Buqtyrmanyń oń jaǵalaýyndaǵy kúngeıdi jaılaǵan eleýsizdeý aýyldy kezinde Kamenka desetin. Ony biz tilimizge ıkemdep, Kámeńke dep ketkenbiz. Keıin etek-jeńimizdi jıyp, oń-solymyzdy tanyǵan soń Moıyldy dep qazaqshaladyq. Bálkim, kerjaqtar kóship kelgenshe, qoıyn-qolatynda moıyl aǵashy samsap tursa kerek. Jol jıeginde jaıqalǵan arshaǵa qarap, «Arshaly» deı salsa da jarasyp keter edi. Áı biraq aýyldyń ataýyn aýystyra bergenin qaıteıin, búgingi kúnde jetpis úıden jeti-aq tútin qalypty. Erteńgi kúni bul otbasylar taban aýdarsa, Moıyldy da kartadan syzylady.
Byltyr emes, aldyńǵy jyly baryp qaıtqan Moıyldyǵa jer aıaǵy keńı sala, taǵy moıyn burdyq. 2000-jyldarǵa deıin bazary tarqaı qoımaǵan aýyldyń búgingi keıpi júdeńki, jadaý. Terezesi úńireıgen úı kóp. Qojaıyndary esikterine qara qulypty iler-ilmesten kóship kete bergen. Keıbireýi úıdi túp ornymen buzyp áketisken. Ketiktenip, irgetastary, soıdıǵan qashalary ǵana qalǵan. Aýyldyń kireberisindegi beton aıaldamaǵa avtobýstyń toqtamaǵanyna da qaı zaman? Ishi-syrty tezekke tolypty. Mynaý turǵan bir qabatty mekteptiń kók esigine kóldeneń aǵashty «ashylyp ketpesin» degendeı myqtap turyp shegelepti. Qaıbir jyly osy mektepke bas suqqanda, jaǵamyzdy ustaǵanbyz.
Katonqaraǵaı Oralhannyń, Qalıhannyń, Dıdahmet, Álibekterdiń jeri dep kelgen meımandardyń kózine jas irkilgen. Qańyrap qalǵan synyptardyń ishinde oqýlyqtar, kórneki quraldar taý bolyp úıilip jatqanyn kórip, jan dúnıeleri alaı-dúleı boldy, sóz tappaı bas shaıqasty. Taban astynda jatqan aqyn-jazýshylarymyzdyń portretterin kórip, bilim bóliminiń salǵyrttyǵyn baspasóz betinde synap-aq tastaǵym kelgen. Biraq munshalyqty rýhanı quldyraǵanymyzdy áıgilemeı-aq qoıaıyn dep, raıymnan qaıtqam. Dese de aýdan basshylaryna bir aýyz habarlasyp, jınap alýlaryn ótingenmin. Bıyl tap-taza. Aıtqanymyzdy aıaqasty etpegenine shúkir ettik.
Kezinde shurqyrasyp, abyr-sabyr bolyp jatqan aýyl ishi qulaqqa urǵan tanadaı, jym-jyrt. Aıqysh-uıqysh kósheleri mı batpaq. Betkeılerde alaqanat andyz qar jatyr áli. Orta boıly tyǵyrshyqtaı sary jigit at shanamen tómendegi bastaýǵa qaraı syzyp barady. Sol bastaýdan mal sýarady, ór jaǵynan úıge dep sý alady. Flıag-flıagimen ákelip qoısa, bir-eki kúnge jeter. Aýylǵa aýyz sý tartylmaǵanymen, elektr jaryǵy bar. Oǵan da táýbe deıdi. Al endi, ınternet pen uıaly baılanystyń bul jaqqa buıyrmaıtyny aıdan anyq. Eldiń keshki ermegi, teledıdar, gazet-jýrnal. Sol úshin de shyǵar, bul aýylda da kún uzaq. Internet ıirimine kirip ketip, altyn ýaqytyń zý ete qalmaıdy. Jeti úıdiń turǵyndary bir-birimen aralasyp-quralasady, mal qaıyra júrip, shúıirkelesedi. Mereke-meıramdarda qutty bolsyn aıtysyp, kirip-shyǵyp jatady. Soǵym basy dep biri shaqyrsa, Jańa jyl, Naýryz dep ekinshisi dastarqan jaıady.
Jeti úıdi jaǵalap júretin emes, aýyldyń keshegisi men búginin bes saýsaǵyndaı biledi-aý degen oımen, kireberistegi Kúltaı apaı men Ádilhan aǵanyń úıine baryp toqtadyq. Aýlasynda jatqan kánden balaǵyma jarmasa ma dep ańdap basqan bolyp edim, áýp demedi. «Meni bul jaqtyń ıtine deıin tanıdy», dep ázildedi birge júrgen ákem. Iá, tanysa tanıtyndaı. О́mir boıy veterınar bolyp jumys istegen Qaınar Qysekınniń Katonqaraǵaı aýdanynda aralamaǵan aýyly joq. Moıyldynyń malyn túgendep, zeınetke shyqqansha munda da san ret kelgen shyǵar. Qudaıy qonaq bolyp kirip bardyq. О́zderi mal jaqty jaıǵastyryp, endi ǵana tańǵy shaıǵa otyrǵan sekildi. Áı, qaıtkenmen aýyldaǵy aǵaıyn qonaqjaı ǵoı. Quraq ushyp qarsy alyp, tórge ozdyrdy. Kúltaı apaı zyr júgirip, jyly-jumsaǵyn aldymyzǵa tosty. Shaıy qaınap, dastarqany jaınaǵan soń:
– Jýrnalıst ulyń osy ma? – dedi ákeme.
– Osy ul. Kámeńkege ne qyzyq izdep keldi, bilmeımin, – dedi jaqtyryńqyramaı.
– Sen jazda kel, balam. Jaılaýǵa shyǵamyz. Sulýlyq sol jaqta, – dedi Kúltaı apaı jyly jymıyp. – О́rege qurt jaıamyz, qazanǵa et asamyz. Maýsym, shilde – tabıǵattyń qulpyrǵan shaǵy. Mynaý Moıyldyda ne bar? Aýyldyń úshinshi quldyraýy – bul. Osymen boldy, ábden tozdy. Suryptalǵan otbasylar biz ǵana. Otyrǵan segiz úımiz. Bireýi áne, býynyp-túıinip kóship barady. Sonymen jeti úı qaldyq.
Kúltaı Qasaıynovanyń bul sózinen aýyldyń erteńine degen úmittiń sóngenin ańǵardym. Sónbegende she, órkenıetten qalys qalǵan qııandaǵy aýylǵa jastardyń kóship bara qoıýy sanaǵa syımaıdy. Kelmeske ketken keńes tusyndaǵy Altaı keńsharynyń tórtinshi bólimshesi bolǵan Kámeńkeniń kósegesi qaıta kógerse, Buqtyrma teris aqpaı ma? Dese de jylt etken bir úmit bar shyǵar; týrızm Túrkııadaǵydaı dóńgelep ketse, Moıyldynyń turǵan orny tumsa tabıǵat. Buqtyrmanyń boıy, taý arasy.
Ystyq shaıdy úrlep iship, terezege kóz tastadym; Astana, Almatydaǵy dostaryma arman bolyp júrgen Altaı taýy, mine tur. Baýyrynda óssem de, bıiktigin baıqamaǵan kúnderim bolmapty. Ár tóbesi baýraıdy da turady. Sondyqtan da shyǵar, Altaıdan uzap ketkim joq. Bókterden Buqtyrma aǵady. Attyǵa ótkel bermes ózenniń burynǵydaı adýyny joq eken qazir. Taýdaǵy siresken qardyń kóbesi sógilse, qap-qara bolyp tasıdy. Sol tasyǵannan qyrkúıek, qazanǵa deıin býyrqanady. Kúzdiń kúni qaıta tartylyp, móp-móldir kúıge túsedi. Balyqtyń qarmaqqa ilinetini de sol shaq. Ony qoıshy, jeti úıdi baýyryna basqan bul bıikter áne-mine jetimsirep qalaıyn dep tur. Qaǵaz betinde «aýyldar quryp barady» dep oıbaılaımyz, baıbalam salamyz. Biraq ózimiz kóship barsaq, kim tusaý? Shyntýaıtyna kelgende, komfortta týǵandaı komforttan shyqqymyz kelmeıdi. Altaı deıtin jumaq mekende ala jazdaı shóp shaýyp, otyn-sýymyzdy jetkizip, tozaq tirshilik keshkimiz kelmeıtini jáne ras. Al turǵylyqty halyqtyń tirshiligi, rasymen, erlik, batyrlyq. Keıde «mynaý ǵajapty qalaı tastap kóshesiń?» degen syrttaǵy dosyńa «bir jyl turyp kórshi» dep aıtqyń-aq keledi. Ras, Katonqaraǵaıda tynbaı eńbek etpeseń, kún kórýiń ońaı emes.
– Keletinderińdi keshe aıtsańdar ǵoı, et asyp qoıar edim, – dedi Kúltaı apaı taǵy da yńǵaısyzdana.
– Áýrelemeıik, odan da áńgimeńizdi tyńdaıyq, – dep syr sýyrtpaqtaǵym keldi. Bilemiz, Kúltaı Qasaıynova ertede depýtat bolyp, sonaý Máskeýdiń tórinde túkpirdegi aýyldyń problemasyn kóterip, sheshimin tapqyzǵan. Sondaǵy kúıip turǵan másele – aýylǵa avtodúkenniń kelip turýy men taǵanyń shegesi eken.
– Máskeýde ótip jatqan úlken jıyndardyń birinde «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń tilshisi suhbat alaıyn dep qonaqúıge qońyraý shaldy. Oryssha bilmeımin dep qutylǵym keldi. Qoıarda-qoımaı bólmeme kelipti. Kire sala suraqtaryn jaýdyra bastady. Esimde qalǵany, «nemen aınalysasyz?» deıdi. «Kir jýamyn, sıyr saýamyn, maı shaıqaımyn» dep aýyldaǵy tirligimdi tize bastadym. Orysshaǵa shorqaq bolsam da, oıymdy jetkizýge tyrystym. Sodan álgi suhbatym fotosýretimmen úsh birdeı gazetke qatarynan basylypty. Qyzyǵy, jigitterden hat kele bastady, – dep ákemmen áńgimelesip otyrǵan joldasy Ádilhan aǵaǵa kóziniń qıyǵyn tastady. Ol kisi lám demedi. – Sýretimdi kórgen ǵoı gazetten. Orys ultynyń qarııasynan da hat keldi. Reseıden jazyp otyr eken. Hal-jaǵdaıymdy surasa kele, Altaıda ósetin altyn tamyr kerek dep ótinish aıtypty. Tegi dertke ushyrasa kerek. Tabanymyzdyń astyndaǵy tamyrdyń myń da bir aýrýǵa shıpa ekenin bilgenimizben, paıdalanbaıdy ekenbiz. Birden banderolmen salyp jiberdim, – dedi de ornynan turyp, tórgi bólmeden jaqtaýǵa salynǵan birneshe fotosýretin alyp keldi. Aq-qara tústi kóne sýretter. Qaz-qatar otyryp, túsken fotolardyń ishinde el basqarǵan, jer basqarǵan nebir myqtylar bar eken. Keńes kezinde qýys aýyldaǵy qyzdyń Máskeý tórinde minberden sóz sóılegeni, sonda aýylyndaǵy problemalardy basshylardyń aldynda taısalmaı aıtyp tastaýy – batyldyq, ójettik.
– Shyǵys Qazaqstannan kelgen delegat dep sóz berdi. Kúnde oryssha jazylǵan baıandamamdy oqyp, jattyǵamyn. Uıatqa qalmaýym kerek qoı. Birge Jápek Aldabergenov, Anna Iveleva degen aıtýly azamattar bardy. Sonda aýylǵa avtodúken, taǵanyń shegesi kerektigin aıttym. Belarýspen, Ýkraınadan kelgen ókilder de osy dúnıelerge zárýmiz dedi. Sóıtip, GAZ-66 avtodúken aldyq. Áıtpese, bizdiń aýylǵa jaı kólik jete almaıdy. Depýtat bolyp turǵanda aýylǵa deıingi joldy salǵyzdym. Árıne, op-ońaı salyna salǵan joq. Aıtylady, oryndalmaıdy. Aqyry qystaýda otyryp alyp, «Kommýnızm týy» (qazirgi «Didar») gazetine «Qurǵaq ýáde» dep maqala berdim. «Kúzdiń silbi jaýynynda omyraýdaǵy balany kóterip júrý qıyn», dep turyp jazdym. Gazetke basyldy. Ol tusta baspasóz betine shyqqan maqala úshin dúrkin-dúrkin jınalys bolyp, máseleniń sheshilýine basshylar jabyla kirisetin. Sóıtip, Moıyldyǵa deıin tas jol salyndy. Áıtpese, oǵan deıin laı, batpaqta atpen, bolmasa jaıaý-jalpy júrdik.
– Avtobýs ta sol tusta júre bastady ma, – dedim, áńgimesin bólgim kelmese de.
– Joq. Avtobýs bertin 90-jyldary júre bastady. Áıtpese, 8 shaqyrymdy jaıaý júrdik qoı, – dep qysqa jaýap qatty da, óz áńgimesiniń arnasyna qaıta tústi. – Músilim Qumarbekti bilesiń ǵoı, jazýshy, jýrnalıst. Sol men týraly maqala jazdy. Birde Qasym Qaısenov, Músilim aǵa bar, basymyz qosyldy. Sonda Qasym Qaısenov «myna qyz týraly jaz», dedi. Sóıtip, «О́negesi kelisken kelinshek, kelbeti kelisken kelinshek» degen taqyrypta «Kommýnızm týyna» maqala shyqty.
– Qazir she, depýtat bolsańyz qandaı problemany kóterer edińiz, – dep bolmashy suraq qoıdym. Bolmashy bolǵanymen, keńestik saıasatqa aralasyp júrgen Kúltaı apaıdyń búgingi oıyn bilgim keldi.
– Aýylymyz jaqsy. Osy aýylda týdym, óstim. О́lsem de kóshpeımin. Áıtpese, balalar qalaǵa kóshińder deıdi. Oǵan keń dalaǵa úırengen biz qaladaǵy tar úıge qamala almaımyz. E-e-e, qazir depýtat bolsań deısiń be? Qazir de osy aýyldyń máselesin kóterer edim. Moıyldynyń mańynda shabyndyq joq. Shópti anaý taýdyń basynan túsiremiz. Joly qııa. Jýan qaıyń men Jaman bulaqtyń tusyndaǵy joldy jóndeter edim, – degen Kúltaı apaıymyz aýylyna degen mahabbatyn shynaıy kórsetip qaldy.
Kúltaı Qasaıynova 1955 jyly qazanda Moıyldy aýylynda dúnıege kelgen. Joldasy Ádilhan Toıboldın de osy aýyldyń týmasy. Jastaıynan mal baqty, jaz jaılaýdy jaılap, qysta etekke tústi. Áli kúnge solaı. Kún jylyna Aqtomar jaqqa shyǵady. Arǵy jaǵynda kúrkirep, sustanyp Qatyn ózeni aǵady. Alpystan asqan ekeýi de tyń, shıraq. Attan túspeı keledi. Jazǵa salym bala-shaǵasy, nemereleri kelip, arqa-jarqa bolysyp qalatyny bar.
– Aýylymyz osy. Jazda qandaı tamasha? Qazir eldiń jaǵdaıy jaqsy, bárinde máshin bar. Zyr etip Katonǵa baryp, azyq-túligin alyp keledi. Alys emes. Buryn Buqtyrmadan atpen ótip, aýdan ortalyǵyna 45 mınýtta jeter edik. Ol kezde ózen ótkel bermese de táýekelge bel býyp óte shyǵatynbyz. Attar da myqty. Ol zaman kelmeske ketti. 9 synyptyq mektebimiz qandaı edi? Dáriger de, sáýletshi de, stıýardessa da shyqty bul aýyldan. Bireý qýystaǵy aýyl der, biraq ózimizge ystyq. Ystyq qazan. Basqa aýyldarda qar jatsa, Moıyldyǵa kóktem erte keledi. Erinbegen adamǵa jaıly jer. Mal baǵamyn dese, jaıylym jetedi. Alys demese, shabyndyq ta bar. Bir kezderi jalǵyz atqa jarymaı júrgen kezimiz de bolǵan, – dep shúkirshilik aıtyp, dán rızashylyǵyn bildirip otyr Kúltaı apaı.
Tysqa shyǵa bere aýyldyń alty aýyzynan dep án shyrqap berdi de, jazda kel dep qonaqqa taǵy shaqyrdy. Iá, jaz jaılaýda malshylardyń turmys-tirshiligin nege kórip qaıtpasqa?
Qaıran Moıyldy. Shekara shebindegi aýyldardyń shynaıy kórinisi osy. Jaıly aýyl bolǵanymen, janashyry joq. Joǵarydaǵy basshylardyń janashyrlyǵyn aıtamyn. Qolaısyz jer bolsa, kezinde kerjaqtar keler me edi? Kónekózderdiń aıtýynsha, tutasyp ósken moıyl aǵashtaryn otap, qaraǵaıdan úı turǵyzǵan da solar eken. Soǵys jyldaryna deıin olar aýqatty ómir súrgen kórinedi. Ara ustap, kúreń jylqy baqqan da kerjaqtar desedi. Ara degendeı, mundaǵy otbasylardyń keıbireýi omarta sharýashylyǵymen aınalysady. Dárilik shóptiń de túr-túri osy jaqtyń jaılaýynda. Kókjota, Úsh bulaq, Metre, Bekalqaǵa deıin kók maısa, myń túrli shóp, san túrli gúl. Sodan bolar, qymyzy da baldaı. Keıbireý «Moıyldynyń baly», «Moıyldynyń qymyzy» dep arnaıy izdep keledi.
Bes saýsaq birdeı emes. Turǵyndardyń bári Kúltaı apaıdaı aýylyna kindigimen baılana qoımaǵan. Moıyldyny aralap júrip, kóshemiz dep qopaqtap otyrǵandardy da kórip qaldyq.
– Qýystaǵy aýylǵa da jýrnalıst keledi eken ǵoı, – dedi qarama-qarsy kele jatqan balpanaqtaı qaratory kelinshek. Shelegin saldyrlatyp, kórshi úıden kele jatqanǵa uqsaıdy. Minezi tikteý kórindi. – Tozǵan aýyldan ne jazasyń, gúldengen aýyldardy jazsańshy. Bizdiń aýylda ne sý, ne ınternet joq. Internetti qoıa ǵoı. Kádimgi el qatarly uıaly telefon tartpaıdy. Joldyń keıpin kórdiń. Alashapqyn bolyp júrgen depýtattardyń bireýi kelip pe osy aýylǵa? Moıyldy sekildi aýyldardyń baryn bilmeıtin de shyǵar. Al seniń jazǵanyńnan aýyl jaınap kete me? – dep ózime dúrse qoıdy. Ne derimdi bilmeı sastym. Kóshseńiz kóship ketińiz degim keldi. Biraq sóziniń dáni bar. Máseleni minberden kótergenimizben, sońyna túse almaımyz. «Anaý depýtat joldyń problemasyn aıtypty, mynaý bálensheniń suraǵyn joldapty» degendeı, qur sózden áli asa almaı kele jatqan joqpyz ba? Osy oıdyń jeteginde aýyldan shyǵyp bara jattyq.
Iesiz turǵan qarasha úıdiń ór jaǵyndaǵy aǵash basyna qos qaratorǵaı kelip qondy. Taqtaıdan jasalǵan anaý uıany meken etken sekildi. Kezek saıraıdy. Balapan basyp, kúzge qaraı jyly jaqqa qaıta ushady bular da.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany,
Moıyldy aýyly