Kezek kúttirmeıtin másele túbegeıli sheshilýi kerek

Jańaózen qalalyq jumyspen qam­tý ortalyǵynyń basshysy Ulbazar Oryn­baevanyń aıtýynsha, jumysqa ornala­sý kezeginde áli 9 996 adam tur. «Kezek­te turǵandardyń 415-i – jeke kásipker, 2 603-i – turaqty jumysy joqtar, taǵy 4 333 adam – jumysqa ornalasqan, biraq áli de munaı salasynda jumys isteý­­ge nıetti. Jumys isteýge nıettilerge áýeli «In­vest» kásipornynda ýaqytsha ju­mys istep, sodan keıin «О́zenMunaıGaz» aýt­sor­sıngtik kompanııasyna turaq­ty jumysqa turýdy usynamyz», dedi U.Orynbaeva.

Jıynda mekeme basshylary óz usy­nystaryn aıtty. «О́zenMunaıGaz» serik­testiginiń basshysy Nurdáýlet Igilik­ulynyń aıtýynsha, kompanııada qazirdiń ózinde 10 myńǵa jýyq adam eńbek etedi. Jumysshylardyń kóptigi kásiporyn­nyń ekonomıkalyq jaǵdaıyna keri áse­rin tıgizedi. Sondyqtan «QazMunaı­Gaz» kompanııasy tóraǵasynyń oryn­basary Dáýletjan Hasanov az qam­tyl­­­ǵan, jumyssyz azamattarǵa «О́zenMunaı­Gaz» kompanııasynyń enshiles jáne ­mer­­di­gerleri kásiporyndaryna jumys­qa turýdy usyndy.

Munaı salasynda jumysqa orna­las­tyrý algorıtmi 2019 jyldan beri jú­zege asyrylyp keledi. Soǵan sáı­kes qala ákimdigi «О́zenMunaıGaz» AQ jáne «Invest», «Tazasý», «BN», «О́zen­MunaıGaz» kompanııalarymen birlesip, ­4 myńǵa jýyq adamdy jumysqa qabyldady.

«Túıtkildiń sheshimin tabý úshin jıyn ótkizdik. Búginde oblystyń árbir tur­­ǵyny «О́zenMunaıGazǵa» jumysqa orna­­lasqysy keledi. «О́zenMunaıGazǵa» qyz­met kórsetetin «QazMunaıGazdyń» basqa da kompanııalary bar. Odan bó­lek, onnan asa iri kompanııa bar. 2019 jyl­­dan beri bar algorıtmdi jetil­­di­rýge nazar aýdaryp otyrmyz. Máse­len, jumysqa ornalasýǵa bolatyn kom­panııalardyń sanyn kóbeıtýge kiristik. Ná­tıjesinde, bos jumys oryndary artty. Osylaısha, jumyssyzdyq máselesi ýaqyt óte sheshiledi. Jıynda jekemenshik kompanııalardyń 90 paıyzy mundaı saıasatty qoldaıtynyn jetkizdi», dedi D.Hasanov.

Aıta keterligi, bul máseleni tezirek sheshý úshin qala ákiminiń arnaıy tapsyrmasy boıynsha depýtattar, Qoǵamdyq keńes músheleri, seriktestik pen kásip­odaq ókil­derinen turatyn jumys toby qurylady.

Túıini tarqamaǵan túıtkil

Jalpy, Jańaózen máselesi talaı jyldan beri elimizdiń «bas aýrýyna» aınalyp keledi. Onyń ońtaıly sheshimin tabý ázirge ońaı bolmaı tur. Turǵyndardyń da, bıliktiń de aıtatyn óz bazynasy bar. Qazir eki tarap­ty da qanaǵattandyratyn sheshim – munaı­shylardyń talap-tilegin oryndaý bolyp tur. Alaıda bul qordalaǵan máse­leniń túıinin tarqatýdyń ornyna, keıinge y­syrýmen para-par.

Qazirgi tańda Mańǵystaý oblysy res­­pýblıka boıynsha kedeılik deńgeıi eń joǵary óńir sanalady. Statıstıkaǵa súıensek, aımaqta 17,6 myń adam jumys­syz retinde tirkelgen. Byltyr bul kór­set­kish 13,5 myń adamdy quraǵan edi. Al Jańaózen qalasynda 5557 adam isterge is tappaı júrgen kórinedi.

Degenmen, resmı organdar keltir­gen bul derekter naqty kartınany kór­set­peıtinin aıta ketken jón. Birinshiden, munda jumyspen qamtý ortalyqtaryna tirkelgender ǵana kórsetilgen. Biraq ondaı mekemelerge tirkelmese de jumyssyz júrgender sanyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy. Ekinshiden, zańǵa sáıkes jaýapty organ usynǵan jumystan úsh ret bas tartqan adam avtomatty túrde jumys­syzdar qatarynan shyǵarylady. Endeshe, shynaıy derek áldeqaıda kóp bolatyny túsinikti.

Osy oraıda, jergilikti atqarýshy organ­dar turǵyndarmen kelispeıdi. Máse­len, Jańaózen qalasy ákiminiń orynbasary Nurbergen Hýdıbaevtyń aıtýynsha, turǵyndar tek jalaqysy joǵary munaı salasynda eńbek etkisi keledi. Al ákimdik usynǵan bos oryndarǵa qujat ótkizýge ynta tanytpaıdy. Munyń óz sebebi bar. Munaı salasyndaǵy jalaqy mólsheri basqalarǵa qaraǵanda joǵa­ry. Ortasha eseppen 700 myń teńgeniń kóleminde. Al «Jumys isteımin» sekildi baǵdarlamalarda usynylatyn eńbekaqy kólemi 150 myńnan bastalady. Kim-kimniń de tabysy joǵary jumys istegisi keledi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Mańǵystaý jurt­shy­­ly­ǵymen kezdeskende oblysty damy­týǵa arnalǵan birneshe baǵytty atap kórsetken edi. Birinshiden, aımaqta óń­deý ónerkásibin jáne bıznes salasyn damytý qajet. Sondaı-aq kólik-logıs­tıkalyq jáne ınves­tısııalyq ále­ýetin arttyrý máselesine de toqtaldy. Úshin­shiden, Mańǵystaýdy sýmen qamta­masyz etý júıesin jáne ınjenerlik ınfra­qurylymyn jańǵyrtyp, Aqtaý men Jańa­ózen qalalaryn damytýdyń mańy­zyna ekpin berdi.

Tórtinshiden, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn damytyp, jastarǵa qol­daý kórsetý kerek. Budan bólek, Pre­zıdent agroónerkásip salasy el ekonomıkasyn damytý isindegi strategııalyq basymdyqtyń biri ekenin atap ótti. Sony­men qatar óńirde týrızmdi damytyp, ekologııalyq máselelerdi sheshý qajet. Mundaı keshendi sharalar munaımen kún kórip otyrǵan aımaqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, jumys oryndaryn ashýǵa septigin tıgizedi.

Ekonomıst Aıbar Oljaev mundaı josparmen kelisedi. Degenmen, sarapshy Jańaózen máselesin kezek kúttirmeı sheshý keregin alǵa tartady. Onyń paıymdaýynsha, der kezinde áreket etpesek, aqyr sońy úlken daýǵa ulasýy múmkin. Máselen, keıingi 10 jylda Mańǵystaý oblysyndaǵy halyq sany 77 paıyzǵa artqan.

«Oblysta ishki demografııalyq órleý bar jáne 2000 jyldan beri kórshiles elden mıgrasııa úderisi belsendi jú­rip keledi. Dál osy kezde, biz oblysqa res­pýblıkalyq bıýdjet sýbvensııa­sy­nyń bálendeı óspegendigin kóremiz. Mań­ǵystaý – ortalyq bıýdjetten eń az aqsha alatyn 3 oblystyń biri. Bıyl óńirge 121,9 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Respýblıkalyq bıýdjet halyq sanyna qarap bólinedi degen qaǵıdamen alyp qarasaq, Mańǵystaýǵa qatysty ádi­let­sizdikti baıqaımyz. 2023 jyldyń naý­ryzynda Qazaqstan halqynyń sany 19,7 mıllıon adam boldy. Onyń ishinde Mańǵystaýda 766,9 myń adam turǵan. Bul rette, osynsha halqy bar Mańǵystaýǵa 121,9 mıllıard teńge bólinse, odan halqy az Shyǵys Qazaqstan oblysyna (730 myń turǵyn) 233,3 mıllıard teńge, Soltústik Qazaqstan oblysyna (534 myń turǵyn) 306,2 mıllıard teńge, Jetisý oblysyna (698,6 myń turǵyn) 338,8 mıllıard teńge bólingen. Bul «Mańǵystaýda munaı bar, ózderi sheshedi» degen eski qaǵıdanyń áli kúnge deıin jumys istep kele jatqanyn ańǵartady», deıdi A.Oljaev.

Sarapshynyń pikirinshe, dál osy qa­ǵıda – úlken jarylysqa alyp kele jatyr. Sebebi qazir Mańǵystaýdaǵy munaı – bolashaq problemanyń oshaǵy. О́zen, Qa­ramandybas, Qarajanbas kenishteriniń jasy kem degende 50 jylǵa toldy. Olar ózderindegi bar qordyń shamamen 70 pa­ıyzyn sarqyǵan jáne jyl saıyn olardan munaı shyǵarý qıyndaı túspek.

«Bul rette, óńirde jańa geologııalyq barlaý jumystary boıynsha belsendilik baıqalmaıdy. 2021 jyly jarnamasy jer jarǵan, jańadan ashylǵan Tepkedegi kenish máseleni sheshpeıdi. Sebebi odan alynatyn munaı qory 10-15 mıllıon tonnanyń shamasynda. Bul tym az. О́ńir máselesin sheshýdiń sıstemalyq joldary bar ma? Menińshe, manevr aıasy tar. Jumys bes baǵytta júrýi kerek. Birinshi, Respýblıkalyq bıýdjettegi Mańǵystaý úlesin arttyrǵan jón. Ekinshiden, jańa munaı kenishterin izdeý, «Kaspııshelf» sııaqty geologııalyq fırmalardy qaıta jańǵyrtý kerek. Úshinshi, sheteldegi tenderlerge qatysatyn otandyq kompanııa qurǵan abzal. Tórtinshi, munaıdan basqa klaster ashylýǵa (tigin, teplısalar, mashına qurastyrý sekildi) tıis. Besinshiden, soltústiktegi shekaralas aımaqtardan tegin jer ýchaskelerin taratý qajet. Bastysy, Jańaózenmen respýblıkalyq, Úkimet deńgeıinde aınalysý kerek bolyp tur», deıdi A.Oljaev.

Máseleniń sheshilýine ne kedergi?

Jańaózen máselesiniń kúrdeli ekeni taıaýda anyq baıqaldy. Naýryzdyń basynda «BerAlı Mangıstaý Company» JShS-niń biraz qyzmetkeri Astanaǵa kelip, birneshe kún narazylyq bildirdi. Bul másele qoǵamda úlken shý týǵyzyp, aqyry «QazMunaıGaz» kompanııasy Jańaózenge 33 adamnan quralǵan arnaıy komıssııa jiberdi. Delegasııa kásiporyn jumysshylarymen tildesip, kásipodaq jetekshilerimen kezdesip, qujattarmen tanysyp, problemalardy anyqtamaq. Jalpy, aldaǵy bir aıda elordadan attanǵandar 67 mekemege barýdy josparlap otyr. Komıssııa jumysy 31 mamyrǵa deıin jalǵasady.

Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń Mańǵystaý oblysy boıynsha tergep-tekserý departamenti birneshe kún buryn «О́zenMunaıGaz» AQ laýazymdy tulǵalary men «BerAlı Mangıstaý Company» JShS basshylyǵy 2022 jyly munaı óndirý uńǵymalaryn jóndeýge arnalǵan asa iri kólemdegi qarajatty qaltalaryna basty degen kúdik boıynsha tergelip jatyr. Alaıda kompanııanyń ózi mundaı aıypty joqqa shyǵarady.

Mańǵystaý oblysynan Májiliske saılanǵan depýtat Edil Jańbyr­shın­niń aıtýynsha, komıssııa tek «О́zen­MunaıGaz» AQ men «BerAlı Mangıstaý Company» JShS arasyndaǵy daýdy zertteýmen shektelmeýge tıis. Sondaı-aq Jańaózen qalasynyń máselelerin, «О́zenMunaıGaz» AQ men onyń ser­vıstik kompanııalarynyń qarjy­lyq-sha­rýashylyq jáne áleýmettik máse­le­lerin tolyq zertteý qajet. Tipti búkil Mańǵystaýdaǵy jaǵdaıdy tolyq zert­teýdiń artyq etpeıtinin alǵa tartady.

«Daý ádiletsizdikten týyndaıdy. Son­dyqtan barlyq tarappen kez­desip, ásirese, kásipodaq basshylary men jumys­shylardyń ýájderin tyńdaǵan durys. Eńbek jáne ekologııalyq qaýipsizdigi, jalaqy deńgeıi men áleýmettik kó­­mek­ter, materıaldyq tehnıkalyq baza­nyń jańalanýy sııaqty máselelerge kóńil bólingeni durys. Munaı-gaz aına­lasyndaǵy kompanııalardyń osy máse­lelerdi sheshýine ne kedergi bolyp otyr? Kelisimshart somasy az ba, álde qar­jy­lyq menedjment durys emes pe? Bárin anyqtaý kerek. Osy suraqtardy naq­ty anyqtaý úshin quzyrly organdardy, mamandar men sarapshylardy komıssııa jumysyna tartsa durys bolar edi. Al jemqorlyq faktisi bar ma, ony tergeý amaldary kórseter. Jalpy, biz sebebimen emes, saldarymen kúresip jatyrmyz. Nege osy kúnge deıin ózderiniń arnaıy komplaens qyzmetteri qaıda qarady? Munaıshylar Astanaǵa kelmese, depýtattyq saýal jáne arnaıy hat joldamasaq, jabýly qazan sol kúıinde qala ma? Osyǵan jaýapty laýazymdy tulǵalar, zańgerler, satyp alýdy qamtamasyz etetin qyzmetkerlerdiń jaýapkershiligi qaıda? Mańǵystaý­da­ǵy ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etýge arnalǵan quzyrly organ­dar qaıda qaraǵan? Bári kóz jumyp otyrdy ma, álde sol úderiste birge boldy ma? Bul jerde komıssııa anyqtaı­tyn eki úlken másele bar. Birinshisi, bul memlekettiń júıesindegi qate me? Zań­darda kemshilikter bar ma? «Samu­ryq-Qazyna» qory men «QazMunaı­Gaz» kompanııasynyń qatelikteri me? Ekin­shisi, adamı faktordyń kesiri me? Múmkin ­ekeýi de oryn alǵan bolar? Jalpy, ten­der aınalasynda jemqorlyq ýshyǵyp ­tur. Ol tek munaı-gaz salasynda ǵana emes. Buǵan núkte qoımasa, daý toqtamaı­dy», deıdi depýtat.

Qoryta aıtqanda, Astanaǵa kelip talabyn jetkizgen munaıshylardy jalaqy­sy joǵary jumysqa alǵanmen másele túpkilikti sheshilmeıtini anyq. Kúni erteń osyndaı jaǵdaı qaıtalanbasyna eshkim kepil emes. О́ńir halqynyń turmys-tirshiligin jaqsartpaı, jastardyń tabysy mol munaı salasyna qyzyǵa beretini túsinikti. О́z kezeginde, bul Mańǵystaý men basqa óńirlerdiń arasyna ǵana jik salmaıdy, sonymen qatar munaıshylar men qarapaıym jumys isteıtinderdi alalaıdy. Endeshe, Jańaózen máselesin túbegeıli sheshý qajet.