Tehnologııany kommersııalandyrý joly

Almaty menedjment ýnıver­sı­tetiniń (AlmaU) rektory Gúl­nar Kúrenkeevanyń aıtýynsha, elimizde tehnologııalardy damy­týǵa qatysty strategııalar, kóp­tegen baǵdarlama qabyldanǵan. Soǵan qaramastan, ınnovasııalyq damyǵan elder qataryna jete almaı kelemiz. Ol onyń sebebin steıkholderlerge arnalǵan kommý­nıkasııalyq alańdardyń jetkilik­sizdigimen baılanystyryp otyr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ınnova­sııalyq ekojúıeni jaqsartý úshin kásiporyndar men jetekshi ǵylymı ýnıversıtetter arasynda tyǵyz baılanys ornatý qajet.

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstri Saıasat Nurbektiń pikirinshe, Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń qurylýymen bul saladaǵy birqatar másele sheshimin tabýǵa tıis. Sondaı-aq ǵylymı zertteýler men ázirlemeler barysynda ashylǵan jańalyqtardy kommersııalandyrý da óte mańyzdy.

– Prezıdent VIII shaqyrylym­daǵy Parlament Májilisiniń birin­shi sessııasynda ǵylymǵa ba­sym­dyq bere otyryp, ásirese qol­danbaly ǵylymdy óndirispen, kásiporyndarmen, bıznespen ush­tas­tyrýdyń zor mánge ıe ekenin atap ótkeni esimizde. Osyǵan oraı Memleket basshysy mınıstrliktiń usynysy boıynsha Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly zań­dy qabyldaýǵa, ınnovasııalar, tehnologııalyq saıasatty damytý, eń bastysy bıznesti, kásiporyndardy, ónerkásiptiń nazaryn ǵylymǵa burýǵa tapsyrma berdi. Osy rette jańadan qabyldanatyn salyq, bıýdjettik, ınvestısııalyq kodekske de mınıstrlik tarapynan usynystar engizilip jatyr. Negiz­gi maqsat – zańnamalyq bazada túbe­geıli ózgeris jasap, bıznesti ǵy­ly­mı-ınnovasııalyq sharalarǵa baǵyttaý. Endigi kezekte kez kelgen kásiporyn ǵylymǵa negizdelgen óndiristi kóterse, ınvestısııalar­dy tartsa, tehnologııalyq óndiris­tik ishki úderisterin ǵylym úlesin tolyqtyrýǵa, kóterýge bet bursa, soǵurlym úkimet tarapynan sa­lyq­tyq jeńildikterge ıe bolady. Halyqaralyq tájirıbege súıen­­sek, AQSh, Ońtústik Koreıa, Iz­raıl sııaqty ınnovasııalyq saıa­saty damyǵan elderde fıskaldy organdar tarapynan salyq jeńildikteri 250-300 paıyzǵa deıin qarastyrylǵan, – degen bolatyn Saıasat Nurbek Almatyda uıym­dastyrylǵan «Industry Advisory Board» forýmynda.

Bıznes úshin ınnovasııalyq óndirispen aınalysý ınnovasııa­lyq elementter óndiristi jetil­dirý úshin tıimdi bolýy kerek. Mı­nıstrdiń pikirinshe, qoldanbaly formatqa kóshýde joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymdy damytý da birinshi kezekte tur. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynyń meılin­she ǵylymı-zertteý ýnıversıteti formatyna aýysýy mańyzdy. Ýnı­ver­sıtetter janynan ǵy­lym­­­dy qurylymdaý boıynsha teh­­no­­logııalyq ınjenırıngtik orta­­­lyqtar qurýǵa akademııalyq ba­­sym­dyq berilgen. Búgingi tań­da ǵylymǵa bólinetin qarjy 3,5 ese artsa, 2023-2025 jyldary ǵy­lym­dy, granttyq qarjylan­dyrýǵa 650 mlrd teńge jumsalatyn bolady.

Osy oraıda ǵylymǵa kelip jat­­qan jastarǵa jaǵdaı jasaý ke­rek. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta eli­mizde 600 myńnan astam stýdent bar. Aldaǵy ýaqytta bul kórset­kish eselene beretini anyq. Al olar­dyń deni ǵylymǵa keletini sóz­siz. Sondyqtan jas ǵalymdar ımıd­jin qalyptastyrý, sonymen bir­ge joǵary oqý oryndaryndaǵy kedergilerdi joıyp, tehnologııa­lyq bilimdi qoldanbaly tehnolo­gııalarǵa transformasııalaý máde­nıe­tin qalyptastyrý, jańa ıntellektýaldy ónimder jasaý, naryqqa daıyndaý, ınvestorlarmen kelissózder júrgizý sııaqty daǵdylardy meńgerý – ýaqyttyń talaby. «Ǵylym qorynyń» basqarma tóraǵasy Ábildá Shámenovtiń aıtýynsha, bıyl 60-qa jýyq joba qoldaý tappaq.

Ǵylym-óndiris dıalogi ǵalym­dar ashqan jańalyqtardy tanys­tyrýmen, startap jobalardy qar­jy­landyrý, tıimdiligi joǵa­ry ónim­der shyǵarý formatyn­da jal­ǵasyn tapty. Ál-Fara­bı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Qan tamyrlary patologııasy orta­lyǵynyń dırektory, professor Oralbaı Dármenov jas uzaqtyǵyn 10-15 jylǵa sozýǵa múmkindik beretin jańasha ádisti tanystyrdy. Ǵalymdardyń uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde aterosklerozdyń aldyn alýǵa múmkindik beretin ınnovasııalyq jańalyqty óndiriske engizýdiń tıimdiligi joǵary. Al Qazaq­stan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıte­tiniń ǵalymdary usynǵan «Sun Scutum» jobasy oqý oryndary men áleýmettik nysandarda áınekterge arnalǵan jylýsaqtaǵysh jabyndy energııa únemdiligimen erek­shelenedi. «Solnechnyı shıt» dırektory Sergeı Sahnovtyń aıtýynsha, búginde elimizdegi ǵımarattardyń 95 paıyzdan astamy qarapaıym áınekpen jabdyqtalǵan. Al olardy energııa únemdi shyny paketter­ge almastyrý qymbatqa túsedi. In­no­vasııalyq ádis shyǵyndardy azaı­ta otyryp, naryqqa baǵasy on ese tómen ónim óndirýge jol ashady.

Búginde otandyq ǵylym qansha­lyqty qoldaýǵa muqtaj bolsa, ınnovasııalardy óndiriske engizý soǵurlym qıyn. «QazCem» senment jáne beton óndirýshiler qaýym­dastyǵynyń tehnıkalyq sarapshysy Tımýr Býkashev otan­dyq ǵalymdarǵa kedergi bolatyn jaıttardy alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, ekonomıkanyń naqty sektory ǵylymǵa qarjy bólgisi kelmeıdi. Sonymen qatar maman daıyndaý men ǵylym, bilim bir-birimen úılese bermeıdi. Son­dyqtan ǵalymdar men naqty sek­tordyń dıalogin damytý mańyzdy. «QazInnovation» basqarma tóraǵasy Sanat Ahanov noý-haý kommýnıkasııada ǵana týyndaıtynyn atap ótti. Al ǵylymı yqpaldastyq qu­rý úshin sala mamandarynyń basyn biriktirý qajet. «MOST Ventures» basqarma seriktesi Alım Hamıtov «startap», «venchýr» jaıynda sóz qozǵap, bıznes ınkýbatordyń qaıyrymdylyq maqsatty kózdemeıtinin jetkizdi. Tehnologııa salasynda kásipker óz ónimine suranys bar ekenine kóz jetkize bilýi qajet. Eger suranys bolsa, ári qaraı ósýge de jol ashylady. Sonymen qatar elimizdegi kóptegen talantty jastardy qol­­daý máselesine toqtalyp, na­ryq­qa qaıtalanbaıtyn erekshe jobalardyń qajettigin jet­kizdi. Hımık-ǵalym, erekshe ázir­lemelerdiń avtory Dıas Tastan­bekov memleket ǵylymnan asqan tıimdi bıznes joǵyn túsinýi qajet degen pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, daryndy jastar Amerıkaǵa qaraǵanda Úndistan men Qytaıda kóp. Osy oraıda básekelesý qadam­daryna toqtalǵan ǵalym bul iste memlekettiń qoldaýy qajet ekenin jetkizdi.

AlmaU kommerısııalandyrý boıynsha prorektory Kendrık Ýaıttyń pikirinshe, jańa býyn ónimderin ázirlemeı, ekonomıkany damyta almaımyz.

– Qazirgi kezde ınvestısııalaý, koýchıng, startap bıznesti damytýǵa keńes beretin 125 venchýrlyq tálim­gerden turatyn júıe, sonymen qatar 25 múshesi bar ulttyq ónerkásiptik kompanııalar men kásiporyndar ókilderinen quralǵan konsýltatıvti keńes qurylǵan. Osy qurylymdar arqyly týyndap otyrǵan qaýip-qaterler, prob­lemalardan habardar bola otyryp, ony ýnıversıtetterdi kommersııalandyrý alıansynyń jańa kezeńinde qaperde ustaıtyn bolamyz. Negizgi mindetimiz – ǵalymdar jumys istep otyrǵan salalarda basymdyqtardy anyqtaý jáne ónerkásiptik seriktester qoıyp otyrǵan mindetterge kóńil bólý. Bul bizge bıznes tálimgerler komandasyn qurýǵa, birlesip jumys isteýge múmkindik beredi, – deıdi Kendrık Ýaıt.

Forýmda kommersııalandyrý boıynsha ǵylymı ýnıversıtetter alıansy quryldy. Segiz ýnıversıtet jańa ónimderdi jasaýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jobalaryn tanystyrdy. Salalyq konsýltatıvtik keńes qazirgi ýaqytta «Siemens», «Microsoft», «MC», «Honeywell», «Coca Cola» sııaqty álemdik kóshbasshylardyń ókilderin de biriktirip otyr.

ALMATY