«The National Interest» jýrnaly: Qazaqstannyń jahandyq dıplomatııasy

Áńgimeni áriden bastasaq, eń áýeli oıǵa Semeı polıgony oralady. Keńes ókimeti kelmeske ketken soń, ıadrolyq qarý arsenalynyń biraz bóligi Qazaqstanǵa muraǵa qalǵany málim. Mundaı alapattyń qaýpin túsingen elimiz 1991 jyly 28 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly sheshim shyǵar­dy. Ǵasyrdyń zulmat qarýyna qarsy kúres munymen toqtaǵan joq. Qazaqstan halyqaralyq arenada ıadrolyq qarýǵa baılanysty óz ustanymyn naq­ty bildirip, shartarapty odan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Sondyqtan bolar búginde dóńgelengen dúnıe Qazaq elin ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń kóshbasshysy sanaıdy.

Toǵyzynshy terrıtorııa atom bombasynyń azabyn az tartqan joq. 1949 jyly 29 ta­myzda keńes ókimeti Semeı ıadro­lyq polıgonynda atom bombasyn alǵash ret synaqtan ótkizip, sońǵy «sańyraýqulaq» aspanda qalyqtaǵanǵa deıin Uly dalanyń tósine 456 márte jara túsipti. Sonyń 116-sy jer betinde ne áýede synalǵan. Osy aralyqta tájirıbe jasalǵan ıadrolyq qarýdyń qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan «Little boy» atom bombasynan 2,5 myń ese artyq.

Osylaısha, azattyqpen birge kelgen izgi saıasattyń jemisi keıingi jyldary da jalǵasty. Qazaqstan kópvektorly saıa­sat ustanyp, eshkimniń yǵyna jyǵyla qoıǵan joq. Tórtkúl dúnıeniń alpaýyt derjavalarymen teń dárejede kelissóz júrgizip, dıplomatııanyń ozyq úlgisin kórsetip keledi.

Budan qala berdi, dıplomatııalyq jumystyń nátıjesinde elimiz aýyz toltyryp aıtatyn talaı jetistikke qol jetkizdi. Qazaqstan – shekarasyn shegendep, demarkasııa jáne delımıtasııa jumysyn tabysty aıaqtaǵan TMD-daǵy sanaýly memlekettiń biri. Bertinge deıin sheshilmeı kelgen Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi de ýaǵdalastyq arqyly anyqtaldy. Qytaı men Reseı sekildi eki derjavanyń ortasynda orna­lasqanyna qaramastan, toǵyzynshy terrıtorııa beıbitsúıgish el, jahandyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti ilgeriletýshi memleket retinde tanyldy.

Tórtkúl dúnıede búkil el kóshbasshy bolýy múmkin emes. Bireýiniń ekonomıkalyq ál-aýqaty jaqsy, kelesisi qarý-jaraq salasyna basymdyq bergen. Osy oraıda, keıingi jyldary Qazaqstandy alpaýyt derjava bolmasa da, onyń izin basyp kele jatqan memleket retinde sanaıtyndar bar. Ásirese, sarapshylyq ortada Uly dalanyń dıplomatııalyq qyzmetin joǵary baǵalaıtyndar jeterlik.

Máselen, «The National Interest» jýrnalyna maqala jarııalaǵan Harýn Karchıch elimizdi Eýrazııanyń kelesi kúshi dep sanaıtynyn alǵa tartady. Avtordyń aıtýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memlekettiń dıplomatııalyq baǵytyn aǵylshynsha «middle power» dep atalatyn uǵymǵa qaraı burǵanyn jazady. Atalǵan termın qyrǵı-qabaq soǵys kezinde álemdik saıasatta negizgi derjava sanalmasa da, aıtar oıy, sheshim qabyldaýǵa qosar úlesi bar memleketterdi sıpattaý úshin qoldanylǵan. Álemde mundaı «middle power», ıaǵnı izbasar derjava qatarynda Kanada men Aýstralııa sekildi memleketterdiń aty atalady.

«Izbasar derjavalar kóbine ekono­mıkalyq mańyzǵa ıe (mysaly, energe­tıkalyq resýrsymen). Ǵylymı ortada olardy «qalypty kásipkerlik» dep ataıdy. Mundaı elder ádette daý-janjaldy áskerı kúshpen emes, negizinen dıplomatııalyq quraldar arqyly sheshýge nazar aýdarady. Qazaqstanǵa izbasar derjavaǵa laıyqty búkil klassıkalyq sıpattama tán. Geostra­tegııalyq ornalasýy, mol tabıǵı resýrsy, halyqaralyq qaǵıdattar men ynty­maqtastyqqa adaldyǵy – osynyń dáleli. Qazaqstan halyqaralyq dıplomatııada kópjaqtylyqty qoldap, janjaldardy sheshýge únemi kóńil bólip keledi», dep jazady H.Karchıch.

Halyqaralyq sarapshylardyń mundaı pikir bildirýi beker emes. Joǵaryda atap ótken ıadrolyq qarýǵa qatysty ustanym­nan bólek, elimiz jahandyq túıtkilderdi sheshýge zor úles qosqany halyqaralyq qoǵamdastyqqa málim. Máselen, 2017 jyldan beri elordada Sırııadaǵy jaǵdaı boıynsha Astana kelissózderi ótip keledi. Buǵan deıin bir ústel basynda otyrmaǵan Sırııadaǵy oppozısııa men úkimettik kúshter elordada bas qosty. Qazirgi tańda Astana formaty óziniń maqsatyn oryndap, Sırııadaǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa zor úles qosty dep aıtýǵa bolady.

Májilis depýtaty Samat Nurtaza Qazaqstannyń birqatar memleketke tán máselelerden ada ekenin alǵa tartady. Máselen, burynǵy keńes odaǵynyń quramynda bolǵan elder anklav, separatızm sekildi túıtkilderdi áli kúnge ońtaıly sheshe almaı keledi.

«Bul turǵydan elimiz anklavtar joq, eshqandaı separatıstik aımaqtarǵa ıe emes. Búkil kórshisimen kelisimshart jasas­qan. Shekaranyń árbir shaqyrymy shegendelgen. Osy oraıda, Qazaqstan Eýra­zııa qurlyǵynda ozyq memleketterdiń qataryna kirýge múmkindigi mol. Buǵan aýmaqtyq ornalasýy da, ekonomıkalyq áleýeti jetkilikti. Budan bólek, dúnıe júzinde Qazaqstannyń bedeli joǵary. Kóptegen irgeli jıyndar ótkizdik. EKSPO, álemdik dinder sammıti, Astana kelissózderi, EQYU sammıtin shartarap biledi. Sondyqtan osyndaı irgeli is-sharanyń bári oń áserin beredi. Ha­lyqaralyq qoǵamdastyq Qazaqstandy beıbitsúıgish memleket retinde tanıdy», deıdi S.Nurtaza.

Depýtat «jumsaq kúsh», ıaǵnı mádenı turǵydan da Uly dalanyń ulandary álemge keńinen tanylyp jatqanyna nazar aýdarady. Qazirgi tańda sport súıer qaýymǵa Gennadıı Golovkın esimi jaqsy tanys. Soqqysymen qarsylasyn jaıpap túsiretin bylǵary qolǵap sheberine jankúıerlik etetinder dóńgelengen dúnıede júz myńdap sanalady. Kúmis kómeı ánshi Dımash Qudaıbergen shar­tarapty aýzyna qaratqany kúni keshe ǵana. Jarty álem Imanbek esimdi qara­paıym qazaqtyń jasaǵan kaverine myń buralyp bılegeni áli esten shyqqan joq.

«Qazaqstannyń kelesi dıplomatııalyq jeńisi retinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń birqatar mańyzdy jıynda sóılegen sózin aıtýǵa bolady. Mysaly, Sankt-Peterborda, Máskeýde keıingi kezdegi álemde qalyptasqan geosaıası shıeleniske qatysty pikirin ashyq bildirýi kóp adamdy tańǵaldyrdy. Kórshiles elderdiń basshylaryn bylaı qoıǵanda, Batys elderi de Memleket basshysynan mundaı batyl sóz kútpegeni anyq.

Samarqandqa ushyp bara jatqan Qytaı basshysy Sı Szınpın Astanaǵa arnaıy at basyn tirep, Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵyn, tynyshtyǵyn saqtaýǵa kepildik beremiz dep aıtqan sózi de kóp adamdy oılandyrady. Munyń bári, álbette, dıplomatııamyzdyń jeńi­si. Syrtqy ister mınıstrliginiń naq­ty jumysynyń jemisi. Osy oraıda, Pre­zıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń eńbegi eren ekenin eske alǵan jón. Sebebi táýelsizdik alǵan jyldary Q.Toqaev syrtqy ister mınıstrliginde eńbek etip, kóptegen mańyzdy is-sharanyń basy-qasynda júrdi. Sondyqtan búgingi dıplomattar Toqaevtyń shákirtteri desek qatelespeımiz. Iаǵnı Qazaqstannyń izbasar derjava atanýyna múmkindigi jeterlik», deıdi S.Nurtaza.

Qazaqstannyń jahandyq máselelerdi ońtaıly sheshýge úles qosyp otyrǵanyn mynadan da baıqaýǵa bolady. Esterińizde bolsa, AQSh tarapy Aýǵanstannan áskerin shyǵarǵannan keıin «Talıban» bılikti basyp alǵan-tuǵyn. Sol kezde atalǵan elde daǵdarys týyndap, halyqaralyq qoǵamdastyq mazasyz kúıge túsken. Tipti, BUU-nyń Aýǵanstandaǵy mıssııasyn jedel kóshirýge sheshim qabyldandy. Sol kezde tańdaý Qazaqstanǵa tústi. Munyń birneshe sebebi bar.

Birinshiden, elimiz ben halyqaralyq uıym arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Táýelsizdik alǵaly Qazaqstan BUU-nyń barlyq basty organdarynda, sonyń ishinde, Qaýipsizdik Keńesinde janjaldardy retteý, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný, terrorızmge qarsy kúres, konfessııaaralyq jáne ultaralyq dıalog, teńizge tikeleı shyǵatyn joly joq damýshy elderdiń múddesin qorǵaý se­kildi basymdyqtardy dáripteýge atsa­lys­ty. Sonymen qatar elimiz Birikken Ulttar Uıymynyń búkil bastamasyna, tıimdilikti, ashyqtyq pen aıqyndyqty arttyrý jónindegi jumysyna qoldaý kórsetip keledi. Qazaqstan BUU-nyń mıssııasy men Jarǵysyn berik ustanady. Álemge áıgili halyqaralyq uıym úshin Qazaqstan qashanda qaýipsizdik pen turaq­tylyq mekeni sanalady.

Budan bólek, Qazaqstan BUU-nyń bitimgershilik mıssııalaryna belsendi atsalysyp júrgenin aıta ketken jón. Jalpy, elimizdiń bitimgershilik mıssııasynyń tarıhy erteden bastalady. Sonaý 90-jyldary tájik-aýǵan shekarasyn kúzetken qazaqstandyq sarbazdardyń esimderi el jadynda. Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń bitimgershilik mıssııalaryna qatysýy úshin qurylǵan «Qazbat» ınjenerlik-saperlik jasaǵy 2003 jyly koalısııanyń turaqtandyrý kúshteri quramynda Irakqa jiberildi. 2018 jyldan bastap Qazaqstan bitimgershilik áleýetin iske asyrýdyń jańa múmkindigin ıelendi. Osylaısha, birinshi bitimgershilik rotasy «Lıvandaǵy BUU ýaqytsha kúshteri» mıssııasyna attandy. Qazirgi tańda UNIFIL mıssııasy quramynda elimizdiń bitimgershileri óz mindetin abyroımen atqaryp júr.

Budan bólek, elimizdiń Túrkitildes memleketter uıymyndaǵy róli, EQYU sammıtin ótkizýi, BUU Qaýipsizdik keńesin­degi tóraǵalyǵy sekildi kóptegen jahandyq dıplomatııaǵa qosqan úlesi jeterlik. Osy oraıda, The National Interest jýrnalynda jarııalanǵan pikirdiń ras ekeni anyq, Qazaqstan izbasar derjavaǵa aınalyp keledi.