tıgizedi. О́ıtkeni Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshesi BUU jarǵysyn buzyp otyr. Álem muny qabyldaı almaıdy», dedi Fransııa Prezıdenti.

Al BBC agenttigi baspasóz konferensııasy kezinde E.Makron Ýkraınadaǵy soǵys taqyrybyn kótergende, Sı Szın­pınniń jaqtyrmaı tereń kúrsingenin jazady. Sonymen qatar fransýz basshy­synyń Reseıdi aqylǵa shaqyrý týraly ótinishine múldem jaýap bermegen. Tipti, Reseı ataýyn da, soǵys sózin de tilge tıek etpedi.

Fransııalyq «Le Monde» gazeti E.Makron Beıjiń basshysyn kózqarasy­nan aınyta almaǵanyn jazady. Basy­lym­nyń habarlaýynsha, resmı Parıj beıbitshilikke aparatyn jol usynǵan. Alaı­da Makronnyń bastamasy qaqty­ǵysty sheshpeıtinin, shıelenisti odan sa­ıyn tyǵyryqqa tireıtinin alǵa tartady.

Aıtpaqshy, eýropalyq sheneýnikter Beıjińge at basyn burǵan kezde Qytaı­dyń premer-mınıstri Lı Sıan reseılik áriptesi Mıhaıl Mıshýstınmen telefon arqyly tildesti. «China Daily» basylymy bul oqıǵany «Beıjiń men Máskeý yntymaqtastyqty nyǵaıtady» dep habarlady. «Le Monde» gazeti mundaı sátti qart qurlyq delegasııasy ústine muzdaı sý quıyp jibergenmen teńestirip otyr.

Úsh jolaqty eldiń kelesi bir basylymy «Les Echos» «Fransııa prezıdenti Beıjińniń beıbitshilikke qol jetkizýde sheshýshi ról atqara alatynyn málimdedi. Biraq Sı Szınpın esh ıshara tanytpady. Ol Kıev pen Máskeýdi tatýlastyrýda Qytaıdyń ustanymy ózgeretinine emeýrin bildirgen joq», dep jazady.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Qytaıdyń mundaı kózqaras ustanýynyń óz sebebi bar. Resmı Beıjiń Eýropalyq odaq­tyń birligi men erkindigine senbeıdi. Álemdik tártip máselesin AQSh-pen ǵana talqylaýdy jón kóredi. Eýropadaǵy shyrǵalańdy paıdalanyp, basty básekelesin álsiretýge, saýdanyń keńeıýine qol jetkizýge daıyn.

«Makron Eýropadaǵy jáne transat­lan­tıkalyq uıymdaǵy alaýyzdyqty baıqatpaýyna múmkindigi bar edi. Eshkim ony bir top bıznesmendi ertip aparýǵa májbúrlegen joq. Makron ıllıýzııaǵa senip, Qytaı basshysyn Pýtınge qarsy shyǵýǵa kóndiremin dep óz ózin aldady», deıdi Berlınde ornalasqan Jahandyq qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Torsten Benner.

Rasynda, Eýropalyq delegasııa quramynda bir top kásipker bolǵany ras. Tipti, sazger Jan-Mıshel Jarr da toptyń quramyna enipti. Osylaısha, taraptar mádenı baılanysty nyǵaıtý týraly ýaǵdalastyq jasasty. Sonymen qatar saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasty ilgeriletýge qatysty birqatar qujatqa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, Qytaı jaǵy aldaǵy ýaqytta «Airbus» kom­panııasynan 150 dana «A320 Neo» jáne 10 dana «A350» ushaǵyn satyp almaq­shy. Kelisim quny 36 mıllıard eýroǵa teń.

Osy sapar barysynda Sı Szınpın Eýro­pa­lyq komıssııa tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıendi qabyldaǵan. Kezdesýden keıin bólek baspasóz jıynyn ótkizgen Ýrsýla hanym Beıjińge qatań eskertý jasady.

«Alda-jalda Qytaı Reseıge qarý-jaraq jetkizse, onda halyqaralyq quqyqty buzady. Eýropalyq odaq pen Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynasqa aıtarlyqtaı zardabyn tıgizedi. Qytaı ádiletti álem qurýǵa kómektesetinine senim bildiremin», dedi fon der Lıaıen.

Batys memleketteri úshin ádil álem uǵymy Ýkraınanyń tolyqtaı aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirýdi bildiredi. Iаǵnı Reseı basyp alǵan aımaqtardan áskerin tolyqtaı shyǵarýy qajet.

Osy sapardan qorytyndy jasaǵan sarapshylar Eýropada Qytaıǵa qatysty naqty ortaq ustanym joq ekenine nazar aýdarady. Odaqqa múshe memleketterdiń eshqaısysy Beıjiń bıligimen qandaı qarym-qatynas jasaýdy anyq bilmeıdi. Sol sebepti Sı Szınpın ózara túsinis­peýshilikti óz kádesine jaratýǵa bolatynyn jaqsy túsinedi.

Eýropalyq keńestiń halyqaralyq qatynastar ortalyǵyndaǵy Azııany zertteý tobynyń jetekshisi Iаnka Ortel qart qurlyqtyń sheneýnikteri sapar kezinde Sıdiń senimdiligine selkeý túsiretin múmkindikti múlt jiberip alǵanyna narazy. Onyń aıtýynsha, Emmanýel Makron men Ýrsýla fon der Lıaıen bir top bıznesmendi ertip barmaǵanda, Beıjiń bıligine belgi beretin edi. Iаǵnı Eýropa Ýkraınadaǵy qaqtyǵystan basqaǵa bas aýyrtpaıtynyn túsindiretin edi.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, eýropalyqtar bul múmkindikti múlt jiberip aldy. Endi, Sı Szınpın qart qurlyqqa qatysty saıasatta ózin sýdaǵy balyqtaı sezinedi. Qysqasy, bul sapar shartarapty mazalaǵan máselege núkte qoıýdyń ornyna, kúmán bultyn odan saıyn qoıýlata tústi.

Osy oraıda Qytaıdyń da, Eýropalyq odaqtyń da Qazaqstannyń basty stra­tegııalyq seriktesteri ekenin aıta ketken jón. Máselen, kórshiles memleketpen aradaǵy saýda-sattyq quny jyl sanap artyp keledi. Keleshekte Qazaqstan Qytaıǵa muzdatylǵan et pen balyq ónimderin, qus, jylqy, shoshqa eti men qosalqy ónimderdi, jumyrtqa jáne taýarlardyń basqa da túrlerin jetkizýge ázir.

Eýropalyq odaq ta Qazaqstannyń eń iri jáne mańyzdy saýda seriktesi. Elimizdegi syrtqy saýdanyń shamamen 30 paıyzy qart qurlyqqa tıesili. 2022 jylǵy taýar aınalymynyń kólemi 40 mlrd dollarǵa jetti. Sonyń ishinde eksport 32,3 mlrd dollardy qurasa, ımport 7,6 mlrd dollarǵa teńesken. Yntymaqtastyqtyń tereńdigin myna derekter de rastaıdy. Sońǵy on jylda Eýropalyq odaq Ortalyq Azııa memleketterine 120 mıllıard dollardan astam ınvestısııa quıdy. Al sol qarjynyń shamamen 70 paıyzy Qazaqstanǵa bólingen. Qazirgi tańda eýropalyq kapıtaldyń úlesi bar úsh myńǵa jýyq kompanııa Qazaqstan ekonomıkasynyń túrli sektorynda jumys isteıdi.