Sholaqsaı shýaǵy

Aýyldy saqtap qaldy

Toqsanynshy jyldary halyq qalaǵa qaraı údere kóshti de,  kóptegen eldi mekendegi eńse­li kir­­pish úıler men áleýmettik ǵıma­­rat­tar, jylý qazandyqtary­na de­ıin buzylyp, qaladaǵy qurylys­qa jum­salyp ketti. Osylaısha, aýyl­dyń halqy ǵana emes, qalaýǵa jaraı­tyn kirpishi de qaladan oryn tap­ty. Naýyrzym óńirinde bir kirpi­­shi de kertilmeı, búkil úıi, áleý­­met­­tik ǵımaraty túgeldeı bútin qa­lǵan jalǵyz aýyl – Sholaqsaı ǵana.

1994 jyly О́mirzaq Ihtılıa­pov­taı aldyn ańǵarǵysh bilikti bas­shy kelmegende, kim bilsin, búgin­de oblystaǵy eń úlgili eldi me­ken­derdiń qatarynda tur­ǵan Sholaqsaı da toz-tozy shyq­qan ózge aýyldardyń kebin kıer me edi? Tájirıbeli basshy al­dymen shatqaıaqtap turǵan sharýa­shylyqtyń eńsesin tiktep, halyqqa kerek áleýmettik nysandardyń jumysyn jandandyrdy. Eldiń muqtajyn túgendep, áne-mine dep jolǵa shyǵýǵa bel býyp otyrǵan kóshtiń aldyn irkýge qam jasady.

«Ol kezeńde óte qıyn bol­dy ǵoı, jurttyń kóbi qalaǵa qonys aýdar­dy. Halyqtyń aýylda qalýy eń aldymen mektepti saqtap qalý kerek boldy. Men kel­gende mekteptiń jylý júıesi jumys istemeı qalyp­ty. Oqýshylarǵa kontordyń ǵımaratyn bosatyp berýge týra keldi. 2004 jyly ózimizdiń qara­jaty­myzben mekteptiń jylý júıesin jańartyp, balalar jyly synypqa kirdi. Dárethanasyn jóndep, esikterin aýystyrdyq. Mádenıet úıiniń de shatyryn kóterdik. Sport zaly, kitaphanasy ju­mys istep tur. О́zimizdiń jeke­menshik balabaqshamyz bar. Ony da jóndeýden ótkizdik. Burynǵy eski ashana da qazir zamanǵa saı, qandaı qonaq kelse de uıalmaı qarsy alýǵa bolady. El bolǵan soń, onda túrli qýanysh toılary men as berilip turady. Aýyldyń FAB-y, jedel járdem qyzmeti jumys istep tur. 2004 jyly jedel járdem kóligin alyp bergenbiz. Byltyr memleket jańa kólik berdi», deıdi tájirıbeli dıqan.

Aýyldyń óz mýzeıi de bar. Munda Sholaqsaı tarıhynan syr shertetin baıyrǵy turǵyndardyń, eńbek jáne soǵys ardagerleriniń, egizderdiń fotosýretteri, kóne jazý máshınkesi, mashınka, arıfmometr, ıinaǵash, keli, kóne qazandar sekildi jádigerler saqtalǵan. Murajaıda turǵan eski pýlemettiń lentasy kezinde Sholaqsaı, Torǵaı óńirin kesip ótken Kolchak áskerinen qalǵan desedi. Kóne jádiger aýyl turǵyny Jaq­sylyq Baıbosynovtyń baq­shasynan tabylypty. Sholaq­saıdyń eski mektebiniń ózi – bir tarıh. 400 sharshy metrlik mektep uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń bas­tamasymen 1903 jyly salynyp, 1983 jyly jabylǵan. Sharýashylyq basshysy qulaýǵa shaq qalǵan ǵımarat­ty buzyp tastamaı, kúrdeli jóndeýden ótkizip, saqtap qalǵan. Búginde aýyl turǵyndary namazhana retinde paıdalanyp otyr.

Nan baǵasy – 50 teńge

О́mirzaq aǵa ózi negizin qalaǵan «Sholaqsaı» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń tizginin uly Mádı­ge tabys etken. Sharýashylyq búginde 18 myń gektar jerge dán egedi. Mal da bar. Ýaqytynda eshqan­daı nesıe almastan, óz qarjy­symen tehnıka parkin jańartty. Reseıden, Kanadadan jer óńdeıtin, egin sebetin keshen, germanııalyq kombaındar alyndy. О́ıtkeni zamanaýı ozyq tehnıka bolmaı, jerdi kútip-baptap, etken eńbegińe saı joǵary ónim alý qıyn. «Sholaqsaı» – oblystaǵy óz ushaǵy bar sanaýly sharýashylyqtyń biri. Seriktestik búginde aýyldyń 140 tur­ǵynyn turaqty jumyspen qamtyp otyr.

«Aýyldastardy jumyspen qamtý az. Halyq aýylǵa turaqtap qalý úshin aldymen olardyń áleýmettik turmysyn jaqsartý kerek. Adam turmasa aýyl qalaı kórkeıedi? Bizden qys boıy 140 adam jalaqy alady. Al kóktemgi dán sińi­rý, kúzgi egin oraǵy naýqanynda jumys­shy sany 250-ge deıin barady. Byltyr qyryq kúndik kúzgi naýqanda kombaınshylar 1 mln 400 teńgeden jalaqy aldy», deıdi sharýashylyq basshysy.

Seriktestik aýylda birneshe dúken ustaıdy. Bul dúkenderdegi azyq-túlik baǵasy oblys orta­lyǵyndaǵydaı. О́ıtkeni aýyldaǵy taýardyń arzan, ne qymbattyǵy sharýashylyqtyń ekonomıkasyna esh áser etpeıdi. Qaıta arzan baǵamen jurtty kóship ketýden tejep otyr. Elimiz boıynsha eń arzan nan da osy Sholaqsaıda. Aýyl naýbaıhanasy táýligine 400 bólke nan pisiredi. Iisi burqyraǵan 850 gramdyq áleýmettik bólke nandy jergilikti turǵyndar nebári 50 teńgeden alady. Bul – Qostanaı dúkenderindegi nannan 3 ese arzan.

«О́zimiz egin egemiz, sondyqtan aýyl halqy taza ekologııalyq nan jeýi kerek. О́zimizdiń bıdaı, ózimizdiń dıirmen, ózimizdiń naýbaıhana bar. О́tken ǵasyrdyń 60-70-jyldary Gorkııden (Nıjnıı Novgorodtan) ákelingen dıirmen edi, ózimizge jaraıdy. Eki dıirmenshi bar. Aýyldyń ana sheti men myna shetinen eki tabyn mal shyǵady. Jaıylatyn jerdi biz ózimizdiń jerden beremiz. Oǵan kók tıyn suramaımyz. Qaı jerge jaıamyz degen másele joq. Aýyldyń irgesinde bóget te bar. Sodan sý ishedi», deıdi О́mirzaq aǵa.

Sharýashylyq halyqtyń jem-shóbin de arzanǵa túsirip beredi. Eldiń qysqy otyn-sý máselesi de ońtaıly sheshilgen. Byltyr «Sholaqsaı» jumysshylary­nyń bári shóp pen kómirdi tegin aldy. Sharýashylyq basshysy mol ónim alǵan jyldary Qudaı esesin berer dep elge de qarasýdy úrdiske aınaldyrǵan.

Úlgili oqýshylar shákirtaqy alady

Qostanaıdan 200 shaqyrym qashyq­ta jatqan 350 úıli Sholaq­saıda 1100 adam turady. Aýyl mektebinde 130 bala bilim alyp jatyr. Byltyr birinshi synypqa 14 bala barǵan. Mektepke deıingi ortalyqta da 14 bala tárbıe alyp jatyr.

Osydan biraz jyl buryn seriktestik Sholaqsaı mektebin 12 mıllıon teńgege qaıta jóndeýden ótkizgen. Byltyr memleket tarapynan 80 mln teńge qarjy bólinip, bilim ordasyna bastan-aıaq kúrdeli jóndeý júrgizildi.

«Terezesi aýystyryldy, shatyry joq edi, buryn qara qaǵazben jabylǵan. Ol kúnniń ystyq-sýyǵynda jarylyp, sý aǵyp, sony jóndeýmen álek bolatynbyz. Shatyry kóterilip, janymyz jaı tapty. Ártúrli pán kabınetteri ashyldy. Qazir, táýbe, memleket jaqsy kóńil bólip jatyr», deıdi О́mirzaq Ihtılıapov.

Seriktestik buryn qańqasy qalǵan balabaqshany qaıta jóndep, qatarǵa qosty. Mekteptiń kompıýter synybyn jabdyqtap, ınteraktıvti taqtasyn alyp berdi. Bir sózben aıtqanda, aýyl balalary órkenıet jetistikterinen kenje qalyp jatqan joq. Sharýa­shylyq kópbalaly otbasy­larǵa, jetimderge qarasyp otyrady. О́mirzaq aǵa osydan 5-6 jyl buryn 8-synypta oqıtyn fızıkaǵa qabileti bar jetim balany joǵary oqý ornyna túsirip, 4 jyl boıy oqý aqysyn tólep bergen. Talapty jas búginde muǵalim bolyp jumys istep jatyr. Sholaqsaı mektebindegi ozat oqýshylardyń esimderi sońǵy qońyraý saltanatynda erekshe atalyp, jylyna bir ret 30-40 myń teńge kóleminde sharýashylyq taǵaıyndaǵan shákirtaqy alady.

«Bul – sonaý qıyn zamannan kele jatqan dástúr. Sony áli úzbeı jalǵastyryp kelemiz. Jaqsy oqý – ol da eńbek. Eńbekti baǵalaý kerek. Kúlli jurttyń kózinshe balanyń arqasynan qaǵyp, mereıin asyrsań, qanat bitip qulshynysy artady. О́z nemerem de bıyl jaqsy oqyǵandardyń qataryna iligip, kelesi jyly stıpendııa alam dep tyrysyp júr», deıdi О́mirzaq aǵa.

«Áke kórgen oq jonar» degen sóz bekerge aıtylmaǵan. Ákesi senip tapsyrǵan sharýashylyqty dóńgeletip áketken Mádı О́mirza­qulynyń sharapatyn búginde tek Sholaqsaı ǵana emes, búkil Naýyrzym óńirindegi eldi mekender sezinip otyr.

«Mádı О́mirzaquly – osy óńir­diń perzenti retinde, sharýashylyq basshysy nemese oblystyq máslıhattyń depýtaty retinde de eldiń júgin arqalap júrgen aptal azamat. Halyqqa qajet usaq-túıek dúnıelerden bastap, aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan iri jobalarǵa deıin iske asyryp keledi. Byltyr úsh kóshe asfalttandy. Ár úıge sý kirip tur. Dýshy, dárethanasy bar. Erinbegen adam jaǵdaıyn qaladaǵydaı etip istep alyp jatyr. Byltyr aýdan sportshylaryna sport kıimin alyp berdi. Aýyldyń ortalyǵyndaǵy úsh kósheni asfalttaý jumystaryna da qolushyn berdi. Mektepke úzbeı kómek berip turady. Qysqy boranda kósheler men aýylǵa kireberis joldy tazartý jumystaryn da osy sharýashylyq atqarady. О́tken qysta qar mol tústi. Aptalap qar jaýyp turyp alǵan kúnder boldy. Osyndaı kezderi sharýashylyqtyń tehnıkalary kún sa­ıyn tolassyz qar arshýmen boldy. Aýylda júzdiń ústinde zeınetker turady. Mádı О́mirzaq­uly jyl saıyn qarttar kúnine oraı zeınetkerlerdiń basyn qosyp, konsert qoıyp, aýyl aqsaqaldaryna shapanyn jaýyp, birin qaldyrmaı qarjylaı syı­aqy berip turady. Búginde 30 shaqty bala tárbıelenip jat­qan aýyl balabaqshasy da osy serik­testiktiń menshiginde. Zamanaýı balabaqshada balaǵa kerektiń bári bar. Tárbıeshileri de joǵary jalaqy alady. Balalar úsh ýaqyt tegin tamaqtanady. Qaladaǵy mektepke deıingi tárbıe berý mekemelerinen kem emes», deıdi aýyl ákimi Tatıana Kıseleva.

Aýyl mamanǵa zárý

«Batpandap kirgen aýrý mys­qaldap shyǵady», jurttyń betin aýylǵa qaraı buryp, adamy sırep qalǵan eldi mekenderdi saýyqtyrý úshin de uzaqmerzimdi shynaıy joba kerek. Sózi men isi qabysqan О́mirzaq aǵanyń aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartý tóńiregindegi oıy aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń búgingi tańdaǵy eń ózekti degen máselelerimen astasyp jatady.

«Buryn Naýyrzym, Arqalyq sııaqty ońtústik óńirlerde ósken bıdaı soltústik aýdandarda ósken ónimniń baǵasynan 50 paıyz qymbat turatyn. О́ıtkeni sol kezdegi ókimet bizde astyq az shyǵatynyn bilip, qoldaý kórsetetin. Ol kezde ár jylǵy kúzgi jıyn-terinniń aldynda baǵany aıtyp otyratyn. Qazir naýqan bitkenshe eshkim eshteńe aıtpaıdy ǵoı. Kóp sharýalardyń astyq saqtaıtyn orny joq, bıdaıyn amalsyz arzanǵa satyp jiberedi. Azyq-túlik korporasııasy naýqan sońyna taqaǵan kezde ǵana bir baǵany aıtady. Bul bolmaıdy ǵoı. Kanada elinde dıqandar qaıtsem astyǵymdy laıyqty baǵaǵa ótkizem dep basyn aýyrtpaıdy. Memleket 300 dollardan ózi satyp alady. Ári qaraı eksportqa jibere me, óńdeı me, áıteýir ókimet onyń jolyn ózi tabady. Al bizde araǵa deldaldar kirip ketedi de, bárin búldiredi. О́z bıdaıyn ózi satyp alýǵa memlekettiń qarajaty jetedi. Odan keıin jeńildikpen beriletin janar-jaǵarmaı janarmaı beketterinen 10-aq teńge tómen. Ony arzan janarmaı dep aýyz toltyryp aıtý uıat endi. Jeńildetilgenge jatpaıdy ol. Aýyl sharýashylyǵyn shynymen kótergimiz kelse, ony kem degende 30 paıyzǵa tómendetý kerek. Tehnıkanyń baǵasyn da tejeý kerek. Byltyr biz bir kombaındy 65 mln teńgege aldyq. Bir jyldan keıin dál sol kombaın 140 mln teńge bolyp ketken. Muny qalaı túsinýge bolady?» deıdi kánigi dıqan.

О́mirzaq Ihtılıapovtyń aıtýynsha, aýylǵa qazir mamandar kerek. Kúlli maman qazir qalada. Mehanızator da, shopyr da, traktorshy da, dánekerleýshi men tokar da qalada turady. Solardyń jumys oryndaryna aıtyp, myna mamanǵa eńbek demalysyn berip, kóktemde bir, kúzde bir aýylǵa jibere tur dep, aýdanǵa 30-40 adam taýyp berýge bolady. Sonda ol maman eńbek demalysynyń syrtynda, aýylda kem degende 600 myń teńge tabys tabady. Mundaı usynystan eshkim qashpaıdy.

«Prezıdent aıtqan másele­lerdi basy Úkimetten bastap jergilikti atqarýshy organdar qoldaýy kerek, oǵan halyq ózi ıkemdelýge tıis. Sonda ǵana aýyldyń tamyryna qan júgire bastaıdy. Buryn Naýyrzym aýdanynda 10 sharýashylyq bolatyn. Solardyń bárinde kontor da, balabaqsha da, jylý ortalyǵy da qırap ketti. Endi syrttan kelgen úlken qonaqty ákim ertip alyp, Sholaqsaıǵa jetip keledi. Aınalaıyn, bul kisiler el­diń jaǵdaıyn bilý úshin júr ǵoı, basqa aýyl­dardy da kórsetseńshi desem, «Oı, aǵa, qo­ıy­ńyzshy» dep qıylady. Aýdanda ákim­niń otbasy turmaıdy. Budan artyq qan­daı sumdyq bar? Jalǵyz bizde emes, kóp aýdanda solaı. Bul ne masqara? Tur­maı ma, qyzmetti bosatsyn. Ondaı ákim halyqq­a qandaı úlgi beredi? Osynyń bárin durys­tamaı, aýyldy damytý degen jaı bos sóz bo­lyp qala ma dep qorqamyn ǵoı», deıdi О́mirzaq aǵa.

Qostanaı oblysy