Agroǵylym qoldaýǵa muqtaj

Tuqym sharýashylyǵy tıtyqtap tur

Ulttyq ǵylym akademııa­synyń vıse-prezıdenti, Qa­­zaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnı­ver­sıtetiniń bas­­qar­ma tór­aǵasy-rektor Aqyl­­bek Kúrish­baevtyń piki­rinshe, agrarlyq salada jetis­tikpen qatar kem­shilik te az emes.

– Qazirgi tańda ǵalymdardy óner­tabystardy óndiriske en­gi­zý­degi máseleler tol­ǵan­dy­rady. Kóp jaǵdaıda otandyq ónimder zerthana sórelerinde qalyp qo­ıyp jatyr. О́nertabys ná­tı­jelerin óndiriske engizýde qıyndyq kóp.

Onyń bir sebebi ǵalymdar óz ázir­lemeleriniń kommersııalandyrý jolyn bilmegendigimen baılanysty bolsa, ekinshi jaǵy­nan ony iske asyrýǵa múm­kin­dikteri joq. Ǵylymı konkýrs­tar­­dyń merzimi úsh jylmen shek­teletindikten, ǵalymdarǵa jobamen aınalysý, óndiris­ke engizý turǵysynan da salmaq túsip otyr. Bul júıedegi basty kemshilik. Osy oraıda «Ǵy­lym qorynyń» basshylyǵy ǵalymdardyń pikirin qaperge alyp, kommersııalandyrý barysyna qatysty talaptardy qaıta qarastyrýy kerek. Al ónertabysty óndiriske engizip, otandyq brendke aınaldyramyz desek, bıznesti qoldaý orta­lyqtary, bıznes-ınkýbatorlar, tehnoparkter qurý mańyzdy já­ne iri bıznes ókilderimen birles­ken is-qımyldar qajet, – dedi Aqylbek Kúrishbaev.

Álemdik básekelestik jaǵ­daıynda ǵylymdy ekonomıkamen ushtastyrý mańyzdy. «Ǵylym qorynyń» basqarma tóraǵasy Ábdildá Shámenov búginde opera­torlyqtan da keń aýqymdy qyz­metterdi júzege asyryp otyrǵan qor keısteri biliktilikti arttyrý, ozyq tájirıbeni taratý, ǵy­ly­mı kásipkerlik mádenıetti damyta otyryp, granttyq jobalar­dy qarjylandyrýǵa baǵyt­talǵanyn jetkizdi. Atalǵan qor ǵalym­darǵa ǵana emes, tehnologııalardy kom­mer­­sııalandyrý maqsatynda kásip­­oryndarǵa da qoldaý kórse­tip keledi. Iаǵnı, ǵylymı jeti­stik­terdi óndiriske engizýmen qatar halyqaralyq naryqqqa shyǵý­dy qarastyrady. Osy oraıda Á.Shámenov qordyń ǵylym men bıznesti ıntegrasııalaýdaǵy qyzmetine toqtalyp ótti. Bul baǵyttaǵy jumystar júıeli iske asyp, osy jyldyń 6 maýsymynda ótetin «Tehnologııalardy kommersııalandyrý reaktory» alańyndaǵy kezdesýlerde jalǵasyn tabady.

Búginde ımportqa táýel­di sa­lanyń biri – tuqym sharýa­shy­lyǵy. Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń bas­qar­ma tóraǵasy, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń kandıdaty Shol­pan Bas­taýbaevanyń piki­rinshe, elimizdegi tuqym sharýa­shylyǵynyń qazirgi jaǵ­daıy máz emes. Instıtýt aldyńǵy qa­tar­ly se­lek­sııalyq ortalyq retin­de 200-den as­tam sort pen býdan shyǵarǵan. Onyń ishinde kúzdik bıdaı men trıtı­kaleniń – 31, kóp jyldyq jem-shóptiń – 34 túri, sondaı-aq jú­geri, dándi burshaq, suly, qant qyzylshasy, kúrish, maıly daqyl túrleri bar. Sh.Bastaýbaevanyń aı­týynsha, ınstıtýt tarapynan 2017-2021 jyldary «Ǵylym qory» negizinde júzege asqan jobalardyń maqsaty otan­­dyq gıbrıd sorttardy shyǵarýǵa baǵyttalǵan.

– Joba aıasynda otandyq seleksııa negizinde qyzylshanyń joǵary sort­ty tehnologııasy «Qamqorlyq», «Jyl­bu­laq» sha­rýashylyqtarymen birlese júze­ge asqan bolatyn. Joba quny 209 mln teńgeni quraıdy. Atalǵan jyldar­da eli­mizdiń sha­rýashylyqtary 900 mln teń­­­gege sheteldik tuqym satyp al­ǵan. Aı­­maqtarda sapaǵa baqylaýdyń joq­ty­­ǵynan sheteldik tuqym­dardyń aram­shóp, aýrýlar taraý, zııankester qaýpi joǵary boldy. Sonymen qatar shetel­­dik gıbrıdter qysqa vegetasııalyq kezeń­­ge óte tózimsiz. Sondyqtan otandyq tu­qym sharýashylyǵyn damytpaıynsha, sharýashylyqtar tarapynan sheteldik tuqymdarǵa táýeldilik arta beretini sózsiz. Onyń saldary elimizdegi baǵa saıa­satyna da yqpal etetini belgili, – deıdi Sh.Bastaýbaeva.

Búginde ınstıtýt mamandary sapasy joǵary 8 gıbrıd túrin ázirlegen. Elimizde 2027 jylǵa deıin qyzylsha ón­dirisin damytý tujyrymdamasy ázir­­len­genin ári aldaǵy jyldary úsh iri zaýyt salý kózdelip otyrǵanyn es­ker­sek, agrosektordyń qy­zyl­sha sha­rýa­shylyǵyn uzaq merzimdi damytýǵa múm­kindigi zor. Otandyq jańa gıbrıd­terdi engizýde qyzylsha egetin sharýa­shy­lyqtardy halyqaralyq ta­lap­tardy saqtaı otyryp, damy­týǵa bolady. Qa­zirgi kezde Al­maty oblysynda 600-den astam, Jambyl oblysynda 260 sha­­rýa­shylyq bar. Olardyń sapaly qy­zyl­sha sorttaryna degen sura­nysy jo­ǵa­ry. Instıtýt bas­shy­synyń aıtýyna qaraǵanda, Reseı, Belarýs, Qyr­ǵyz­­­­s­tan, О́zbekstan, Tájikstan tuqym sha­rýa­shylyǵy naryǵyndaǵy ahýal Qa­­zaq­stanǵa uqsas. Osyǵan baılanys­ty ǵalymdar aldynda Eýrazııalyq qant gıbrıdin jasaý mindeti tur. Osy oraı­da ǵalymdar 2030 jylǵa deıin sha­rýa­shylyqtardy 30 paıyzǵa deıin otandyq tuqymmen qam­tamasyz etip, 20 mln tonna qant qyzylshasy men 7 mln tonna qantpen qamtýdy josparlap otyr.

Elimizdegi tuqym sharýashy­lyǵy­nyń kenjelep qalý sebep­terine toqtal­ǵan Qazaq jemis-kókónis sharýashy­ly­ǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń basqar­ma tóraǵasy, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń doktory Temir­jan Aıtbaev «Kókónis-baqsha daqyldary boıynsha 75 paıyz, al keıbir túrleri boıynsha 90 paıyz shetelge táýeldimiz» deıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, baqsha-daqyl tuqymdary jer­gilikti túrlerge qaraǵanda on esege deıin qymbat keledi. Mysa­ly, bir gektarǵa egiletin pııaz tuqymyna 500-600 myń teńge ketetin bolsa, jergilikti tuqymnyń baǵa­s­y 50-60 teńgeni quraıdy. Tip­ten, keıbir sheteldik tuqym túrleriniń tonnasyna 4-5 mln teńgege deıin qarjy jumsaýǵa týra keledi.

Búginde elimizde 27 daqyl túri bo­ıyn­­sha 200-den astam sort bar bolsa, onyń 150-den astamy aýdan­das­ty­ryl­ǵan. Qazirgi kezde elimizdegi sha­rýa­shylyqtardyń tuqymǵa suranysy 800 tonnany quraıdy. Osy oraıda sýbsıdııa máselesin de júıeleý qajettigi­ne toqtalǵan ǵalym sheteldik tuqym baǵa­synyń elimizdegi baǵa saıasatyna, epıdemıologııalyq jaǵdaıyna da keri áser etip otyrǵanyn jetkizdi.

– Ǵylymı zertteý ınstıtýtta­ry­nyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy syn kótermeıdi. Zamanǵa saı aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary joqtyń qasy. Qazirgi kezde tuqymdy otyrǵyzý, irikteý, dárileý jumystary qolmen jasa­lady. Al jyldar boıy qor­da­lanyp kelgen ımportqa táýel­dilikti azaıtý maqsatynda jer­gilikti sharýashylyqtardy damytý qajet. Instıtýt bazasyn­da respýb­lıkalyq tuqym sharýa­shylyǵy júıe­sin qurý ónimdi bir ortalyqtan suryp­taý, tazalaý jumystaryn júzege asy­rý­ǵa múmkindik beredi. Desek te sharýa­shylyqtardyń ishin­de sheteldik sorttardy tańdaı­tyndary da bar. Ony ósi­rip, kóbeı­týge de ǵalymdardyń áleýe­ti je­tedi. Al baqsha daqyldary­nyń elý paıyz­dan astamyn je­ke­menshik baý-baqsha ıeleri óndiretindikten, olardyń da qajet­tiligi eskerilýi kerek. Iаǵnı tabıǵı, hımııalyq qospasyz arnaıy paketterdegi tuqymdardy naryqqa shyǵarý, sonymen qatar baý-baqsha daqyldarynyń tabıǵı dámin, nárin saqtaı otyryp, keptirilgen jemis-jıdekter, djem, basqa da ónimder óndirý taǵam qaýipsizdiginiń kepili bolmaq. Jergilikti ónimderdiń sapasy da, ónimdiligimen qatar baǵasy da qoljetimdi. Ol úshin qol jumysyn, ónimdilikti arttyrý úrdisterin tehnologııalarmen almastyrý mindeti tur, – deıdi Temirjan Aıtbaev.

Básekege qabiletti ónim

Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalym­dary granttyq joba aıasynda et jáne et jarma konser­vilerin óndi­rý maqsatynda túıe etin qaı­ta óńdeý tehnologııalaryn engi­zip, Almatyda túıeniń buq­ty­­ryl­ǵan etinen konserviler shyǵa­ratyn zaýytty iske qosqan bolatyn. Joba jetekshisi – bıo­logııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Ásııa Serik­bae­va. Innovasııalyq ónim qap­tama­synyń tasymalǵa qolaı­lylyǵy men taǵamnyń ekolo­gııalyq qaýip­sizdigimen erek­shelenedi. Jo­ba jetekshileriniń biri bıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Juldyz Súleı­menovanyń aıtýynsha, 2016 jyly jú­zege asqan ónertabys «Ǵylym qory» arqyly qarjylandyrylyp, ón­diristik maqsattarǵa «Kún nu­ry» mekemesine 170 mln teńge kóle­mindegi qarjy berilgen.

– Kompanııa óz tarapynan qo­sym­sha 12 mln teńge jáne ón­diristik alańyn usyndy. Qytaı, Reseı, Eýropa, Mol­dovadan qu­rylǵylar satyp alyndy. Kon­­serviler naryqqa retort paketter men lamısterlik bankada ınnovasııalyq qap­tamada jóneltiledi. О́ndiristik qýat­ty­lyǵy jylyna 600 myń danany quraıdy. Tasymalǵa yńǵaıly bol­ǵan­dyqtan, qazirgi kezde Qytaı kompanııa­lary tara­pynan pisken kúrish jáne túıe etin bir qaptamada jasaý týraly usynys túsip otyr. Al elimizdiń Aq­taý, Atyraý óńirlerinen suranys turaq­ty. Búginde túıe etimen qatar arpa, qaraqumyq, kúrish qosylǵan botqa, sıyr, kúrketaýyq etinen jasalǵan jáne súıekterden úı-janýarlarǵa arnalǵan ónimderge jergilikti kompanııalar tarapynan suranys joǵary. Aldaǵy ýaqytta ǵalymdar jetistikterin óndiriske engizýde kommersııalandyrý baǵytyndaǵy talaptardy jetildire túsý qajet, – deıdi J.Súleımenova.

Jaqynda Astanada ótken «Tehno­logııalardy kommersııalandyrý reaktory» alańynda jeńimpaz dep tanyl­ǵan taǵy bir jobany agrarlyq ýnıversıtet ǵalymdary iske asyrǵan bola­tyn. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimanap Ospanovtyń je­tekshiligimen júzege asqan tabıǵı makaron ónimderi óndirisi ult saýlyǵynyń kepili bolatyny anyq.

– Elimizde tabıǵı, qaýipsiz ónimderdi tutynatyn orta qa­lyp­tasyp keledi. Osyǵan oraı óndiris oryndary da qa­ýip­siz ta­ǵamǵa basymdyq bere bas­tady. Astyqty ári ındýstrııaly el retinde halyq saýlyǵyn birinshi kezekke qoıa otyryp, zııansyz taǵam óndirisine mán berýimiz qajet. Bıdaıdan alǵan ónim­derdiń aǵýyzdary qunsyz bolyp kele­tinin ǵalymdar sońǵy on bes jyl kó­le­minde zerttep keledi. Naryqtaǵy birden-bir kemshilik dástúrli bıdaıdan jasalatyn makaron ónimderi qamyrynyń realogııasyn jaqsar­tý úshin óndirýshi­ler jasandy bıologııalyq belsendi zattar qosady. Al onyń adam aǵzasyna keri áserin eshkim tekserip jatpaıdy. Mysaly, 100 kılo unǵa 10 gramm qospa qosylatyn bolsa, onda qandaı qýat bolýy múmkin degen zańdy saýal týyndaıdy. Bul ónimniń quramynda hı­mııalyq qospalar men gendik mo­dıfıkasııalanǵan ónim bar ekeniniń dáleli. Osy oraıda kom­pozıtti unnan jasalǵan ónim­derde unnyń basyn biriktirý úshin tabıǵı bıdaı glıýteni qosy­lady. О́ndiriste standartty emes, adam aǵzasyna, as taǵam qorytýǵa paıdaly talshyqtarǵa baı tolyq túrde untaqtalǵan un paıdalanylady. Búginde tabı­ǵı ónim óndirisin damytýǵa yqy­lasty, ınvestısııa salýǵa daıyn kompanııalardan suranys bar. Biraq olardyń kópshiliginiń óndiristik bazasy jetkiliksiz bolyp otyr. Otandyq makaron ónimderi qunarlyǵymen erek­shelenip qana qoımaı, elimiz ǵana emes, shetel naryǵynda da zor suranysqa ıe bolatyny sózsiz, – deıdi Ábdimanap Ospanov.

Búginde ýnıversıtet bazasynda jú­zege asyp jatqan eki iri joba tabıǵı ádispen jemis-jıdek ónimderin óndirýge baǵyttalyp otyr. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti Qazaqstan-Nı­der­land ortalyǵynyń jetek­shisi, Je­­mis-kókónis jáne ósimdik qorǵaý ka­fed­rasynyń professory Gúlfarıda Kám­pıtova «Nıderlandyq tehnologııa­lardy paıdalanyp, kásipkerlerge baq­tar­dy egý men kútýdi úıre­te otyryp, jemis-jıdek sha­rýa­shy­lyǵyn damy­tý salasyn­daǵy ınnovasııalardy ón­diriske belsendi engizip kelemiz», deı­di. Al Qazaqstan-Koreıa jyly­jaıyn­da búldirgen organıka­lyq ádispen ósiriledi. «Gıdro­ponıkanyń ártúrli ádisi arqyly tabıǵı jaǵdaıda ósirilgen búl­dirgenniń hosh ıisi, dámi saqta­lady. Jobanyń tıimdiligin basshylyqqa ala otyryp, úsh jyldyq joba merzimi bes jylǵa uzartylyp otyr. Munda ártúrli sorttardy zerttep, beıimdeý jumystary da iske asyp jatyr. Otandyq jańa sorttar shyǵarý jáne shetelden ákelingen jańa sorttardy jergilikti klımattyq jaǵdaıǵa beıimdeýden ótkizý jumystary jalǵasyn tabýda. Sonymen birge shetel­dik kolleksııalar jasalyp jatyr. My­saly, ekonomıkalyq tıimdiligi joǵa­ry kókjıdek, remontantty tań­qýraı, búldirgen, sparja sorttaryn jer­sindirip, beıimdeý múmkindigi joǵary. Sheteldik ınvestısııa salynǵan bul óndirister keleshekte el naryǵyna qyz­met etýmen qatar tabıǵı ónim óndirisin damytýǵa múmkindik beredi, – deıdi Gúl­farıda Kámpıtova.

Mundaı óndiris alańdaryn agroýnıversıtetter, ortalyqtar, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bazasynda damytý elimizdiń baý-baq, jemis-jıdek naryǵy áleýetin arttyryp, jańa otandyq sorttardy ázirleýge yqpal etedi.

Topyraqty tozdyrmaýdyń joly bar ma?

Prezıdent tapsyrmasyna oraı elimizde 2 mlrd aǵash otyr­ǵyzý mindeti tur. Osy oraıda ǵalymdar tarapynan aǵashtardy otyrǵyzý mehanızmderi zerttelý ústinde. Qazaq ulttyq ag­rar­­­lyq zertteý ýnıversıteti Or­man sha­rýa­shylyǵy jáne ańshy­lyqtaný ka­fed­rasynyń meńge­rýshisi, aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Bulqaıyr Mámbetov eli­mizde pıtomnıkterdi otyrǵyzý isine toqtaldy. Professordyń aıtýynsha, 30 mln gektar aýmaq­­ty alyp jatqan ormandy alqap­tardyń jartysyn sek­seýilder quraıdy. Qazirgi kezde mamandar árbir aımaqtyń ereksheligine qa­raı qaı óńirde qandaı aǵash túr­leri jyldam jersinetini týraly zertteýlermen aınalysyp jatyr.

– Ashyq alańdarda, órtke shal­dyqqan aımaqtarda, sý­ly, qurǵaq alqaptardyń erekshe­likte­rin negizge ala otyryp, jańa tehnologııalardyń kómegimen jasyl-jelekti kóbeıtý isine mán berilip otyr. Qazirgi kezde tuqymdardy qolmen jınaý isin tehnıkalar almastyrý ústinde. Úsh jylda kóshet beretin aǵash túrlerin eki jylda-aq ósirip, baıaý ósetin kóshetterdi jyldam ósirý tehnologııalary qarastyrylyp jatyr. Qum jáne sortań jerler, jaýyn-shashyndy, sondaı-aq qurǵaq aımaqtarǵa tán túrleri iriktelýde. Mysaly, Aral ulta­nyn­da aǵashtardyń jersinýi baıaý keletindikten, kóktemde aýa raıyna qaraı jersinýi de qıynǵa soǵady. Batysta emen jaqsy ósedi desek, tabıǵı alqaptar, sý jaǵasynda ósetin aǵashtar, Syrdarııa boıyndaǵy toǵaıly ormandar azaıý qaýpi basym. Sý tapshylyǵynan kóptegen jasyl-jelekti alqaptar sırep barady. Mine, osyndaı kúrdeli máselelerdi zertteý ormanshy ǵalymdar aldynda turǵan basty mindet. Al ony júıeli iske asyrý úshin jańa tehnologııalyq múmkindikter basshylyqqa aly­nýǵa tıis, – deıdi Bulqaıyr Mámbetov.

Keıingi jyldarda ǵalymdar topyraqtyń tozýyna baılanysty alańdaýshylyq bildirip otyr. Ospanov atyndaǵy qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri Quralaı Musaeva el óńirlerindegi topyraqtyń sapasy erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi degen pikirde. Qazirgi kezde ınstıtýt mamandary Qyzylorda, Shymkent, Astana, Almaty oblysy boıynsha zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Búginde Astana aýmaǵynda topyraq tuzdana bastaǵan. Qunarly topyraq 40 paıyzyn ǵana quraıdy. Onyń basty sebebin sharýashylyqtar ónim alýǵa mán berip, topy­raq sapasyn jaqsartýǵa kóńil bólmeıtindigimen baılanys­tyrǵan Q.Musaeva mıneraldy tyńaıtqyshtar­dy jónsiz qoldanýdyń da topyraqqa zala­­ly bar ekenin alǵa tartty. Qazirgi kezde ınstıtýt mamandary aýyl sharýashyly­ǵy alqaptaryndaǵy topyraqty qalpy­na keltirý maqsatyndaǵy zertteýlerdi iske asyryp jatyr.

Osy oraıda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti Turaqty egin­shilik ortalyǵynyń jetekshisi Maıra Qusaıynova sharýashylyqtardy qoldaý maq­satynda eginshilik jaǵdaıyn, bıo­mas­sasyn, topyraqtyń quna­ryn anyq­taý maqsatynda saraptama jasalyp, aımaqtar arnaıy drondardyń kómegimen zerttelip otyrǵanyn jetkizdi. Granttyq jobalar nátıjesinde satyp alynǵan shaǵyn kameraly, ınspektraldy jáne zým drondar arqyly aımaqtardyń kar­ta­syn jasap, nátıjesin anyqtaýǵa bola­dy. Ortalyq mamandary sonymen qatar topyraq quramyna saraptama jasaýmen aınalysady. Qazirgi kezde Aqmola, Qyzylorda, Almaty oblys­tary boıynsha jobalar jú­zege asqan. Mamannyń aıtýyn­sha, elimizdiń soltústik aımaqtaryndaǵy topyraq óte qunarly. Al ońtústikke qa­raı qu­narlyǵy tómendep sur, boz topyraqqa aınalady. Qa­zir­gi kezde el óńirleriniń 70 paıy­­zy qýańshylyqqa shal­dyq­qan. Onyń 30 paıyzyn ǵana aýyl­sharýa­shylyǵy maqsatynda paıdalanýǵa bolady. Soltústik óńirler jaýyn-shashyn sýyn, al ońtústik, ońtústik-shyǵys sýǵa­rý ádisin paıdalanady. Bı­daı soltústik óńirlerde jaqsy shyǵym berse, baý-baqsha ónim­deri ońtústik óńirlerge tán ári ónimdiligi de joǵary. Mine, osyndaı tabıǵı erekshelikterdi basshylyqqa ala otyryp, orta­lyq mamandary topyraq qura­myn zertteý, qunarlylyǵyn art­ty­rý maqsatyndaǵy jobalar­dy iske asyryp keledi. Desek te, Maıra Qusaıynovanyń aıtýynsha, qandaı da bir sebepterge qaramastan, topyraqtyń qunarlylyǵyn qoldan jaqsartý múmkin emes. Osy oraıda kásibı mamandar daıarlaý minde­ti tur. Mamandandyrylǵan topyraq­tanýshylar, agronomdardyń kómegimen ǵana durys sýǵarý ádisterin paıdalaný arqyly topyraqtyń kútimin jaqsartyp, ónimdiligin arttyrýǵa bolady. Aldaǵy ýaqytta kásibı mamandar daıarlaý isine jete kóńil bólinbese, topyraqtyń tozǵany tozǵan, deıdi mamandar.

Ǵalymdar agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy joǵary tehno­logııa­lyq ónimderdi ilgeri­letý men tehnolo­gııalardy kommersııalandyrý joba­la­­ry­nyń nátıjelerin talqylap, ósim­dik, mal sharýashylyǵy, veterınarııa, shıkizatty qaıta óńdeý, aýyl sharýashy­lyǵy óndirisin avtomattandyrý, tehnolo­gııalardy kommersııalandyrý boıynsha usynystardy tıisti oryndar nazaryna usynyp, onyń nátıjeli bolatyndyǵyna úmit artyp otyr.

ALMATY