Májiliste «Ǵylymdy damytý týraly» Úkimet saǵaty ótti. Depýtattar aldynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek salaǵa qatysty máselelerdi baıandap berdi.
Is-sharany ashqan Parlament tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaeva qaralyp otyrǵan máseleniń mańyzyna toqtalyp, Prezıdent ǵylymdy damytýǵa aıryqsha basymdyq berip, birqatar tapsyrma júktegenine nazar aýdardy.
«Parlament depýtattary «Ǵylym týraly» zańǵa túzetýler engizýge bastama jasady. Onyń basym baǵyttary – jetekshi ǵalymdardy turaqty jáne laıyqty jalaqymen qamtamasyz etý. Ǵylymmen aınalysatyn irgeli ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý. Granttyq qarjylandyrý merzimin 5 jylǵa deıin ulǵaıtý, ulttyq ǵylymı keńesterdiń sheshimderine apellıasııa ınstıtýtyn engizý. Kommersııalandyrý jobasynda akkredıttelgen sýbektilerge jáne ózge de qatysýshylarǵa ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýǵa memlekettik grant berý. О́tken jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń mereıtoılyq sessııasynda Memleket basshysy akademııaǵa erekshe mártebe berýdi tapsyrdy. Akademııa ǵylymı oıdyń ortalyǵyna aınalyp, ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq qyzmettiń basym baǵyttary boıynsha kóshbasshy bolýǵa, túrli salalarda ǵylymı-zertteýler júrgizýge, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa jáne ǵylymdy tanymal etýge qatysýǵa tıis», dedi D.Espaeva.
Spıker orynbasary qazirgi tańda Akademııa aldyna eldegi ǵylymdy aldyńǵy pozısııalarǵa shyǵarýǵa baǵyttalǵan jahandyq maqsat-mindetter qoıylyp otyrǵanyn aıtty. Keıingi bes jylda elimizde ǵylymǵa jumsalatyn shyǵystar 60 paıyzǵa deıin ósti, olardyń basym bóligi bıýdjet qarajatynan quralǵan eken.
«Byltyr ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalatyn shyǵystar 89 mlrd teńgeden 109 mlrd teńgege deıin ulǵaıdy. Qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, ǵylym salasynda ǵylymı-tehnıkalyq qyzmette eleýli nátıjeler baıqalmaıdy. Talqylaý barysynda ǵylym salasyndaǵy eń ótkir ári júıeli problemalardy, onyń nátıjelerin kommersııalandyrýdy qarastyrý arqyly ońtaıly sheshimder tabamyz degen úmittemiz», dedi D.Espaeva.
Budan keıin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek sóz aldy. Sala basshysynyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizde 22 456 ǵylymı kadr bar. Olardyń 37 paıyzy ǵylymı jáne akademııalyq dárejege ıe. Sondaı-aq zertteýshilerdiń 34 paıyzyn – 35 jasqa deıingi jas ǵalymdar, 43 paıyzyn – 35-54 jastaǵylar, 23 paıyzyn 55 jastan asqandar ǵalymdar quraıdy.
«Alaıda ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda basshy kadrlardyń qartaıýy baıqalyp otyr. Elimizde 414 uıym ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy júzege asyryp jatyr. Memlekettik sektorǵa baǵynatyn uıymdardyń sany 26 paıyz ǵana. 43 paıyzy kásipkerlik jememenshik uıymdarǵa tıesili. Osy oraıda bıznes birtindep ǵylymı-zertteý jumysyna betburys jasady», dedi S.Nurbek.
Sondaı-aq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri óz sózinde Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda bergen tapsyrmasyna sáıkes ǵylymdy qarjylandyrýdy kezeń-kezeńimen ulǵaıtylatynyna toqtaldy. Ǵylymdy qarjylandyrý keıingi úsh jylda 3 esege artqan.
«Bul qarqyn 2021 jyldan bastaldy jáne ony jalǵastyryp kelemiz. 2020 jyly 80,2 mlrd teńge bolsa, bıyl 172,8 mlrd teńge qarastyryldy. Ǵylym salasyna 2024 jyly 247 mlrd teńge, 2025 jyly 243 mlrd teńge bólinedi. Sondyqtan osy qarqynmen ishki jalpy ónimge shaqqandaǵy ǵylymdy qarjylandyrý úlesin kóteremiz. Bul baǵytta Memleket basshysy, Úkimet jaǵynan naqty qoldaý bar», dedi S.Nurbek.
Budan bólek, ol ǵylymı jobalardy kommersııalandyrý qarjysy 4 esege óskenin aıtty. Osy rette 2021 jyly 5,4 mlrd teńge bolsa, 2023 jyly 17,1 mlrd teńgege jetti. Al 2024 jyly bul kórsetkish 25 mlrd teńge bolady dep josparlanyp otyr. Qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý 1,6 esege ósken.
«Qazaqstanda júrgizilgen birqatar reformaǵa qaramastan, keıingi 30 jylda ǵylym ekonomıkalyq damý men azamattardyń ál-aýqatynyń ósýiniń negizgi draıverine aınalmady. 1991 jyly ǵylym salasynda 52 myń zertteýshi tirkelse, 2000 jyly 12 myń ǵana adam qaldy. 90-jyldary 30 myńnan astam adam basqa salaǵa aýysyp ketti. Qazir endi ǵylymı kadrlar sany 22 myńnan asyp otyr», dedi S.Nurbek.
Onyń aıtýynsha, salaǵa qarajat bólinip jatyr, ǵylymı zertteý granttary ıgeriledi. Alaıda ınnovasııalyq ónimniń naqty salalyq óndiristegi, halyqtyń kúndelikti ómirindegi úlesi óte az. Sondyqtan osy negizgi máseleni sheshý kerek.
«Ýnıversıtetter men ındýstrııa arasyndaǵy yntamaqtastyqqa toqtalsaq, joǵary oqý oryndary ǵylymı-zertteý men ınnovasııanyń qaınar kózine aınala almaı otyr. Zertteý formatyna, modeline kóshken ýnıversıtterdiń úlesi az», dedi S.Nurbek.
Onyń sózine qaraǵanda, ǵylymı jańǵyrtý jáne sıfrlandyrý aıasynda mańyzdy is-sharalar atqarylmaq. Zerthanalardy jabdyqtaýǵa qomaqty qarajat qarastyrylyp otyr.
«О́ńirlerdegi 15 joǵary oqý ornyn tańdadyq. Olardy zertteý ýnıversıteti modeline birtindep kóshiremiz. Negizgi ǵylymı zertteý áleýeti joǵary oqý oryndaryna tıesili bolýy kerek. Birqatar damyǵan elde osy baǵytqa basymdyq berilgen. Biz de osy reformany bastadyq. Endi negizgi júkti joǵary oqý oryndaryna júkteımiz», dedi S.Nurbek.
Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, ǵylym salasy men bilim salalarynda jyldam jeńiske jetý óte qıyn.
«Ǵalymdardyń jalaqysyn ósirý máselesine toqtalsaq. Prezıdenttiń osy tapsyrmany oryndaý úshin 2021 jyldyń sońynda Parlament zań qabyldady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2022 jylǵy respýblıkalyq bıýdjetke kerekti qarajatty engizedi, shilde aıynan bastap tólenedi dep josparlanǵan. Biraq ta sol kezde mınıstrlik qaıta qurylǵan soń osy tólemder ǵalymdarǵa qyrkúıek aıynan bastap tólene bastaldy. Al ǵylymı salany qarjylandyrýdy ósirýge qatysty sheshim Prezıdenttiń tapsyrmasymen Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasynyń sheshimi negizinde 2021 jyly qabyldandy. Ulttyq jobada osyndaı kóterý kórsetkishteri bekitildi», dedi A.Aımaǵambetov.
Depýtattyń aıtýynsha keıingi eki jyldyń ishinde ǵylymdy damytý úshin Prezıdent 12 mańyzdy tapsyrma bergen. Olardyń bári zańnamalyq deńgeıde iske asyryldy. Biraq is júzinde iske asyrylmaı otyrǵanyn jetkizdi.
«Ǵylymı uıymdardy tikeleı qarjylandyrýdy engizýge qatysty tıisti normany depýtattyq korpýs 2021 jyldyń sońynda qabyldady. Tikeleı qarjylandyrýdyń barlyq tetigi 2022 jyldyń ekinshi jartysynda iske qosylady dep kútilgen edi», dedi A.Aımaǵambetov.
Talqylaý barysynda sóz alǵan depýtat Erbolat Saýryqov ǵylym salasyna bólinetin qarajat damyǵan eldermen salysyrǵanda óte tómen ekenin jetkizdi. Sondaı-aq elimizdiń ǵylymdaǵy kommersııalandyrý kórsetkishteri áli de nashar ekenine toqtaldy.
«Otandyq sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy ǵylymnyń eń úlken problemasy qarjylandyrýdyń tómendiginde ǵana emes, onyń naqty sektorda suranysqa ıe emes. Elimizde memleket ǵylymı-zertteýlerdiń basty ınvestory sanalady. Jyl saıyn qarjylandyrýdyń kólemi aıtarlyqtaı ósse de bizdiń otandyq ǵylym elimizdiń ekonomıkasynyń turaqty túrde damýyna esh septigin tıgizbeı otyr», dedi E.Saýryqov. Osy oraıda, depýtat Qazaq qoı sharýashylyǵy ǴZI, Qazaq Agroónerkásip kesheni ekonomıkasy jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý ǴZI, «Agroınjenerııa» ǴZO úsh jylǵa qarjysyz qalǵanyna nazar aýdardy.
«Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jem-shóp óndirý ǴZI-i berilgen tórt jobanyń bireýin ǵana jeńip aldy. Jaǵdaı dál osy kúıinde qala berse, ǵylymda turaqsyzdyq týǵyzyp, kadrlardyń basqa salalarǵa ketip qalýyna, ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesiniń tómendeýine, ǵylym bedeliniń múldem joǵalýyna ákelip soǵady. Sondyqtan agrarlyq jáne ózge saladaǵy búkil ǵylymı ınstıtýttardy Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qaıtaryp, olardy qarjylandyrýdy bazalyq jáne baǵdarlamalyq nysanaly túrde, sonymen tikeleı qarjylandyrý erejesin engizý kerek», dedi E.Saýryqov.