Shalǵaıdaǵy Sh.Ýálıhanov aýyly – etek-jeńi keń pishilgen, 250-den astam otbasy turatyn irgeli eldi meken. Aýyl turǵyndary árqıly sebeppen tóskeıin tórt túlik malǵa toltyra almaı, berekesi qashyp otyr.
Baıyptap qarasańyz, basty sebebi kóptegen osy taqylettes aýyldar tárizdi shúıgin jaıylym men qunarly shabyndyqqa jarymaı otyrǵan jaıy bar. Aýyldyń janyn jalaı temirjol ótedi. Mal ustaýdyń beınetin molaıtyp turǵan da osy temirjol. Temirjoldy jıekteı sál árirekte ásirelep aıtqanda toqymdaı jaıylym bolǵanymen, ábden tozyǵy jetip, sál jer tursa topyraǵy sýyrylatyn týlaqqa aınalǵan. Osy arada myna bir málimetti keltire ketsek artyq bolmas edi. Elimizdegi tabıǵı jaıylymnyń aýmaǵy 182 mıllıon gektardy quraıdy. Tulpardyń tuıaǵyn tozdyratyn, suńqardyń qanatyn taldyratyn, ushy-qıyry joq ulan-ǵaıyr dúnıe emes pe? Tipti keńistigin kóz aldyńyzǵa elestete almas edińiz. Tipti osy jerdiń 100 mıllıon gektarǵa jýyǵy búlinip, tuzy betine shyqqan sorǵa aınalǵan. Mine, osyndaı júdeý tartqan jaıylymnyń jandy qulazytar kórinisi osy aýylda da bar. Tozǵan jer, tarylǵan jaıylym aýyl turǵyndarynyń mal ustaýyna múmkindik bermeı otyr.
– Bıylǵy jyly jaıylym men shabyndyqtyń ónimi nashar bolýy da yqtımal, – deıdi «Samal» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaırat Baıbostanov, – qysta qar az tústi, kóktemde kún bir erip, bir qatyp, bar ylǵal bý bolyp ushyp ketti. Jylda qar sýymen qorektengen kók shóp kóktemde kópkórim kóterilip qalýshy edi. Bıyl kóńilde qobaljý kóp.
Aýyl turǵyndary maldy az ustaıdy. Máselen, 250 úıdiń qorasynan 120 bas qana qara mal óriske shyǵady. Mal baqpaıtyndar aýylda turyp sút-qaımaǵyn, sary maıyn satyp alady. Bular da tutynýshy esebinde. Qalalyq jerdegi baǵanyń ósýine «septesip» jatyr. Máseleniń mánisine úńilsek, baqtashy joq eken. Sońǵy jyldary malshyny tý sonaý Qostanaıdan shaqyrtyp, aýyldyń malyn baqtyrady. Qara maldyń bir basyna 3000 teńge, jylqynyń bir basyna 4000 teńgeden tóleıdi.
Eki júz bas qara mal baqqan baqtashy aıyna 600 myń teńge tabys tabar edi. Turaqty baqtashy bolsa mal basynyń da kóbeıýi ábden múmkin ǵoı. Aýyldaǵy adamǵa az tabys dep aıta almas edińiz. Ánsheıinde shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda jumys kózi joq dep etegimizdi jasqa toltyrǵanymyzben, shyntýaıtynda olaı emes tárizdi.
– Baqtashy bolmaǵandyqtan maldy dalaǵa shyǵara almaı otyrmyz, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – tóńirektegi aýyldar tepseńge shyǵaryp baǵyp júr. Biz qystan qalǵan mal azyǵyn talǵajaý etip áli otyrmyz. Sonda qara maldyń ózindik quny qanshalyqty qymbattaıtynyn esepteı berińiz. Qazir maldy bos jiberýge bolmaıdy. Qaraýsyz maldyń ıesine aıyp salynady. Ýchaskelik polısııa ınspektory birneshe márte eskertti. Onyki durys, bári zań boıynsha bolýy kerek. Biraq eldiń birligi bolmaǵan soń osyndaı kúı keship otyrmyz.
Bul tóńirekte qara maldyń sútin satyp alyp kádege asyratyn sút zaýyty joq. Kópke ortaq ondaı keleli sharýa uıymdastyrylmaǵan. Demek, mal baqqan kúnniń ózinde ıgiligin kórýdiń ózi qıynǵa túsetin túri bar. Tusaq maldy etke tapsyrýdyń mashaqaty da az emes. Malyn etke ótkizetinder alypsatarlarǵa et kúıinde kılosyn 1800-1900 teńgeden tapsyrady eken. Onda da semiz bolsa. Eń bastysy, malsaq qaýymnyń qolyndaǵy mal ónimderin laıyqty baǵamen satyp alýdy uıymdastyrý. Az da bolsa azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge septigin tıgizer edi. Ekinshi jaǵynan alyp qaraǵanda, mal ustap, beınetin belden keshken aýyldaǵy aǵaıyn da artyq ónimin satyp, azyn-aýlaq qarajattyń basyn quramaı ma?..
Aqmola oblysy,
Jarqaıyń aýdany