Qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý tek til ǵalymdary atqaratyn sharýa emes. Ǵylymnyń ár salasyndaǵy mamandar ózara yntymaqtasa otyryp, ǵylymı tildi júıeleýdiń ozyq úlgilerin qaperge alýy qajet. Almatyda «Qazaq tiliniń ıntellektýaldyq damý órisi: ǵylym jáne mádenıet» taqyrybynda ótken ǵylymı-teorııalyq konferensııa barysynda sala mamandary qazaq tiliniń memlekettik til retindegi áleýeti, tildiń damýyna kedergi bolyp otyrǵan máselelerdi ortaǵa saldy.
Is-sharany Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasy, Jazýshylar odaǵy, «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq mekemesi birlesip uıymdastyrdy.
– Sońǵy otyz jylda «Tilimiz quryp barady» degen mazmundaǵy urandar kóbeıip ketti. Alaıda osy merzimde tildi úırenip, qoldanysqa engizý úshin ishki tegeýrinin kúsheıtýdi, zamanaýı qoldanysqa saı mártebesin kóterýdi esten shyǵaryp aldyq. Keńestik dáýirdiń ózinde tildiń tazalyǵy, ǵylymı órisine asa mán berildi. Mektepter jabylyp jatqan kezdiń ózinde til qoldanýshylarynyń mádenıeti joǵary boldy. Ulttyq ǵylym akademııasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, qazaq baspasózi men óneri tarapynan til mádenıetine erekshe kóńil bólindi. Qazirgi kúnde de ǵylym, ádebıet, mádenıet salasynda til qoldanysynda jetistikter barshylyq. Alaıda urandatyp sóıleýden góri til mádenıeti, sóıleý mádenıetindegi kókeıkesti máselelerdi sheshýdiń tetikterin qarastyrǵan bárinen mańyzdy, – deıdi M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanov.
Búginde A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda ulttyq sózdik qordyń 4 mıllıonnan astam kartotekalyq bazasy jınaqtalǵan. Osy kartotekalyq qor negizinde irgeli sózdikter, professor N.Ýálıdiń jetekshiligimen túrki dúnıesinde teńdesi joq, lıngvıstıkalyq qana emes, lıngvo-mádenı tanymdyq aqparat beretin 15 tomdyq túsindirme sózdik ázirlengeni belgili. Instıtýttyń bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Fazyljanova «Qazaq tiliniń ǵylym tili retindegi áleýeti» taqyrybyndaǵy baıandamasyna osy máselelerdi arqaý ete otyryp, bul derekter osy ýaqytqa deıingi til bilimi ınstıtýtynyń qazaq tili jónindegi jınaqtalǵan úlken ımperıkalyq bazasy negizinde jasalǵan qorytyndylar ekenin nazarǵa saldy. Instıtýt qazaq sóziniń shyraqshysy retinde ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynan bergi aralyqtaǵy qazaq sóziniń kontekstegi búkil kórinisterin qıma qaǵazdarǵa jınaqtap keledi. Osy aqparattar negizinde qazaq tiliniń ǵylym tili retindegi áleýetine qatysty «Qazaq tili qandaı til?» degen saýal tastaı otyryp, A.Fazyljanova «Qazaq tili – jer betindegi 6 myńnan astam tildiń ishindegi damyǵan alty júz tildiń biri, onyń ishinde alǵashqy jetpis tildiń ortasynda, memlekettik til mártebesine ıe bolǵan 259 tildiń biri, birneshe halyqaralyq uıymdardyń tili, halyqaralyq qatynas tili, Qazaqstan aýmaǵynan tysqary jerde de qanshama halyqtyń qoldanysynda til, túrki tilderiniń ishinde túp tórkinin saqtaǵan til. Demek qazaq tiliniń ǵylym tiline aınalý múmkindigi sheksiz», dep atap ótti.
Osy oraıda K.Matyjanov tildi damytý, ǵylym tiline aınaldyrý úshin matematıka, tarıh, ınformatıka sııaqty kóptegen sala mamandarymen tildik irkiliske qatysty máselelerdi talqylaý qajettigin, sonymen birge qazaq tilinde aýdarylǵan ádebıetterde kezdesetin qateler, qazaq tilinde leksııa oqı almaıtyn mamandardyń bar ekenine qatysýshylardyń nazaryn aýdara otyryp, oǵan naqty kóńil bólý qajettigin alǵa tartty.
T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń prorektory, professor Sháripbek Ámirbek «Qazaq qoǵamyndaǵy maǵynalyq keńistiktegi qarama-qaıshylyqtar jáne qazaq tilin reformalaý máselesi» baıandamasynda orys tili men qazaq tili arasyndaǵy maǵynalyq qaıshylyqtar, qoǵamnyń dinı turǵydan bólshektenýine qatysty máselelerdi ortaǵa saldy. Elimizde zańdardyń qazaqsha jazylmaıtyndyǵy, qazaqsha jazylǵan jobalardyń saraptamadan ótpeı qalý sebepterine jaýap izdeı otyryp, qazaq tiliniń búgingi jaı-kúıi jaıynda pikirin bildirdi.
Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Mereke Qulkenov «Baspa isiniń til mádenıeti» atty baıandamasynda búgingi baspa isi, kásibı redaktýra, saýatsyz aýdarlamalar tóńireginde oı órbitti. Qalamgerdiń aıtýynsha, qazirgi baspalar úshin kez kelgen kitapty shyǵarý ońaı. «Bul baspa isindegi keri ketýshilikti bildiredi. О́z tilin bilmeıtin mamandardyń, kezinde tańdaýly mamandardyń ǵana qolyna túsetin shyǵarmalardy ekiniń-biri aýdara salatyn jaǵdaılar tili jutań, oqýǵa kelmeıtin aýdarmalardyń kóbeıýine soqtyryp otyr. Kezinde jaqsy redaktor bolmaı, jaqsy jazýshy bola almaıtyn. Sondyqtan búgingi baspa salasyna basqasha kózqaras qajet», deıdi M.Qulkenov.
«Qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý memleketshildikpen tyǵyz baılanysty» dep atap ótti «BAQ: Memleketshildik jáne tildik-mádenı ustanym» atty baıandamasynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Dıhan Qamzabekuly. Ǵalymnyń aıtýynsha, memleketshildik – barlyq salaǵa qajetti qundylyq. Memlekettik rýhta ǵana til de, mádenıet te damıdy. Búgingi qoǵam túıtkilderin Abaı, ál-Farabı, Alash ıdeıasy turǵysynan qarastyra kelip, ulttyq múdde, memleketshildik ustanym sáıkestigi týraly oı qozǵaǵan D.Qamzabekuly qazaq tiliniń ǵylym tiline aınala almaý sebepterin alǵa tarta otyryp, oqýlyqtarda, ulttyq aqparat quraldarynda el múddesine basa nazar aýdarý qajettigin aıtty. Sonymen birge halyq úmit artyp otyrǵan bılik ókilderiniń ulttyq múddege qatysty jarııalanymdardan beıhabar bolýy ádiletti qoǵamda kereǵar qubylystarǵa ákelip soǵatynyn alǵa tartty.
Jıyn barysynda Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Serik Nurmuratov «Zamanaýı qoǵamdaǵy til máselesiniń aksıologııalyq aspektileri», Til bilimi ınstıtýty Ahmettaný bóliminiń meńgerýshisi Quralaı Kúderınova «Dástúrli sózsaptamdaǵy qazaq tiliniń ıntellektýaldy áleýeti», Til mádenıeti bóliminiń meńgerýshisi Nazıra Ámirjanova «Internettegi til ekologııasy: Qazaq sóz mádenıetiniń kórinisi» taqyryptarynda baıandama jasap, qazaq tiliniń qoǵamdaǵy orny, tildiń bolashaǵy týraly oılaryn ortaǵa salyp, problemalardy birlesip sheshýdiń joldaryna qatysty usynystaryn bildirdi.
«Qazaq tilindegi aýyzsha sózdi taný» ádisine toqtalǵan Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar ınstıtýty bas dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary О́rken Mamyrbaev jasandy ıntellekti ǵylymı ortada paıdalaný, ǵalymdardyń izdenisterin jedeldetý úrdisterimen bólisti. Aqparattyq tehnologııalar qaryshtap damyǵan kezeńde mamandar úshin aýdıomaterıaldy kompıýterge túsirýde qıyndyqtar kóp kezdesip júrgeni belgili. PhD О́rken Mamyrbaevtyń jetekshiligimen júzege asqan IT joba qazaq tilin tehnologııa tilimen baılanystyrýdy kózdeıdi. Dybystaný úrdisin jeńildetýge arnalǵan «Kazak ASR» tildik model daýystyq sıgnaldardy tanyp qana qoımaı, mátinge aınaldyrýymen erekshelenedi. Osyǵan oraı Telegram-da chat-bot qosymsha júıesi tegin jumys istep keledi. Bul rette qazaq tilindegi mátindi transkrıpsııalaıtyn qosymshany engizý sapaly mátindik jáne aýdıokontent bola alady. Áttegen-aıy, lıngvıst, fılolog, arheolog, jýrnalıst, taǵy da basqa mamandar úshin asa qajet ádisti ári qaraı jetildirý úshin qarajat jetkiliksiz bolyp otyr.
Alqaly jıyn aıasynda qazaq tili ǵylym tiline aınaldyrýdyń birqatar ádis-tásilderin talqylaǵan mamandar qazaq tilindegi ıntellektýaldy aqparatqa qatysty saýalnama nátıjesimen tanysyp, Til bilimi ınstıtýty ǵalymdary ázirlegen biregeı joba – Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy týraly beınerolıkti, sondaı-aq arnaıy uıymdastyrylǵan kitap kórmesin tamashalady.
ALMATY