Kóne qobyzdyń qupııasy

Kári qobyzdyń túp ıesi – kezinde emshiligine qosa, kóripkeldik qasıetimen kópke máshhúr bolǵan Jetibaı baqsy. Jeti jasynda aıan túsip, on jasynda osy qobyzdy ustaǵan Jetibaı áýlıe – Torǵaı, Naýyrzym óńirine áıgili Túrkebaı Aqanuly men Ospan qojanyń zamandasy. Qara qobyzyn zarlatyp, túrli derttiń betin qaıtarǵan shıpager, árýaqty kisi bolǵan eken. Joq izdep aldyna kelgenniń mal-dúnıesiniń qaıda, kimniń qolynda ekenin tap basyp boljap beretin sáýegeı edi desedi. Jetibaı baqsy shamamen 1873 jyldary dúnıeden ozǵan. Odan keıin qobyzdy eshkim ustamapty.

Kóneden jetken qara qobyzdy kózben kórip, qolǵa ustap, shama kelse sóıletip, únin estip kóreıik degen nıetpen Merekege bardyq. Qobyzdyń búgingi ıesi – Orazbek jáne Ámirǵalı Doldashev degen aǵaıyndy jigitter eken. Bizge jol bastap kelgen Danııar Qurmantegi de bul áýletke bóten emes. Kóne sandyqtyń túbinde aýzy túıýli aq dorbanyń ishinde jatqan qobyzdy alyp shyǵyp, quran oqyp, aldymyzǵa qoıdy. Qobyzdy sahnadan ǵana kórip júrmiz, bar sengenim saparlas-serigim, qobyzǵa qosyp jyrlaıtyn óńirge belgili dástúrli ánshi – Qydyrbek Qıyshan.

Qobyzǵa shek taǵyp, únin estip kór­mek úshin ózimizben birge Qostanaıdan aıǵyrdyń quıryq qyly men ysqy jáne syńar qulaq ala kelgen edik. Alaıda bul nıetimizdi aspap ıesi qup kórmedi. Orazbek qobyzdyń úninen qorqady eken. О́ıtkeni kıeli aspap bozdasa, áýletke bir jamandyq keledi dep senedi. Alystan arnaıy kelgenimizdi aıtyp, birneshe qaıtara ótingen soń Orekeń sál ıip, ıkemge kóndi. Alaıda qobyzǵa taqqan qulaq, shekterińdi sheship, keıin ózderińmen birge alyp ketińder dep talap qoıdy. Iesi ruqsat bergen soń, Qydyrbek pen fotosýretshimiz Berdibolat ekeýi qobyzǵa qyl tartyp, shek saldy. Synǵan tıegin ońdady. Qobyzdy shamasy kelgenshe bútindep alǵan Qydyrbek qyl shekti biraz ysyp otyryp qobyzdy yńǵaıyna kóndirip, tamaǵyn bir qyrnap aldy da, Dospambettiń «Aınala bulaq basy teńin» tolǵaı jóneldi. Osylaısha, 200 jyldaı únsiz jatqan Jetibaı baqsynyń kıeli qobyzy araǵa ǵasyrlar salyp, Molyqbaı baqsynyń urpaǵy Qydyrbek jyrshynyń qolynda zarlady.

Tolǵaýyn aıaqtap, qara qobyzdy aınaldyra qarap, muqııat kóz júgirtip alǵan Qydyrbek: «Bul qobyz negizinen bútindeı shabylǵan eken. Súıegi jemis aǵashynan bolýy múmkin. Negizinen alma aǵashy dep tuspaldap otyrmyn. Kıeli aspap búgingi kúnge deıin óte jaqsy saqtalǵan. Tek bet terisiniń syrty ǵana patshalyq dáýirdiń shegelerimen jıektelip qaǵylǵan eken. Teriniń ózi uzaq ýaqyt saqtaýda bolǵandyqtan ábden qatyp, aǵash bolyp qalǵan. Eger múmkindik bolsa, bul aspapty qaıtadan qalpyna keltirýge bolady. Onyń qalpyna keltirý jumysy asa kúrdeli emes, tek betin eshkiniń teri­simen qaptap, oń jaq qulaǵyn jonyp salyp, shama kelse, tegin qosa jonyp, áde­mi jyl­qynyń qylynan tartýǵa bolady. Jáne jańa ysqy bolsa, bul qobyz kádimgideı sóıleı jóneleıin dep tur. Abzaly, Jetibaı áýlıeniń urpaqtary bul babadan qalǵan murany sandyq túbine saqtamaı, murajaıǵa tapsyrǵany durys bolar edi. Sebebi óńirde mundaı kıeli aspaptar neken-saıaq. Murajaı qoryna jaqsy bir jádigermen tolyǵar edi. Eger qobyz murajaıda tursa, óner tarıhyn zertep júrgen ǵalymdardyń da Jetibaı áýlıege yqylasy aýyp qalar ma edi» dedi.

Budan soń úı ıesi de sheshildi.

– Jetibaı atam kezinde baqsy bol­ǵan Ospan qojanyń batasyn alǵan. Jeti­baı atamnan keıin bul qobyzdy eshkim ustamaǵan. Keıde bul qobyz ózinen-ózi ún shyǵaratyn bol­ǵan. Qobyz bozdasa, osy áýletten adam óletin bolǵan. Son­dyqtan Aqan ájem bul qobyzdyń shegin úzip, tilin kesip, astyna shapan tósep, aq mataǵa orap, sandyqqa salyp tastaǵan. Negi­zinde bul qobyzben baqsy atam adam em­degen deıdi. Ketpendi qyzdyryp, qyp-qyzyl ketpenmen aıaǵynan basyp turyp, qınalyp jatqan áıelderdi bosandyrady eken. Negizi bul qobyzdyń qandaı qudireti bary beımálim. Sondyqtan kúni búginge deıin eshkim dáti baryp, sandyqty ashyp, qobyzdy qolǵa ustaǵan joq. Kıesi ura ma dep qorqamyz. О́ıtkeni árýaq ashýlansa, taǵy bireý ólýi múmkin. Negizi biz ósip-ónbeı qalǵan áýletpiz. Ol da osy qo­byzdyń qasıetimen baılanys­ty. Jeti­baı baqsydan Esmaǵambet degen jal­ǵyz ul qalǵan. Onyń uly Doldash atamyz da jal­ǵyz. Doldashtan Muqammetqalı, Bıdan­bergen degen eki uly taraıdy. 2001 jyly qobyzdy sandyqtyń túbinen shy­ǵaryp, qabyrǵaǵa ilip qoıdym. Shyǵarǵan sebebim, qobyz qaıta-qaıta kúńirene berdi. Sol jyly áýletimiz úsh birdeı jan­nan aıyrylyp qasiret qushyp, qara ja­mylyp qaldyq. Áýeli qaryndasym, sodan keıin sheshem, ile ákem qaıtty, – dedi Orazbek Doldashev.

Orazbektiń aıtýynsha, osy áýletke jıen bolyp keletin Aqaısha degen kisi kóne qobyzdy tartamyn dep alyp ketip, tarta almapty. Túnimen árýaq qysyp, ­aýyryp, tún ortasynda ógizge shana je­gip, Jetibaı baqsynyń basyna ketip qala beredi eken.

– Áıteýir bir kúnási bolyp tur ma, bilmeımin ǵoı, bizdiń jıen ózi aqjyn bolǵan. Atamnyń basyna sol kisi ǵana baratyn. Sodan qobyz qınap bolmaǵan soń, myna Kúıiktiń mańynda bir eski kóńniń ishine tastap ketipti. Atalarym barsa, qobyz kóńde ózinen-ózi bozdap tur eken. Qaıtyp úıge alyp kelipti. Bir jamandyq bolsa, oınaıdy bul qobyz. Ondaı jaǵdaıda duǵa oqımyz. Buryn qobyz dybys shyǵarǵan saıyn sadaqa berip otyrypty. Sodan mal qalmaǵan kezderi, adam alatyn bolǵan ǵoı. Qobyz ún shyǵarsa, kóp uzamaı bir adam ketip otyrǵan. Bul qobyzdyń tarıhyn jaq­sy biletin eki úlken kisi bar edi, ekeýi de toqsan altynshy jyldary qaıtyp ket­ti. Ájem aıtyp otyratyn, eskide ıesiz kóńder boldy ǵoı, álgi ujymshar kezinde mynaý Qarasý degen jerlerde. Atalarym sol mańda qystapty. Eski kóńde shaıtan kóp bolady deıdi. Mal tólin kóńge kirgizip qoıady eken. Sonda túnimen qozy mańyrap, buzaýlar móńirep shyǵady eken. Shaıtandar qylǵyndyrady, – deıdi. Jańaǵy jerge ádeıi qobyzdy ilip qoısa, qozy da baqyrmaıdy, buzaý da móńiremeıdi eken, – deıdi qobyzdyń qazirgi ıesi.

Jetibaı baqsynyń naqty qaı kezeńde ómir súrgenin tap basyp aıtatyn adam tappadyq. Orazbek besinshi urpaǵymyn deıdi. Áýlıe aýyldyń shetindegi qorymǵa jerlengen degen boljam bar. Biraq ber­tinge deıin zırattyń naqty qaı jerinde jat­­qany belgisiz bolyp kelipti.

– Osydan bes-alty jyl buryn basyn taptym ba dep otyrmyn. Bir naǵashy apamyz kezinde bir úshkir tas qoıyp, aıtyp ketipti. «Jetibaı atalaryń qorymnyń Bestamaqqa qaraǵan shetinde, joldyń ma­ńaıynda jatyr» depti. Sol tasty taýyp alyp, quran baǵyshtap júrmin. Shilde aıynda baram da, basyna mal soıyp, osy aýyldyń úlkenderin shaqyryp, quran oqytamyn. Osydan biraz jyl buryn Astana­dan bir kisi aýyryp, aıaǵyn basyp júre almaı keldi. Sodan Jetibaı atam­nyń basyna baryp aýnap, qulan-taza aıyǵyp, júgirip shaýyp ketti. Júıke aýrýyna shaldyqqan kisiler de, osy biz­diń úıdegi qobyz ilinip turǵan bólmege qonyp, basylyp, táýir bolyp shyǵypty. Jetibaı atam dúnıeden óterinde: «Myna qobyzyma besinshi, ne jetinshi urpaǵym ıe bolady» dep ósıet qaldyrǵan eken. Men besinshi urpaǵymyn. Men ustamasam, jetinshi urpaqqa deıin jetý kerek bul. Meniń bul qobyzdy eshkimge bermeı, ustap otyrǵanymnyń sebebi de osy, – deıdi Orazbek Doldashev.

Jetibaı baqsynyń qobyzy týraly mıstıkalyq áńgimeler, ańyzdar kóp. Olar­dyń mazmuny kóbine qobyz týraly bu­rynnan aıtylyp kele jatqan ańyz-ápsa­nalarmen saryndas bolyp keledi. Endi áńgimeni kıeli qobyz týraly bizge alǵash habarlaǵan Danııar Qurmanov sabaqtady.

– Qyryq kún shildeniń shilińgirinde shóp sarǵaıa bastaǵanda, atam osy qobyzdy zarlatyp otyryp, zaý kókte qaraıǵan bir shókim bultty úıirip ákelip, jańbyrdy jaýdyrady eken. Sodan óriske qaıta ot bitip, mal toǵaıatyn kórinedi. Taǵy bir áńgimede áýlıe jolaýshylap kele jatyp bir ózenniń jaǵasyna túsedi. О́zenniń arǵy betinde as berilip jatady. As berip jatqan kisiler Jetibaı ataıǵa: Qudaıy qonaq bolyńdar. Bergi jaǵaǵa ótińder, – deıdi. О́tkel bermes asaý ózendi aınalyp óteıin dese, as tarqap ketedi. Sonda atamyz: – Anaý kıiz úıdiń tórt jaǵyn tórt qazyqpen bekitińder. Ishine as qoıyp, daıyn bolǵanda, aıtyńdar, – depti. Álgi as daıyn bolǵan soń, Jetibaı ata duǵasymen bir tabaq etti ózennen beri ótkizip alyp, janyndaǵy serikterimen birge tamaqtanyp, as berilip jatqan árýaqqa quran oqyp, ári qaraı jol júrip ketken eken. Astyń ózenniń arǵy betine qalaı ótip ketkenin syrttaǵylar túgili, úıdiń ishinde sol dámdi ázirlep júrgen aspazshynyń ózi de bilmeı qalypty. 2017 jyly Túrkistanǵa baryp, táý etip baryp-qaıtý nıetimen jolaı Astanaǵa soq­tym. Temirjol vokzalynda Aınur esimdi kelinshekpen kezdesip, az-kem tildesip qaldyq. Ol kisi birden: «Sizdiń úıde qobyz bar ǵoı» degende, shalqamnan túse jazdadym. Sóıtsem, bul aspap kezinde orta júzge belgili bolǵan qobyz eken. Muham­betqalı Doldashev degen aǵam boldy. Osy Ozernyıǵa kóship kelgen soń, qaıtys boldy. Sol marqum aǵam:

Qypshaqta bar Qoılybaı,

Baǵanalyda bar Barlybaı,

Qojada bar Ospan qoja,

Súgirde bar Túrkebaı,

Taǵyshyda bar Jetibaı –

dep aıtyp otyrady eken, – deıdi  Jetibaı baqsynyń urpaǵy.

Danııar Qurmanov el ishinde nala zamannyń kúıin bozdatqan nar qobyzdyń tarıhyn biletin eski kóz qarııalar áli de bar dep esepteıdi. Olar qasıetti aspap jaıynda aýyz ashýǵa qorqady. О́ıtkeni mıstıkalyq kúshke ıe qobyzdyń kıesinen qorqatyn kórinedi.

– Esmaǵambet atam soǵysqa ketip bara jatqanda: Myna qobyz kúbirlese, jeti shelpek pisirip, quran oqyńdar, – degen eken. Ol kezde soǵys júrip jatqan, joqshylyq ýaqyt bolsa kerek. Bizden 12 shaqyrym jerde Bestamaq degen aýyl bar. Sol aýylda turatyn bir áıeldiń balasy aýyryp, ájeıge kelip: «qobyzdy berińizshi, balany ushyqtap jibereıin» dep suraǵan soń, ájemiz álgi áıelge qobyzdy ustatyp jiberedi. Sodan bir-eki kún ótpeı, ájeı qora jaqtan kele jatsa, esiktiń aldynda bir áıel jatyr deıdi. Jaqyndap baryp, álgi qobyzdy alyp ketken kelinshekti tanıdy. Kóterip turǵyzaıyn dese, áıel júrip ketken eken. Anadaı jerde aǵashta qobyz ilinip turǵanyn kóredi. Eki balasyn shaqyryp, qobyzdy túsirtip alyp, aq mataǵa orap sandyqtyń túbine tyǵyp tas­taıdy. Esmaǵambet atamyzdan keıin bul qobyzdy sóıletip kórgen adam joq, – deıdi Danııar Qurmanov.

Ǵasyr men dáýirdiń, ańyz ben aqı­qattyń, din men mıstıkanyń, pánı men baqıdyń, tylsym kúsh pen ónerdiń arasyn jalǵap jatqan kıeli aspap týraly belgilisi qazirshe osy ǵana.

Qostanaı oblysy