Áıgili Shyńǵys Aıtmatovtyń «Kassandra tańbasy» romany óz ýaqytynda ádebıetke dúbirlep kelgeni, jańa shyǵarmanyń jaryqqa shyǵa sala «Jan pıda», «Ǵasyrdan da uzaq tún» shyǵarmalarymen qatar atala bastaǵany esimizde. Álemniń óresi bıik oqyrmany adamzat aldynda turǵan ekologııa jáne rýhanı apatqa qarsy azamattyq-jazýshylyq paryzben ún qosqan ózgeshe ıntellektýaldyq-fılosofııalyq shyǵarma ekenin tanyp, ózektiligine mán berse, endi biri dinı-mıfologııalyq mańyzyna soqqy berip, fantastıkalyq-mıstıkalyq saryny tóńiregindegi synı pikirin jarysa jarııalap jatty. Bul shyǵarmashylyǵyn jeńil dúnıemen shıyrlamaıtyn kemel Sh.Aıtmatovtyń «ulttyq» degen deńgeıden bıiktep, álemdik izgilikti, jalpyadamzattyq qundylyqty qaýzap júrgen tolysqan shaǵy-tyn.
Biz stýdent bolyp júrgen jyldary ádebıetke azdy-kópti qatysy bar aqyn-jazýshylar, jaı ǵana jańa kitapty qadaǵalap oqyp júretin kóziqaraqty oqyrmannyń bári otyrǵan jerde osy romandy talqylap jatatyn. Qudaıdyń mahabbatyn qabyldamaǵan ejelgi grek mıfologııasynyń hanshaıymy Kassandrany qyrǵyz jazýshysy qaıta tiriltip, qarǵysqa ushyraǵan sulýdyń aty toqsanynshy jyldardaǵy ádebı ortanyń tamsanyp aıtatyn eń sándi sózine aınaldy. Jaqynda M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq drama teatr dańqy men daqpyrty qatar júrgen sol «Kassandra tańbasyn» repertýaryna engizip, premerasyn jarnamalaı bastaǵanda, «sahnaǵa laıyqtalyp jazylmaǵan kúrdeli dúnıeden qandaı pesa týýy múmkin» degen suraq kúmán týǵyzyp, áp-sátte áýestik bılep alǵany ras.
О́zi ómir súrip otyrǵan ortaǵa janashyrlyǵy joq adam qatygezdiginiń asqynǵany sonsha, tabıǵatpen jalǵanǵan tamyryn óz qolymen qıyp, ózi otyrǵan butaqty kesip, endi ózin-ózi talqandaýǵa kóshti. «Tehnologııanyń damýy jer betindegi adamdy qaıda bastap barady? Shekteý, tyıym bolmasa, adamdy azǵyndyqqa ákelmeı me? Damý arqyly biz ózimizdi joıyp jibermeımiz be?» degen saýalǵa alańdamaıtyn adam joq. M.Áýezov teatrynyń jas rejısseri Árıdash Ospanbaeva «fýtýrıstik tragedııa» janryndaǵy jańa spektaklinde osy suraqqa jaýap izdeıdi. Fýtýrolog Robert Bork, onyń áıeli Djessı, kosmostyq monah Fılofeı, prezıdenttikten úmitker Olıver Ordak jáne tutqyndaǵy áıel Rýna, spektaklge jan beretin osy bes keıipker bolǵanymen, kópshilik sahnasy aýqymdy jáne olardyń kóteretin júgi de jeńil emes. Roman men pesa aralyǵynda aıyrmashylyq kóp, dıalogteri kúrdeli romandy dálme-dál qotarsa, Aıtmatovtyń sózderi sahnaǵa syımaıtyn edi. Taqyryptyń ómirsheńdigine qyzyqqan rejısserler kóp bolǵan, biraq qoıýǵa júregi daýalamaǵan, al osy qatpary qalyń romannyń jelisin saqtaı otyryp, sahnaǵa laıyqtap yqsham nusqasyn usynǵan belgili jazýshy-dramatýrg Madına Omarova.
Saılaýshylardyń kóp daýysyna ıe bolý úshin saılaýaldy kampanııasynda ýádeni úıip-tógip júrgen Olıver Ordak «Kassandra-sharananyń» problemasyn óz mansabyna paıdalanǵysy keledi. Ordakty keıiptegen Q.Demeýovtiń sózinen sýjuqpastyq, áreketinen alaıaqtyq bilinedi. Adam denesi ispetti kıim kıgen adamdar asyǵyp-aptyǵyp, qarǵyp, qulap, ersili-qarsyly júrdi de, kenet kórermender tizbegin qurap, televızııanyń tok-shoýynan tabyla ketti. Taqyryp kúıip tur – jasandy túsik, jasandy ıntellekt, jasandy adam jasaý máselesi. Aıaǵy aýyr áıeldiń mańdaıyna aıryqsha tańba tússe, bul – qursaqqa bitken balanyń ómirge kelgisi kelmeıtininiń belgisi. Kassandra tańbasy. Fılofeı Jerge úndeý jarııalaıdy: «Men jatyrda jatqan sharana ózi paıda bolǵannan keıingi alǵashqy aptalarda-aq aldaǵy ómirde ózin ne kútip turǵanyn aldyn ala túısinip, bolashaq taǵdyryna degen kózqarasyn bildire alady degen toqtamǵa keldim. Eger ózi ómirge kelýdi qalamasa, sharana bul kózqarasyn erekshe belgi berý arqyly bildiredi. Bul belgi bolashaq nárestesin qursaǵynda kóterip júrgen áıeldiń mańdaıyndaǵy tıtimdeı tańba retinde kórinis beredi. Bul belgini men Kassandra tańbasy dep, al qarsylyq belgisin bergen sharanany Kassandra-sharana dep atadym». Al olardyń bas tartýynyń sebebi, Jer planetasynda aqyrzamannyń belgileri paıda bola bastady. Soǵys, zulymdyq, ashtyq, ashkózdik, ádiletsizdik sharanalardyń úreıin týǵyzyp jatyr, sondyqtan mundaı ortada olardyń ómir súrgileri kelmeıdi. Budan shyǵýdyń jalǵyz joly bar – túsik jasatý. Al odan da soraqysy, adamdy qoldan jasap alý. Genetık ǵalym Robert Bork – Eljan Turys Kassandra tańbasymen týylǵan nárestelerdiń jer betin zorlyqshylar men qııanat jasaıtyndardan qutqara alatynyna kúmánmen qaraıdy. E.Turys mádenıeti bıik, zııalyq qoǵamnyń ǵylym men uıatty bir uǵym dep biletin adal, oıshyl, elgezek minezdi ǵalymyn beıneledi. Qunynyń qanshalyq qymbatqa túsetinine qaramaı ǵalamdy saqtap qalý adamzat balasyna paryz-amanat ekenin árkimge baryp janushyra túsindirgisi keledi.
Spektakldegi este qalatyn rólderdiń biri – Rýna beınesi. Estý qabileti zaqymdanǵan adamnyń ym-ısharamen sóıleıtin qabiletin senimdi jetkizdi. Rýnanyń tili ǵana emes, jany zaqymdalǵan, syrt kózge názik kóringenimen, ishki jan dúnıesiniń qýaty tegeýrindi. Rýnany mahabbatpen beınelegen Aısha Aǵymbaı aktrısa ǵana emes, baletpen kásibı túrde aınalysqan myqty bıshi ekenin pýantege turyp, ıaǵnı sahnada uzaq ýaqyt bashpaıynyń ushymen júrip, perishte ispetti janushyra adamdardy oıatqysy, qutqarǵysy keletin janashyr nıetin baıqatty. Adamzat ózderiniń ómir súrý saltyn qaıta elekten ótkizip, izgilik, meıirim sııaqty jańa sapaǵa kóterilýi kerek. Biraq álem Rýnanyń ymmen túsindirgisi keletin dybyssyz janaıqaıyn estimeıdi. Jaýyzdyq, jekkórýshilik pen zorlyqtyń berik sheńberin buzyp shyǵý múmkin emes...
Romanda Aıtmatov ejelgi mıfologııaǵa kóbirek júginse, spektaklde de qasıetti Injil kitabyna óte kóp sımvolıkalyq «siltemeler» jasalady. Ýaqyt pen keńistik arasyndaǵy shekara buzylyp, ejelgi paıǵambarlyq dáýir men búgingi HHI ǵasyr qasireti mıdaı aralasyp, barlyq dáýirge ortaq kúná, kiná, satqyndyq, qurbandyq aldyǵa shyǵady. Kezdesken kezde Iýda Isany súıdi. Dosyn tıynǵa satyp turǵan Iýda: «Men kimdi súısem, sol Isa» dep eskertedi janyndaǵylarǵa. Jendetter Isany tutqyndap, moınyna tuzaq salyp, aıyraǵashqa asty. Aqyrzaman ornaıtyn kezde jerge Tajal túsip, Isa ekinshi ret týylady deıtin belgili támsilmen tápsirlesek, Rýna – Isa, Fılofeı – Tajal, Ordak – Ibilis. Bul – uzyn-sonar oqıǵa jelisin keıipker boıyna jınaqtaǵan rejısserdiń sátti sheshimi. О́rkenıettiń eki-aq joly bolady – biri bıikke bastaıdy, órkendetedi nemese tuńǵıyqqa aparyp tirep, jer betinde jan balasyn qaldyrmaı qııamet-qaıymmen ushyrastyrady. Shamasy, rejısserdiń jetkizgisi kelgen oıy osy.
Ǵalym Bork pen Fılofeı zertteýlerin saraptamadan ótkizedi. Romannyń sońynda Fılofeıdiń qaýipsizdik organynda qyzmet etetini, jasandy urpaq ósirýmen aınalysqany belgili bolady. Balalar úıinde tárbıelengen Fılofeı úshin mundaı tirlikpen, ıaǵnı H urpaq jasaýmen aınalysý jat emes. Jasyryn zerthanada H urpaq, teksiz urpaqty ómirge ákelý onyń boıyna moraldyq jaǵynan da, dinı turǵydan da jat bolmaǵandyqtan, qaýipsizdik organynyń tapsyrmasyn oryndap, osy jobaǵa basshylyq jasaıdy. Tutqyn áıel Rýnanyń qursaǵyna H urpaqtyń uryǵyn ornalastyryp, teksiz urpaqty týǵyzyp alyp, tutas ásker daıyndamaq. Osylaısha, áıeldiń, otbasynyń, áýlettiń qadaǵalaýynan tys, «aıtqanǵa kónip, aıdaǵanǵa júretin», basqarýǵa ońaı, tamyry, tegi joq halyqty dúnıege ákelmek.
Spektakldiń eń áserli sáti – súıkimdi balalardyń qolyna appaq shar ustap shyqqany. О́mirge kelmegen balany túsik tastatyp, jaryq dúnıeden aıyrý Jaratýshynyń ámirinsiz júrip jatyr. Sahnada sansyz shar jaryldy. Ár shar – bir sharana. Shar jarylǵan saıyn kórermenniń júregi birge jarylǵandaı ah urdy.
«Men, Kassandra-sharana, bul dúnıege kelgim kelmeıdi. Men Kassandra-sharana, jaryq dúnıege kelýden bas tartamyn». Kómekeıge keptelgen ashy jas kózden syrǵydy. Shardyń bári jaryldy. Úmit sáýlesi qalmady. Zulymdyqty aıyptaǵan izgilik týraly qoıylymdy sahnalap otyryp, qataldyqqa barǵan rejısserge renishimiz de bolmaı qoıǵan joq...
«Qyrǵyz jazýshysynyń álemdik ádebıetti tolyqtyryp ketken týyndysynyń jazylǵanyna otyz jylǵa jýyqtady, biraq shyǵarmada qozǵalǵan problema búginde on, tipti júz ese údep ketpese, kemigen joq. Sol kezeńde paıda bolǵan EKO degen atpen belgili jyltyraǵan quty ishinde bala uryqtandyrý, jat jatyrdan urpaq óndirip alatyn sýrrogattyq tásil búginde jasandy ıntellektini jetildirý, adamdy zerthanada qoldan jasap alý múmkindigine deıin jetip, Aıtmatov ómir súrgen ýaqyttan áldeqaıda asyp ketti. Ázirge bul másele moraldyq-izgilik turǵysynan qoldaý taba almaǵandyqtan ǵana adamzatqa toqtaý salyp turǵany belgili. Adam tabıǵatyna jasalyp jatqan zorlyq ǵalamnyń zaýalyna alyp keledi. Aıtmatovtyń basty dabyly sahna arqyly jetkizildi dep oılaımyn. Eger adam aman-esen ómir súrgisi kelse, eger ol órkenıettiń ushar shyńyna shyqqysy kelse, onda aldymen adam ózindegi jamandyqty jeńýge tıis», deıdi dramatýrg Madına Omar.
Qyldyń ústi, qylyshtyń júzinde turǵan adamzat taǵdyryna kim arasha tura alady? Jer beti, ony mekendegen adamzat urpaǵyna qandaı qorqynysh, qaýip týǵanyn keleshekti boljaǵan kemeńgerdeı aına-qatesiz dálelmen kúıip-pisip eskertken Sh.Aıtmatov oıyn kórkem tásilmen tereńdetip, Ulttyq teatrdyń deńgeıine laıyq ıntellektýal spektakl usynýǵa talpynys jasaǵan rejısser izdenisi qurmet týǵyzady. Adamzatty qaterge bastap bara jatqan ǵalamdyq apatty toqtatýǵa shaqyra otyryp, «sen ne isteseń de, ózińe qaıtady, eshnárse izsiz ketpeıdi jáne báriniń de jaýaby bolady!» degen oıdy jalań baıandap qoımaı, keıipkerlerdiń áreketi men minezi arqyly júıelep shırata bildi. Sahna aspan ústindegi ǵalam keńistigimen baılanystyra keıiptelip, qorshaǵan orta, dúnıeniń Aıtmatovsha tanýǵa tunyp turǵany – sahna sýretshisi Q.Tústikbaevtyń eńbegi. Kompozıtor Á.Omarovanyń mýzykasy da spektakldiń kórkemdik sapasyn joǵary kóterip turǵanyn atap ótken lázim. Shynynda da, talantty shyǵarmashylyq shoǵyr usynǵan «Kassandra tańbasy» fantastıkalyq sıpaty basym bolǵanymen, bul – naǵyz búgingi ómirdiń dramasy.
ALMATY