Aýyldardy aýyz sýmen qamtamasyz etý problemasynyń áli sheshilmeı kele jatqany belgili. Máselen, 2021 jyly Qazaqstandaǵy 6302 aýyldyq eldi mekenniń 4759-y sýmen jabdyqtaý qyzmetterimen qamtylmapty. Kezinde memleket salaǵa ıe bola almaı, sý kózderi ıesiz qalyp, vedomstvolyq menshikte de bolǵan. Keıbir aımaq halqynyń basym kópshiligi normatıvterge sáıkes kelmeıtin sapasyz aýyz sý iship, onyń áleýmettik saldarlarynan halyq úlken zardapqa ushyrady.
2000 jyly respýblıka boıynsha alǵanda halyqtyń sýmen qamtamasyz etilýi aýyldyq kentterde orta eseppen 71% bolsa, Mańǵystaý oblysynda bul kórsetkish 42%-dy qurady. Osy oblystaǵy aýyldyq eldi mekenderdiń basym bóliginde ortalyqtandyrylǵan sý júıesi bolmady nemese sý qubyrlary isten shyqqan edi. Sonymen qatar sýmen jabdyqtaý jelileriniń barlyǵy derlik qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıda boldy jáne olardyń kópshiligi 20-25 jyldan astam ýaqyt buryn paıdalanýǵa berilip, sanıtarlyq talaptarǵa saı kelmedi. Oblystyń barlyq derlik sý qubyrlary men káriz jelileri 80-100 paıyzǵa tozǵan-dy. Al 2010 jyly óńirdiń sý resýrstary tek qana 3,5 paıyzdy qurady.
2016 jyly oblys halqynyń 57%-y nemese 330 myń adam tuzdy teńiz sýyn paıdalanǵan. Mıkrobıologııalyq kórsetkishter boıynsha sanıtarlyq-gıgıenalyq normalarǵa saı kelmeıtin aýyz sý synamalarynyń úles salmaǵy el boıynsha orta eseppen 8,1 paıyzdy qurasa, al ol Mańǵystaý oblysy boıynsha respýblıkalyq kórsetkishten joǵary boldy. Iаǵnı bul aýyz sýdyń sapasy memlekettik standarttarǵa saı kelmeıdi degen sóz. Osyndaı ahýaldyń basty sebepteriniń qataryna sý qubyrlarynyń tolyqqandy jumys istemeýi men olardyń paıdalaný merziminiń ótýi jáne sý tazalaý tehnologııasynyń buzylýyn jatqyzýǵa bolady.
Osyǵan uqsas problemalar basqa aımaqtarda da bar. Mysaly, 2010-jyldary Aqmola oblysyndaǵy sý qubyrlarynyń 56%-y ábden eskirse, Almaty oblysynda halyq 1969 jyly salynǵan sý qubyry jelisin paıdalanyp, Aqmola oblysynda 1970 jyly salynǵan sý tazalaý stansasy sonaý 1986 jyldyń ózinde arnaıy komıssııanyń sheshimimen jaramsyz dep tanylǵan kórinedi. Jalpy, kóptegen sý jelilerinde kishigirim apattar kóbeıip, sý kózderi jabyldy. Keıbir qalalar men aýyldyq jerlerde sý qubyrlarynyń jartysynan astamy eskirip, tat basyp, sý kózderi lastanyp, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jaǵdaı nasharlap ketti. Kóktemgi qyzyl sý júrgen kezde turǵyndardyń páterlerindegi krannan laı aǵatyn jaǵdaılar da kezdesetin. Bul óz kezeginde turǵyndardyń densaýlyǵynyń nasharlaýyna ákelip, «A» vırýsty gepatıti, baýyrdyń qabynýy, juqpaly ishek aýrýlarynyń deńgeıin joǵarylatty.
Bir ókinishtisi, kezinde «Taza sý», «Aqbulaq» baǵdarlamalarymen biraz sharýa atqarylǵanymen keıbir aýyldarda turǵyndardyń kópshiligi áli kúnge aýyz sýdy satyp alyp, aýlasyndaǵy jasandy qudyq-áýitke kólikpen quıdyrýda. 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» salalyq jáne tıisti óńirlik baǵdarlamalardy iske asyrý barysynda atqarylǵan jumystardyń sapasyna jáne onyń túpkilikti nátıjesine keri áserin tıgizgen kóptegen kemshilikke jol berildi. Solardyń ishinde sý sharýashylyǵy salasyndaǵy josparlaý is-sharalaryna júıeli kózqarastyń bolmaýy jáne sý qubyrlarynyń salynýy men olardy jóndeý jumystarynyń sapasyzdyǵyn atap ótken jón. Jóndeý-qurylys jumystarynyń merzimderiniń buzylýy, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileriniń tozýynyń joǵary deńgeıi bul nysandardyń tehnıkalyq jaǵdaıynyń sozylmaly túrde nasharlaýyna jáne apattardyń kóbeıýine ákelip soqty. Al ınnovasııalyq jobalardy engizý deńgeıiniń tómendigi bul salada bıznes-ortany damytýǵa múmkindik bermedi. Osynyń barlyǵy óz kezeginde turǵyndardyń áleýmettik narazylyǵyn týdyrdy.
2021 jyly Prezıdent Q.Toqaev Mańǵystaý oblysyna jasaǵan jumys sapary kezinde óńir turǵyndarynyń sapaly aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etilmeı otyrǵandyǵyna arnaıy toqtaldy. Sebebi aımaq aýyldarynyń 20%-ynda aýyz sýdyń joqtyǵy jáne osy baǵyttaǵy jumystyń qarqyny óte baıaý júrip jatqany úlken máselege aınalǵan edi. Jalpy, Qazaqstandaǵy aýyldyq jerlerdiń 40%-nyń ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etilmeýin bylaı qoıǵanda, bul másele qalalarda da saqtalýda. Bul Qazaqstanda aýyz sý problemasynyń osy kúnge deıin túbegeıli ózgere qoımaǵanynyń jáne halyqtyń biraz bóliginiń tıisti sapadaǵy sýmen tolyq kólemde qamtamasyz etilmeýiniń aıǵaǵy. Prezıdent sýdyń mańyzdylyǵyna taǵy da nazar aýdaryp, máseleni sheshýdiń qajettiligin eskertti. Endeshe, «bulaq kórseń kózin ash» degendi basshylyqqa ala otyryp, sýdyń ómirdiń nári ekenin umytpaı, «sýdyń da suraýy bar» degendi de esten shyǵarmaıyq.