Bankti emes, halyqty oılaıtyn kez

Atap aıtqanda, «2010 jylǵy 18 maýsymdaǵy Keden odaǵynyń kedendik aýmaǵyndaǵy erkin ekonomıkalyq aımaqtar jáne erkin kedendik aımaqtyń kedendik rásimi máseleleri jónindegi kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy talqylandy. Atalǵan másele boıynsha Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev baıandama jasady.

«2018 jyly 1 qańtarda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jańa Keden kodeksi kúshine endi. Jańa kodeksti eskere otyryp, múshe memleketterdiń barlyq qajetti normatıvtik-quqyqtyq qujatyn ózektendirý qajet. Osyǵan oraı, 2021 jylǵy 19 qazanda Máskeýde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń 5 eliniń basshylary arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar boıynsha kelisimge ózgerister engizý týraly hattamaǵa qol qoıdy», dedi M.Qarabaev.

Hattamada zańdyq jáne redaksııalyq sıpattaǵy ózgerister engizý, onyń ishinde Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy­nyń Keden kodeksiniń normalaryna sáıkes negizgi termınologııa men kedendik retteý máselelerin sáıkestendirý kózdelgen.

«Zań jobasynda eń basty úsh ózgeris engizilip otyr. Birinshisi – termı­nolo­gııalyq turǵyda. Soǵan sáıkes, «Keden odaǵynyń komıssııasy» degen uǵym osy zań jobasynyń mátini boıynsha «Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa» degen sózben, «Keden odaǵyna múshe memleket aýmaqtary» degen uǵym «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memlekettiń aýmaqtary» degen uǵymmen aýystyrylyp jatyr. Ekinshisi, arnaıy ekonomıkalyq aımaqta rezıdentteri buǵan deıin rezıdent­tigin tirkegen soń mindetti túrde jarııa­laýymyz qajet edi. Biraq qaı jerde, qandaı aqparat quraldarynda jarııa­laý tetigi bekitilmegen. Jańa zańǵa sáıkes, qaı kásiporynda rezıdent bolsa, sol odaqtyń resmı saıtynda jarııa­laý qajettigi naqty kórsetilgen», dedi M.Qarabaev.

Úshinshi másele – erkin keden aıma­ǵynyń kedendik rásimin retteýge, ıaǵnı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵynyń Keden kodeksine jáne daýlardy sheshý boıynsha osy odaqtyń shartyna silteme engizilgen.

Sonymen qatar «TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń jalǵan taýar belgilerin jáne geografııalyq kórsetkishterdi paıdalanýdyń aldyn alý men jolyn kesý jónindegi yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy talqylandy. Atalǵan qujat jóninde Ádilet mınıstri Azamat Esqaraev baıandama jasady.

«Kelisimniń maqsaty – taraptarǵa jalǵan belgiler jáne geografııalyq kórsetkishter jazylǵan taýarlardy óndirý jáne ótkizý faktileriniń aldyn alý, anyqtaý jáne jolyn kesý. Sondaı-aq osyndaı taýarlardy TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń memlekettik shekaralary arqyly ótkizý faktileriniń aldyn alý, anyqtaý jáne jolyn kesý máseleleri boıynsha yntymaqtastyqty júzege asyrýǵa múmkindik beretin jaǵdaı jasaý. 1999 jylǵy 4 maýsymdaǵy qoldanystaǵy kelisimniń erejeleri jańartyldy, ol osy kelisim kúshine engen kúnnen bastap qoldanysyn toqtatady», dedi A.Esqaraev.

Vedomstvo basshysynyń sózine súıensek, TMD-ǵa qatysýshy keıbir memleketterdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna qosylýyna baılanysty taraptardyń mindettemelerin kózdeıtin normalar engizildi. Sondaı-aq jalǵan taýar belgileri men geografııalyq kórset­kishteri bar taýarlardy óndirý men ótkizý týraly anyqtalǵan faktiler men aqparat almasý, zııatkerlik menshik quqyqtaryn qorǵaý men saqtaý salasynda kadr daıyndaý, olardyń biliktiligin arttyrý jónindegi birlesken is-sharalar kózdelgen.

«Kelisim taraptardyń taýardyń shyǵarylǵan jeri men sıpattaryna qatysty jańylystyrýy múmkin taýarlardy belgileý jáne tanystyrý kezinde kez kelgen quraldardy paıdalanýdy boldyrmaý, josyqsyz básekege jol bermeý jóninde quqyq qorǵaý quraldaryn qoldaný boıynsha mindettemelerin belgileıdi. Kelisim taraptarynyń ózara is-qımylyn úılestirý TMD elderi sheńberindegi zııatkerlik menshikti qorǵaý jáne saq­taý máseleleri jónindegi memle­ket­aralyq keńeske júktelgen. Taraptar yntymaqtastyqty ózderiniń ýákiletti organdary arqyly júzege asyrady», dedi A.Esqaraev.

Budan bólek, palatanyń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıteti «Qazaqstandaǵy adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine, onyń ishinde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ilespe ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn jumysqa aldy.

Kún tártibine shyǵarylǵan zań jobalaryn talqylap bolǵannan keıin depýtattar óz saýaldaryn joldady. Berik Beısenǵalıev Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa monoqalalardy damytý, ómir súrý úshin qolaıly orta jasaý jáne ómir súrý sapasyn arttyrý jóninde másele kóterdi.

«Qazirgi tańda Qazaqstanda 27 mono­qala bar jáne olarda 1,4 mln halyq turady. Kóbinde uqsas, sheshilmegen problemalar az emes. Turatyn jerinen kóship ketý, halyq sanynyń azaıýy, jo­ǵary jumyssyzdyq deńgeıi, ınjener­lik, kólik ınfraqurylymnyń tozýy jáne áleýmettik ınfraqurylymnyń jetispeýshiligi men tómen materıaldyq-tehnıkalyq qamtylýy sekildi máseleler bar. Mysalǵa, Ekibastuz, Kentaý jáne Arqalyq qalalarynda sý jelileri, káriz, jylý jáne elektrmen jabdyqtaý júıelerdiń tozý mólsheri 85 paıyzdan asqan. Arqalyqta joldardyń 80 pa­ıyzdan astamy nashar jaǵdaıda, al bala ólimi kórsetkishiniń ósýi 2022 jyly aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 40 paıyzǵa artqan. Onyń negizgi sebepteri – medısına kadrlarynyń tapshylyǵy men densaýlyq saqtaý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy deń­geıi­niń tómendigi. Saldarynan halyqtyń 50 paıyzdan astamy basqa óńirler­ge kóship ketýge májbúr boldy», dedi B.Beısenǵalıev.

Depýtattyń aıtýynsha, Arqa­lyqtaǵy ahýal Qazaqstannyń basqa da monoqalalarynda bar. Keıbirin keleshekte aýyl qylyp qaıta qurý máselesi týyndaýy múmkin. «Osyǵan oraı, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men ákimdikter Altaı, Balqash, Jańatas, Qarataý, Lısakov, Rıdder, Serebrıan, Stepno­gor jáne Arqalyq sııaqty 10 qalany áleýmettik-ekonomıkalyq damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn ázirle­gen. Osy kúnge deıin ol josparlar­dy Úkimet áli bekitken joq. Iаǵnı 2023 jyl­­dan bastap iske asyrylýǵa tıis Keshen­di josparlar áli oryndalmaı otyr», dedi B.Beısenǵalıev.

Dúısenbaı Turǵanov Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovqa eldegi apatty jáne tozyǵy jetken turǵyn úılerdiń ózekti bolyp turǵanyna nazar aýdardy. Onyń keltirgen derekterine súıensek, respýblıka boıynsha jalpy turǵyn úı qory 54731 kóppáterli úıdi quraıdy. Sonyń ishinde 752 úı apatty, 3024 úı tozyǵy jetken dep tanylǵan. «Atyraý oblysynda 119 apatty úı bar, olardyń bir bóligi Inder, Mahambet, Maqat, Qurmanǵazy aýdandarynda ornalasqan. О́ńirdegi saılaýaldy jumysymyz barysynda osyndaı birneshe úıdi araladyq. Bul úılerdiń ishi ylǵal, kógergen, qabyrǵalarmen tóbeler jarylyp ketken, tóbeler­den sý aǵady. Úıge kirý qorqynyshty. Sonyń saldarynan qysta sýyq, jyl boıy antısanıtarlyq jaǵdaı ǵana emes, turǵyndardyń da densaýlyqtaryna qaýip tónip tur. Mundaı páterlerde ádette zeınetkerler, az qamtylǵan adamdar turady. Olardyń jalǵyz úmiti – memlekettiń kómegi. Astanada da osyndaı másele bar. Búginde tehnıkalyq zertteý nátıjeleri boıynsha 206-ǵa jýyq úı apatty dep tanylǵan. Osyndaı jaǵdaı elimizdiń basqa óńirlerinde de baıqalady», dedi D.Turǵanov.

Depýtat apatty jáne tozyǵy jetken úılerdiń turǵyndaryn kóshirý úshin turǵyn úı qurylysyna respýblıka­lyq bıýdjetten qarjy bólý máselesin qarastyrýdy usyndy. Sondaı-aq «Otbasy banki» arqyly nesıelik turǵyn úıdi qarjylandyrý úlgisi boıynsha, turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrý úshin oblıgasııalar shyǵarýdy uıymdas­tyrý qajetine toqtaldy. Jalǵyz bas­pana­sy apatty dep tanylǵan turǵyn­dardyń ózderine kommýnaldyq turǵyn úı qorynan berilgen turǵyn úıdi jeke­she­lendire almaıtynyn eskere otyryp, osy sanattaǵy azamattar úshin turǵyn úı­di jekeshelendirý quqyǵyn júzege asy­rý múmkindigin qarastyrýǵa keńes berdi.

О́z kezeginde Baqytjan Bazarbek Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa, Bas prokýror Berik Asylovqa ekinshi deńgeıdegi bankterde kepilge qoıylǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin memleketke qaıtarý máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, memleket bankterdi emes, halyqty ashtyq pen jumyssyzdyqtan qorǵaý kerek.

«Sonyń birden-bir joly – bankterge kepilge qoıylǵan aýylsharýashylyq jerlerdi qaıtarýymyz kerek. Ol bankterdiń artynda kim turǵanyn, kimniń ıeliginde otyrǵanyn jáne qandaı jolmen aýylsharýashylyq jerlerdi kepilge qoıyp jibergenin qoǵam, halyq bilý qajet. Qazirgi tańda, Bas prokýratýranyń aqparaty boıynsha ekinshi deńgeıli bankter men karjy ınstıtýttarynyń ıeliginde kepildik retinde kólemi 2 mıllıon gektar 3,9 myń aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerler jatyr. Ony bankter jáne karjy uıymdary ózderi paıdalanbaıdy jáne sol jerlerdi memlekettik menshikke qaıtarýǵa asyqpaıdy. Osy bankterde kepilge qoıylǵan, kamaýda jatqan 2 mıllıon gektar jerdiń ishinde úlestik aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerler bar ekendigin halyq bile me? Zańsyz, jemqor ákimderdiń kesirinen paılary, ıaǵnı, shartty jer úlesterinen aıyrylǵan aýyl halqy tabanyn tozdyryp, aqıqat izdeý jolynda paılaryn qaıtarý úshin sottasyp álek bolyp júr. Sottar talap aryzdyń kópshiligin qaraýsyz qaldyrady ne bolmasa talaptyń eskirý merzimin qoldanyp, úleskerlerdiń jerlerin bankke kepilge koıý týraly kelisim-sharttaryn buzý týraly talap aryzdaryn  qanaǵattandyrýsyz qaldyrady», dedi B.Bazarbek.

Osyǵan baılanysty 2025 jylǵa deıin búkil elde jer amnıstııasyn jarııalap – shartty jer úlesinen turatyn jáne bankterde kepilge qoıylǵan jerler­di úleskerlerge qaıtadan qaıtarýdy kózdeıtin memlekettik joba júzege asyrýdy usyndy. Depýtattyń aıtýynsha, úleskerlerge erkin jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikter men ózge sharýa­shylyq uıymdardan shyǵýdyń zańdy múmkindigin qarastyrý kerek. Kommer­sııalyq bankterdiń ıeligindegi 2 mıllıon gektar kólemindegi jerlerdi májbúrli túrde Jer kodeksiniń 92-94-babyna sáıkes memlekettik menshikke qaıtarýdy qamtamasyz etý qajet. Sondaı-aq depýtat shart­ty jer úlesinen turatyn jer paı­da­laný quqyǵyn ekinshi dengeıli bank­terde jáne qarjy uıymdarynda kepilge qoıýǵa moratorıı engizýdiń mańyzyna toqtaldy.