Azattyqtyń aqtańgeri

Jıyndy­ Sh.Ýálıhanov atyn­da­ǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tı­týtynyń dırektory, UǴA kor­res­pondent-múshesi Zııa­bek­ Qabyldınov ashty. Búginde shar­ta­­rapqa shashylǵan qazaq halqy qaı­ elde tursa da óziniń tili men dilin, mádenıeti men salt-dástúrin jahan­dyq keńistikte jutylyp ketý­den­ kózdiń qara­shyǵyndaı qorǵap kele­di. Osy oraıda shetelderde turyp jat­qan­ qazaqtardyń baı dás­túri men murasyn bir ortalyqqa jınas­­tyryp, arnaıy murajaı ashyp bersek, degen usy­nysyn jetkizgen Zııabek Qabyl­­­dınov osy baǵyttaǵy ǵy­ly­­mı jumystarǵa jas­ ǵalym­dar­dy­ tartý maqsatynda ǵyly­mı qy­z­metkerler Qýanysh Murza­hod­jaev pen Eldos Saýyr­qanǵa Hasan Oral­taı atyndaǵy stıpendııany tabys etti.

Alqaly jıynǵa arnaıy jol­­dan­ǵan Aqparat jáne qoǵam­dyq­­ damý mınıstri Darhan Qy­dyr­­áli­niń­ quttyqtaýyn «Qazaq­ gazetteri» JShS­ Bas dırektorynyń oryn­­ba­sary – Almaty qalasy basy­lym­­darynyń jetekshisi Dýman Anash­ oqyp berdi. Hasan Qalıbekuly – hal­qy­­­myzdyń kúres­ke toly san qıly­ taǵdyryn qala­myna arqaý et­ken­­ parasaty­ bıik tulǵa. Onyń zert­teý maqalalary men ǵylymı eńbekteri – el tarıhynan habar beretin qundy mura. Qaırat­ker qalamynan týǵan qaıtalanbas týyn­dylar elimizdiń ótkeni, búgini jáne­ bolashaǵymen ush­ta­­syp, óske­leń­ urpaqtyń tarıhı­ sana­sy­nyń qalyp­tasýyna septigin tı­gizeri sóz­siz. Mustafa Shoqaı jo­lyn jal­ǵas­tyrǵan alashshyl aǵa­myz jýrna­lıs­tıka salasynda uzaq jyldar boıy­ jemisti ju­mys­ istep, ulttyq máse­lelerdi kó­te­rip,­ qajyrly qyz­met­ atqardy. Onyń baspasózdegi ese­li eńbegi ár­daıym joǵary baǵa­lanady. Hasan Oraltaıdyń esimi­ el tarı­hyn­da laıyqty oryn alyp, el­shil­­ tulǵanyń jarqyn beı­nesi u­r­paq jadynda máńgi saq­talady. Ataý­ly mereıtoı qur­metine uıym­das­tyrylyp jat­qan­ «Hasan Oral­taı jáne el táýel­sizdigi úshin­ qyzmet etýdiń qundy­ly­­ǵy» at­ty­ halyqaralyq ǵylymı-prak­­tı­ka­lyq konferensııa – so­nyń­ aıqyn dáleli» delingen qut­tyq­taý­da.

Hasan Oraltaı Túrkııa jerinde de óz maqsatyn júzege asyra bildi. Qazaqtar týraly kólemdi maqa­la­­­lary gazet betterinde jarııalan­dy.­­­ Sheteldegi qazaqtardyń ty­nys­­-tirligin zertteı bastaıdy. Salı­­hlı qalasyna ornalasqannan ke­ıin qoǵamdyq isterge, saıası qoz­ǵa­­lystarǵa aralasty. 1968 jyly Mıýnhendegi «Azat­­tyq» radıosyna qyzmetke turyp, zeınet jasyna deıin eńbek etti. Onyń jeti jylynda Hasan Oral­taı Qazaq bóliminiń basshysy­ boldy.

Ǵalymdar bas qosqan alqaly jıyn­­da jazýshy, kınodramatýrg­ Sma­ǵul Elýbaı «Aqparattyq so­ǵys­­ nemese ultshyldyq pen ult­­­syz­­dyq haqynda» baıandama­syn­da qaı­ratker esimin, arýa­ǵyn­ ardaq­ta­ýy­myzdyń bas­ty­­ sebebi Mustafa Sho­qa­ı­dyń izin basqan, isin jal­ǵas­tyr­ǵan qaıratkerligimen tyǵyz baı­la­nysty, dep atap ótti.

Sanaly ǵumy­ryn­ jaı kúres emes, qazaq degen­ halyq­tyń azat­ty­ǵy jolyna,­ Alash aza­mat­­tary únin shetel bas­pa­só­zinde jáne «Azattyq» raıosy arqyly jet­ki­z­­ýge ter tókti. Ol táýelsizdik jolyndaǵy kúrestiń aldyńǵy she­bin­de júrdi, – dedi jazýshy.

Al akademık Mámbet Qoı­gel­di­ ­«Túr­kistan tutastyǵy ıdeıa­syn­­ jal­­ǵastyratyn rýh kerek. Jahan­dyq­­­ qaýip-qaterlerge Ortalyq Azııa­­ halyqtary birikkende ǵana qar­­­sy tura almaqpyz» deı kelip, eli­­­mizde Hasan Oraltaıdaı azattyq tý­yn­­ órge ustaǵan qaıratker tulǵa­ǵa­­­­ eskertkish qoıý týraly usynys tas­­­­tady.

– Qazaq­ halqynyń órkenıet bıi­gine shy­ǵýyn­ arman­da­ǵan qaı­rat­­­ker tulǵa ásire­se­­ jas­tardyń óz­ tarıhyn bilgenin ar­man­da­dy. Da­myǵan eldermen qanattas tura­ bi­lip, tarıhı tanymyn ózine tany­tý­­dy maqsat etti. Olardyń rýhyn jyl­dar boıǵy úreıden aryltý qa­je­t degen armany da qazaq degen el­diń bolashaǵy úshin mańyzdy edi, – dep­ atap ótti fılolo­gııa ǵylym­da­rynyń doktory, professor­ Mekem­tas Myrzah­met­uly.

 – Hasan Oraltaımen alǵash ret 1979 jyly Mıýnhende baǵ­dar­­la­ma­lyq taldaý bóliminde ju­mys­­ is­­teı bastaǵanda kezdestim. Ha­san­­dy­ qazaq tiline, onyń ishin­de­ Ger­ma­­nııadaǵy qazaq dıas­po­r­a­sy­nyń­ mú­­shelerine degen adal­dyǵy úshin­ bir­­den baýyr basyp kettim, – dedi es­te­liginde «Azattyq» radıo­sy­nyń­­­ burynǵy dırektory Charlz Karlson.

EUÝ professory, fılologııa­ ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurt­­baı: «О́ziniń sanaly­ ǵu­my­ryn­ Alashtyń azattyǵy jolyna arna­­ǵan tulǵanyń ómiri táýelsizdik qun­­dylyqtarymen, ıgilikterimen sabaq­­tasyp jatty. О́r deseń – О́r, Altaı deseń – Altaıdaı asqar azamat bolatyn», dep tolǵandy.

Qaıratker ómiriniń azattyq jo­lyn­­daǵy kúresi búgingi jastarǵa úlgi­­-ónege. Onyń otanshyldyǵy, na­­myspen astasyp jatatyn talap­shyl­­dyǵy artynda qalǵan jazba mu­ra­larynda anyq kórinis beredi. Týys­tarynyń atynan sóz alǵan qaı­rat­kerdiń baýyry Ábilbashar Ilııas­uly da tarıhı tulǵanyń irgeli­ isterine toqtaldy.

Desek te, armany, múddesi ulty­nyń­ jarqyn keleshegimen úndesken Hasan Oraltaı batys Germanııanyń Mıýn­hen qalasynda 28 jyl boıy «Azat­tyq» radıosyndaǵy qazaq redaksııasynda qyzmet etti. Maqsat-múddesin qazaq eliniń táýelsizdigi men derbestigine arnady.

– «Azattyq» radıosy qazaq eli­niń táýelsizdigi jyldar boıy ba­tyl pikirlerdi áýe tolqynynda ta­ratty. 1995 jyldyń basynda­ Mıýn­hennen Chehııa astanasy Praga qala­syna kóshken «Azattyq» ra­dıosyn ornalastyrýǵa atsa­ly­syp, Qazaqstannan kelgen ma­man­dar­­­ǵa kóp nárseni úıretti. Onyń amanaty: Jyl saıyn Mustafa Shoqaı týra­ly habar daıyndap, azattyq jo­lyndaǵy kúresin, iske asyra al­maǵan ıdeıa­syn tyńdarmannyń qu­laǵyna jetkizińder. Shyǵys Túr­kistandaǵy Ospan batyrdyń ult-azattyq úshin kúresin, eli úshin aıqa­syp ótkenin, aıýandyqpen ólti­rilgenin eldiń esine salyp,­ ha­bar berip turyńdar. Alashorda úki­metiniń qurylǵan kúnin, qazaq­ memleketin quryp, sonyń qalyp­ta­sýyna janyn sala kúresken Álı­han Bókeıhanuly bastaǵan qaı­rat­kerlerdi eske alýdy­ umyt­pań­dar, – dep eske aldy­. Fıloso­fııa,­ saıasattaný jáne dintaný ıns­tı­­týtynyń bas sarapshysy Saıasat Beıisbaı.

Hasan Oraltaıdy eske alý sharasy ǵalymdardyń zert­teý­leri, estelikterimen ári qaraı jalǵasyn taýyp, rýhyna quran baǵyshtalyp, as berildi. Almaty qalasyndaǵy «О́jet» yqshamaýdanynda Hasan Oraltaı atyna kóshe berilip, Astana teatryndaǵy qoıylymǵa ulasty.