Agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń áleýeti

Jıyn barysynda qoǵamdaǵy syn-eskertpelerdiń negizsiz emes ekeni aıtylyp, bilim berý, oqytý úderisinde, grant bólýde, emtıhandardy qaıta tapsyrý, kýrstyq jumystardy qorǵaý sátterinde tártip buzýshylyqtyń oryn al­ǵandyǵy ashyq ortaǵa salyndy. Jalaqynyń azdyǵyna baılanys­ty irgeli ǵylymdarmen aınalysatyn úzdik mamandar, bilikti professorlar basqa jo­ǵary oqý oryndaryna aýysýǵa májbúr bolǵan. Saldarynan ýnıver­sı­tettiń ǵylymı kadrlyq áleýeti álsirep, bilim sapasy tómendegen.

Ýnıversıtettiń materıaldyq-oqý bazasy jeke maqsattarǵa paıdalanylyp, stý­­denttik jataqhanalar men oqý ǵımarattary kásipkerlerge jalǵa berilgen. Túrli oıyn-saýyq oryn­dary ashylyp, oqý nysandary, jataqhana, stadıon men basqa da jer ýchaskeleri jekeniń qolyna ótip ketken. Osynyń bári myńdaǵan adamy bar úlken ujymnyń kóz aldynda bolyp jatqanyna qaramastan, eshqandaı áriptestik syn aıtylmaǵan. Kem­shilikterdi boldyrmaý, aldyn alý is-sharalary jasalmaǵan.

Osynyń bári ýnıversıtetke jańa basshylyqtyń kelýimen anyqtalyp, ártúrli deńgeıdegi jıyndarda tarazyǵa salynyp, jıyn barysynda oryn alǵan kemshilikterdi túzetý baǵy­tyn­daǵy is-sharalar aýqymy pysyq­taldy.

– Bizdiń túpki maqsatymyz – jemqorlyqsyz, ádiletti ýnıversıtet qurý. Bul qaǵıdat stýdenttermen, jas ǵalymdarmen jáne Aqyldastar alqasymen bolǵan kezdesýlerde ashyq aıtyldy. Bilim berý isi, oqý úderisin jańasha uıymdastyrý, ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrý baǵy­tyndaǵy máselelerdi birlese talqyladyq. Ardager oqytýshylar men jastar tarapynan kóptegen naqty usynys aıtyldy. Sonyń nátıjesinde sózden iske kóship, ýnıversıtetti damytýdyń naqty is-sharalaryn júzege asyrýdy qolǵa alýdamyz, – dedi ýnıversıtet rektory Aqylbek Kúrishbaev.

Osy jyldyń eń úl­ken ja­­ńalyǵy – aqpan aıynda ýnı­versıtettiń basqarý júıesin jetildirý aıasynda tuń­ǵysh ret ashyq konkýrs uıym­das­ty­­ry­lypty. Nátıjesinde, fakýl­tet dekandary men kafedra meń­gerý­shileriniń quramy 70 paıyzǵa jańarǵan. Dekandardyń orta jasy – 49, kafedra meńgerýshileriniń orta jasy 46-ny quraıdy. Irik­telgen úmitkerler óz salalary boıynsha biliktiligi men bi­limin, ǵylym men bilim berýdegi jınaqtaǵan tájirıbeleriniń mol ekendigin aıqyn kórsete bildi.

Ýnıversıtettiń osy jylǵa arnalǵan damý baǵdarlamasy men memlekettik satyp alý jospary qaıta qaralyp, barlyq tıimsiz shyǵyn, quramdas uıymdardy ustaý qarajaty qysqartylǵan. Bıýdjettiń negizgi bóligi ýnı­versıtettiń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasyn nyǵaıtýǵa, stý­denttik jataqhanalar men oqý ǵımarattaryn jóndeýden ótki­zýge jáne taǵy da basqa tıimdi is-sharalarǵa baǵyttalyp otyr. Sondaı-aq ákimshilik-bas­qa­rýshy, oqytý-kómekshi jáne teh­­­nıkalyq qyzmet personaly 50 paıyzǵa deıin qysqarǵan. Nátı­jesinde, professor-oqytý­shy­lar quramynyń eńbekaqysy 45 paıyzǵa deıin, kafedra meń­gerý­shileri men fakýltet dekan­darynyń jalaqysy 1,5 ese kó­terildi. Iаǵnı elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń deń­geıine deıin jetkizildi.

Endi jańa reıtıngtik ba­ǵalaý júıesi oqytýshylardyń eńbekaqysyn 50 paıyzǵa deıin kóterýge jáne odan da kóp ústeme alýǵa múmkindik beretin bolady. Bul sheshim basqa joǵary oqý oryndarynyń reıtıng ba­ǵalaýlaryn salystyra otyryp, qabyldanǵan. Árbir oqytýshynyń istegen jumysy tórt baǵyt – oqý jáne oqý-ádistemelik, ǵylymı-zertteý, ımıdjdik, tárbıe jáne áleýmettik jumystary boıynsha derbes baǵalanady.

Keńeste ýnıversıtettiń oqý úderisindegi júzege asyrylǵan jumystar da ortaǵa salynyp, bul máselede de olqylyqtardyń az emes ekeni, oqytýdyń kre­dıttik tehnologııasy boıyn­sha problema týyndaǵany ashyq aıtyldy. Mysaly, bıyl bi­tirýshi túlek­terdiń 9 paıyzy, ıaǵnı, 165-iniń ıgerilmegen kredıtteri, akademııalyq qa­ryzdary bar bolǵandyqtan, dıplom ala almaıtyny belgili boldy. Osy oraıda Ǵylymı keńes múshelerine oqý úderisindegi quqyq buzýshylardy anyqtap, qatań tártipke shaqyrý júkteldi.

Búginde sıfrlandyrý, IT jáne bıotehnologııa salasyndaǵy serpilister álemdi ózgertýde. Alaıda bul baǵytta elimizdegi kóptegen ǵylymı-zer­tteý ja­ńalyǵy agrarlyq óndiris salasyna jetpeı otyr­ǵany belgili. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda: «О́ńdeý ónerkásibin ınnovasııa men jo­ǵary tehnologııa ǵana jedel damytady. Bul – aıdan anyq nárse. Sol sebepti Qazaqstan ekonomıkasy ǵylymı jetistikterdi negizge alýy kerek. Zertteý júrgizip, patent alý jetkiliksiz. Ǵylymı jańalyqtardy óndiriste paıdalaný qajet», dep atap kórsetken bolatyn.

Aqylbek Kúrish­baev­tyń aıtýynsha, elimizdegi agrarlyq saladaǵy jetekshi oqý orny aýyl sharýashylyǵy úshin básekege qabiletti bilikti kadrlar daıarlaýmen qatar, ınnovasııalyq ǵylymı izdenisterge qol jetkizýdi jáne olardy óndiriste qoldanýdy maqsat etedi. Bul rette álemdik ozyq joǵary oqý oryndarymen bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý arqy­ly, iskerlik tájirıbeler almasý maqsatynda keshendi jobalar jasalyp jatyr. Mysaly, sáýir aıynyń 19-23 aralyǵynda aýyl sharýashylyǵy men orman isi, bıoekonomıka boıynsha Eýropada 3-shi, álemde 4-shi oryn alatyn AgroParisTech (Fransııa) aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetinen keletin delegasııa Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń qyzmetimen tanysatyn bolady. Olar bıyl oqý baǵdarla­malaryndaǵy fýndamentaldy pánder – matematıka, fızıka, ınformatıka, bıologııa, hımııa pánderiniń oqý-ádis­te­melik, qurylymdyq jáne sılla­býstardyń mazmunyna taldaý jasamaq. Odan ári qaraı básekege qabiletti mamandardy birlese daıarlaý aıasyn keńeıtý, qos dıplomdyq baǵyttaǵy jumystar jalǵasatyn bolady.

– Bolashaq mamandardy daıar­laýda kásibı praktıkany uıym­dastyrý men dýaldy oqy­týdy iske asyrý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetimen kelisimshart negizinde 7 ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtyn, 756 óndiristik-táji­rıbelik bazany ınegrasııalaý qolǵa alynyp jatyr. Bul maq­sat oryndalsa, bolashaqta 1-2 kýrs­taǵylar teorııalyq bilimdi ýnıversıtette meńgerip, ǵylymı-ınnovasııalyq bilimdi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda alady. Al óndiristik tájirıbeni 352 agrokásiporynda ótkizedi. Bul álemdik úrdis, – deıdi Aqylbek Qajyǵululy.

2023-2024 oqý jylynda «Coursera» halyqaralyq platformasyna kóshý arqyly bilim alýshylar úshin álemdik deńgeıdegi ǵalymdardyń dáristerin tikeleı tyńdaýǵa, bilimderin qosymsha jetildirýge múmkindikter jasal­maq. Interaktıvti tehnologııalardy jetkilikti qoldaný maqsatynda ýnıversıtet bıýdjetiniń esebinen 70 mln teńgeden astam somaǵa ınteraktıvti taqtalar men proek­torlarǵa memlekettik tapsyrys berilgen.

Qazaq eli úshin mal sharýa­shylyǵy ejelden dástúrli kásip ekeni belgili. Osy oraıda ýnıversıtette qaıta ashyl­ǵan «Zooınjenerııa jáne taǵam óndirisiniń tehnologııasy» fa­kýl­teti týraly jańalyqty súıin­shilep jetkizgen bolatynbyz.

Taǵy bir asa mańyzdy másele – álemde, onyń ishinde Orta Azııa men Qazaqstannyń ońtústik aımaǵynda sý tapshylyǵy aıqyn sezilip otyr. 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń kólemi 40 paıyzǵa jetýi múmkin degen boljam bar. Osy oraıda Memleket basshysy «Energetıka, sý jáne kólik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldanýǵa tıis» deı otyryp, elimizde qosymsha 25 sý qoı­masyn salyp, sýdy barynsha únemdeýdi tapsyrǵany belgili.

Osy jyldyń 2 naýryzynda Shymkent qalasynda Qazaqstan jáne О́zbekstan memleketteri Premer-mınıstrleriniń deń­geıinde ótken kezdesý aıasynda sý mamandaryn birlese daıarlaý máselesi talqylandy. Sol resmı kezdesý aıasynda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti men Tashkent ırrıgasııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý ınjenerleri ıns­tıtýty rektorlary kezdesip, ózbekstandyq oqý ornynyń fılıalyn ashý máselesin jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Ýnıversıtet ǵalymdary jańa fı­lıaldyń qurylýy sý sharýa­shylyǵy mamandaryn birlese daıarlaýmen qatar, Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy sý resýrstary men sýdy paıdalaný, jerdi melıorasııalaý jáne rekýltıvasııalaý salasyndaǵy ǵylymı jobalardy birlese iske asyrýǵa jańa serpin beredi degen senimde.

Sondaı-aq álemdegi bıomedı­sınalyq ǵylymdar, jaratylys­taný ǵylymdary salasyndaǵy úzdikterdiń qataryna kiretin Ka­na­dadaǵy Saskachevana ýnı­versıteti (UofS) agronomııa, zooınjenerııa, genetıka jáne janýarlar seleksııasy boıynsha Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetimen birlesken bilim berý baǵdarlamasyn ázirleýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany qýantady.

Taǵy bir kúrdeli másele – aýyl sharýashylyǵynyń negiz­gi tiregi sanalatyn sharýa qo­ja­lyqtary men fermerlermen keri baılanys, Extension-bilim taratý júıesiniń elimizde du­rys jumys istemeıtindigi. Ony damytý úshin Qazaq ulttyq agrar­lyq zertteý ýnıversıtetiniń ujy­my amerıkalyq «UC Davis» tájirıbesin zerttep, qoldanysqa engizý qajettigin alǵa tartyp otyr. Osyǵan baılanysty oń­tús­tik oblystardyń árbir aýda­­­nynda fermerlerge tegin kon­sýltasııalyq kómek kórsetý maqsatynda ýnıversıtettiń Eks­tenshn-servıs ortalyǵyn qurý josparlanyp otyr. Árıne, oǵan memleket tarapynan qarjylaı qoldaýdyń qajet ekendigi anyq.

Osy oraıda rektor Aqyl­bek Kúrishbaev ǵylymı ke­ńes­te kó­terilgen máselelerdi qo­ry­tyndylaı kelip: «Ǵylym – kez kelgen qoǵamdaǵy eń kon­ser­vatıvti júıelerdiń biri. Frag­menttik ózgeristermen «jyldam jeńisterdi» qýyp, ǵylymda túbegeıli ózgeristerge qol jetkizý múmkin emes. Oǵan tereń, dáıekti jáne júıeli reformalar qajet. Álemdegi ozyq joǵary oqý oryn­darymen teńesý úshin zamanaýı joǵary deńgeıdegi naǵyz ǵylymı-zertteý ýnıversıtetin qurýymyz qajet. Sonymen birge bilim berý úrdisine halyqaralyq oqý baǵdarlamalaryn batyl engizýge shuǵyl nazar aýdarý qajet. Bul rette Úkimet tarapynan tıisti qoldaý kúsheıtilse, oǵan ýnıversıtet ǵalymdary men oqytýshylarynyń áleýeti tolyq jetedi», dep atap ótti.

ALMATY