Respýblıkalyq bıýdjet esebi bekitildi

Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy Elvıra Ázimova 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformanyń ná­tıjesinde Konstıtýsııalyq sot qurylyp, azamattarǵa osy organǵa qorǵaý úshin júginý quqyǵy beril­genin atap ótti.

«Bes aı ishinde úsh myńnan astam azamat óz quqyqtaryn kons­tı­týsııalyq qorǵaýǵa júgindi. Bul sıfrlar azamattardyń jańa organǵa degen jaı ǵana qyzyǵý­shy­lyǵynyń dáleli emes, ótinish berý­shilerdiń árqaısy­synyń óz qu­qyqtaryn qorǵaý nıetin rastaıdy. Bul rette Qazaqstan zańnamasynda Konstıtýsııalyq sotqa júgingenge deıin quqyqtyq qorǵaýdyń barlyq basqa qura­lyn qoldaný týraly talap joq», dedi E.Ázimova.

Azamattyń konstıtýsııalyq júginý ınstıtýty qoǵamnyń, mem­lekettik apparattyń jáne azamat­tyń konstıtýsııalyq quqyqtyq sana men quqyqtyq mádenıet deńgeıin arttyrýdy talap etedi. Joldaý qorytynsy boıynsha Par­lament Konstıtýsııalyq sottyń joldaýyn nazarǵa alý týraly sheshim qabyldady.

Ekonomıka jandanyp keledi

Budan keıin Úkimettiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2022 jylǵy res­pýb­lıkalyq bıýd­jet­tiń atqarylýy týraly esep­terin bekitý jónindegi másele qa­ral­dy. Birinshi bolyp Premer-mınıstrdiń oryn­basary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baev baıandama jasady. Vedomstvo basshysy eldegi ahýal týraly baıandaı kele, byl­tyr pandemııadan keıin ekonomıkanyń jan­dana basta­ǵanyn jetkizdi. Máselen, ishki jalpy ónim kólemi 3,3 paıyzǵa ósken. Sondaı-aq Joǵary aýdıtorlyq palatanyń Úkimet esebine bergen negizgi eskertýlerin túsindirdi.

«Joǵary aýdıtorlyq palata salyq jeńildikteri esebinen bıýd­jetke túspegen qomaqty qara­jat­ty kórsetken. Bul rette, osy sa­lyq jeńildikteriniń kóbisi standartty bolyp tabylady jáne jalpy álemdik tájirıbege sáıkes keletinin atap ótý kerek. Degenmen salyq jeńildikterin aıqyndaý, ońtaılandyrý jáne monıtorıngteý bo­ıynsha Joǵary aýdıtorlyq palatanyń usynymdary Úkimettiń jumysynda, sondaı-aq jańa Salyq kodeksin ázirleý sheńberinde es­ke­riledi. Qorytyndysynda eksport­tyq-ımporttyq statıstıkadaǵy al­shaqtyq jáne kóleńkeli ekono­mıka boıynsha qabyldanǵan sha­­ra­lardyń jet­kiliksiz áseri tý­­ra­­ly kórsetilgen. Jalpy, álem­­dik tájirıbede barlyq el­der­de taýarlardyń syrtqy saýda­sy­nyń kedendik statıstıkasy de­rekterinde áriptes eldermen sáı­kes­sizdikter bar. Bundaı alshaq­tyqtyń negizgi sebebi syrtqy saýda statıstıkasyn qalyptastyrýdyń ádistemelik ereksheliginde. De­gen­men al­shaq­tyqtardy azaıtý maqsatynda birqa­tar júıeli sha­ra qabyldanyp jatyr. Taýar­larǵa arnalǵan deklarasııalar­dy baqylaý jáne shyǵarý úshin kedendik fýnksııalardy ortalyq­tandyrý júzege asyryldy», dedi E.Jamaýbaev.

Sondaı-aq mınıstr keden salasyn tár­tip­ke keltirý boıynsha atqarylyp jatqan jumysqa toqtaldy. Máselen, byltyr tek Qytaıdan keletin taýarlar bo­ıynsha bıýdjetke 465 mlrd teńgege kedendik tólem men salyq túsken. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 60 paıyzǵa artyq. Kóleńkeli ekonomıka deńgeıin tómendetý úshin keshendi jumys atqarylyp jatqanyn da jetkizdi. Sonyń aıasynda keıingi 4 jylda bıýdjetke qosymsha 3 trln teńgeden asa qarajat túsken.

«Ulttyq qordyń qarajatyn únemdeý saıasatyn jalǵastyrý maq­satynda respýb­lıkalyq bıýdjetke beriletin transfertter qarajatyn birtindep azaıtý jalǵasady. Son­daı-aq Ulttyq bankpen bir­lesip, onyń ınvestısııalyq kiris­terin arttyrýǵa qatysty sharalar qa­byl­danyp jatyr. Bul Mem­leket basshysynyń Ulttyq qor­dyń qarajatyn 2030 jylǵa qaraı 100 mlrd dollarǵa deıin jetkizý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa múmkindik beredi. Qa­zirgi ýaqytta qoldanystaǵy 10 ult­tyq jobanyń is-sharalaryn Memlekettik jos­parlaý júıesine jáne ózge de qu­jattarǵa ıntegra­sııalaý boıyn­sha jumys aıaqtalyp qaldy. Naq­ty salalardy damytýǵa baǵyt­tal­ǵan 2029 jylǵa deıingi 15 tu­jyrymdama bekitildi. Olar Pre­zıdenttiń saılaýaldy baǵdar­lamasyn iske asyrý josparymen úılestirilgen. Sondaı-aq jańa for­­mattaǵy «Jaıly mektep», «Aýyl­­daǵy densaýlyq saq­taýdy jań­­ǵyrtý» ulttyq jobalary be­ki­­til­di. «Qoljetimdi ınternet» jo­ba­sy ázirlendi», dedi E.Ja­maý­baev.

Vedomstvo basshysy Joǵa­ry aýdı­tor­lyq palatanyń usy­nymyna sáıkes bıýdjettiń atqary­lý monıtorıngi rettele­tinin atap ótti. Ásirese ınvestısııalyq jo­­balar boıynsha baqylaý kú­sheı­tilmek. Sondaı-aq Úkimet Dú­n­ıe­júzilik bankpen birlesip, kva­zımemlekettik sektordy refor­malaý boıynsha keshendi jumys­tar júrgizip keledi. Bul rette dı­vıdendtik saıasat ta qaıta qaras­tyrylady. Kvazımem­lekettik sektor sýbektileri qarajatynyń ıge­rilýine monıtorıng júrgizý já­ne olardyń eseptiligine qatysty másele jańa Bıýdjet kodeksinde eskeriledi.

Jobalardyń quny asyra baǵalanady

Budan keıin Joǵary aýdı­tor­lyq palata tóraǵasy Natalıa Godýnova baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, 2021 jylǵy res­­­pýblıkalyq bıýdjetti oryndaý týraly eseptiń qorytyndysy bo­ıynsha 33 usynym berilgen. Baıan­damashy óz sózinde memlekettik organ­darǵa syrttan tıimsiz qaryz tartqany úshin salynatyn aıyppul mólsherin arttyrýdy usyndy.

«Úkimet bıýdjet táýekelderin aıqyn­dap, 2050 jylǵa deıingi mem­lekettik qar­jy­nyń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyna taldaý jasady. Qaryz saıasatynda birtindep tár­tip paıda bolyp kele jatyr. Syrtqy qaryzdardy tıimsiz tartqany jáne olardy ýaqytyly ıgermegeni úshin laýazymdy tul­ǵalardyń derbes ákimshilik jaýapkershiligi engizildi. Mun­daǵy 100 AEK mólsherindegi aıyppul somasyn kó­beıtý kerek dep sanaımyz. Salyq túsim­deri­niń boljaý tásilderi ózgerdi. Osy tásilder 2024-2026 jylǵy bıýd­jet kezeńin­de qalaı jumys is­teı­tinin kórsetedi. Osy kezge deıin kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń qolma-qol aq­sha­ny baqy­laý shottaryndaǵy paı­dalanylmaı­tyn qarajat má­selesi sheshilgen joq. Mem­le­kettik meke­meler eskroý-shottar­dy jumys­tardy naqty oryndamastan paıdalanýyn qoımaı keledi. Memleket-jekemenshik áriptestigi salasynda ashyq­tyq joq. Bul sybaılas jemqorlyq táýe­kel­derin, sáı­kesinshe ınves­torlardy tar­týda qıyndyq týyn­datady. Al memleket-jeke­men­­shik áriptestigi aıasyn­daǵy kon­kýrstyq rásimderdiń veb-porta­lyn pılottyq rejimde iske qosý endi ǵana josparǵa enip otyr», N.Godýnova.

Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy­nyń sózine súıensek, bıýd­jet esebinen iske asatyn joba­lar­dyń qunyn asyryp baǵa­laý beleń alyp tur. Onyń aıtýynsha, mı­nıstr­likter jeńildetilgen nesıe men pre­ferensııalardy, kepil berilgen borysh­ty usyný kezinde atalǵan memlekettik qoldaý óndi­risterdi keńeıtip, jumys oryn­dary­nyń sanyn kóbeıtetinin negiz etip kórsetedi.

«Al kórsetkishter kóp suraq týyn­data­dy. Qarajat bólingen jyly nátıje bola qoımaıtyny túsinikti. Biraq orta merzim­men 3-5 jyl ishinde nátıjesi kórinýi kerek qoı. Sondaı-aq bıýdjetti tıimsiz qoldaný tendensııasyn aýyz­­dyqtaý da qosymsha kiris kó­zi bola alady. Tórt jyl buryn jo­­balaý-smetalyq qujattamada joba qu­nyn asyryp kórsetý deń­geıi – 30 paıyz, al onyń jalpy somasy 1 trln teńge bol­a­dy dep eseptegen bolatynbyz. Qazir joba­lar­dyń qymbattaýy jalpy sıpat alyp otyr. Onyń jalpy soma­sy tipten qomaqty. Osyǵan baı­­lanysty ásirese Indýstrııa já­ne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi tarapynan aqylǵa qonymdy sharalar, al memlekettik saraptama tarapynan qatań baqy­laý kerek», dedi N.Godýnova.

Birlesken otyrys kezinde de­pýtat Ulasbek Sádibekov te baıan­­dama jasap, respýblıkalyq bıýd­­jettiń atqarylýynyń negizgi tus­tary men ózekti máselelerine toq­taldy. Onyń aıtýynsha, Úki­met tarapynan sheshimin tappaı otyr­ǵan taǵy bir mańyzdy máse­le – salyqtyq jeńildikterdiń kóptigi.

«Joǵary aýdıtorlyq palata­nyń baǵa­laýy boıynsha 2018-2021 jyldar ara­lyǵynda bıýdjetke tolyq túspegen qarajat kólemi 30 trln teńgeden asady. Retteýshi normatıvtik-quqyqtyq baza álsiz bolǵandyqtan, salyqtyq ákim­shi­len­dirýdiń qabyldanatyn sharalary da tıimsiz bolyp otyrǵanyn atap ótkim keledi. Basqasha aıtqan­da, salyqtyq jeńil­­dikter bar, bi­raq olar durys baǵa­lan­­baıdy. Olar­dyń qajettigi men tıim­dili­gin eshkim negizdep aıta almaı­dy, salyqtyq jeńildikter bo­ıynsha monıtorıng pen taldaý júr­gi­zilmeıdi, tipti olar­dyń qolda­nylýy da baqylanbaıdy. Usyny­latyn jeńildikter kólemi jyl saıyn artyp keledi, osy buryn engizilgen jeńildikterden bizdiń ekonomıkamyz qandaı paıda kórdi? Bul suraqtyń jaýaby joq», dedi U.Sádibekov.

Depýtattyń aıtýynsha, jos­par­laý sapasynyń tómen bolýy men bıýdjet qarajatyn tıim­siz paıdalaný áli kúnge deıin jal­ǵasyp keledi. Osy oraıda U.Sá­dibekov bıýdjetti 8 qaıtara túze­tý onyń sapasy tómen eke­nin alǵa tartty. Bıýdjettik baǵdar­lama­lardyń ákimshileri bıýdjetti formaldy túrde atqarady.

Eki fraksııa qarsy shyǵyp, qalǵany qoldady

Birlesken otyrysta depýtattar mem­lekettik qaryzdy azaıtý úshin qandaı qadamdar jasalyp jatqanyn suraǵan. Premer-mınıstr memlekettik boryshty azaıtý máselesi Úkimettiń turaqty nazarynda turǵanyn aıtty.

«Qaryz somasy qaýipsiz deń­geıde tur. Ishki jalpy ónim­ge shaq­qanda 24,7 paıyz­­dy quraı­dy. Memlekettik qaryzdy azaı­­tý jáne soǵan qatysty bıýdjet shy­­ǵyn­­da­ryn tómendetý má­se­le­sin sheshý úshin Úkimet bir­qa­tar shara qabyldady. Birin­shi­den, respýblıkalyq bıýdjettiń tapshy­lyqty kezeń-kezeń tó­men­detýi eske­rilgen. Bul óz ke­zegin­de jańa qaryz­dardy alý­dy shek­teıdi. Ekinshiden, bıýdjet kiri­sin ulǵaıtýǵa ekpin qoıylǵan. Bul turǵy­da salyq ári keden sa­lasyndaǵy ákimshi­lendirý ary qaraı jetildirilmek, ıaǵnı sıfrlandyrý jalǵasady. Máselen, byl­tyr­ǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq bıýdjet­tiń kirisi 42 paıyz­ǵa ósti. Al bıyl da ósim 40 paıyz shamasynda bolady dep josparlanǵan», dedi Á.Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, qaryzdy ishki na­ryq­tan teńge valıýtasynda alýǵa ekpin qoıy­lyp otyr. Bul óz kezeginde valıýta salasyndaǵy táýekelderdi azaıtýǵa múm­kin­dik beredi. Osy oraıda Úkimet basshysy aldaǵy 5 jylda memlekettiń qaryzy qaýip­siz deńgeıde bolatynyn atap ótti.

Talqylaý barysynda «Res­pýblıka» fraksııasynyń je­tek­shisi Aıdarbek Qoja­nazarov Má­ji­listiń buǵan deıingi jalpy otyrysynda respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyna qatysty bir­qa­tar usynym bergenin atap ótti.

JSDP fraksııasynyń je­tek­shisi Ashat Rahymjanov taıaý­­­da ótken Májilistiń jalpy otyry­synda 2022 jylǵa ar­­nal­­­ǵan res­pýblıkalyq bıýd­jet­­tiń at­qa­rylýy týraly esep­­ter­­di qabyl­daýǵa qarsy ekenin má­lim­degenin eske saldy. Onyń aı­týynsha, partııanyń kózqara­sy ózgermegen. Depýtattar memle­kettik bıýdjetti paıdalaný tıimdi­ligin arttyrý úshin azamattardy kóbirek tartýdyń mańyzyna toqtaldy.

«Aq jol» partııasy Úkimettiń esebin qol­­damaıtynyn jáne oǵan qarsy daýys beretinin aıtty. Frak­sııa jetekshisi Azat Perýashev qarsy daýys berýge kiris­ter­degi kúmándi jetistikter, bıýdjetti jos­parlaýdaǵy jaýapsyzdyq, munaıdan tys bıýdjet tapshyly­ǵynyń artýy, Ulttyq qor­dy talan-tarajǵa salý syndy sebepter negiz bolǵanyn málimdedi.

«Amanat» partııasy fraksııa­sy Úkimet­tiń 2022 jylǵy res­pýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esebin atalǵan eskertýler­men bekitýge bolatynyn jetkizdi. Frak­sııa jetekshisi Elnur Beı­sen­baev bıýdjet qarajatyn ıgerý­di emes, naqty nátıjege qol jet­kizýdi basty ındıkator retinde qarastyrý keregine toqtaldy.

Parlament palatalarynyń bir­les­ken otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń ornyqty damýy salasyndaǵy ulttyq maq­sattar men mindetterdiń iske asyry­lýyn monıtorıngileý jónindegi parlamenttik komıssııa quramy bekitildi. Birlesken ko­mıs­sııa qu­ramyna Senattan – Máýlen Áshim­­­baev, Olga Perepechına, As­qar Shá­ki­rov, Súıindik Aldashev, Nur­tóre Jú­sip, Álı Bektaev, Nurlan Beknazarov, Ser­geı Karplıýk, Aqmaral Álnazarova; Máji­listen – Albert Raý, Nurtaı Sabılıanov, Aıan Zeınýllın, Pavel Kazansev, Ashat Raqym­janov, Asqar Sady­qov, Erlan Stam­bekov, Gaýhar Ta­na­­sheva, Dınara Shúkijanova endi.

Sondaı-aq birlesken otyrys­ta ­Par­lament «Prokýratýra týraly» QR ­Kons­tıtýsııalyq zańyna ózgeris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» Kons­tı­tý­sııa­lyq zań jobasyn eki oqy­lym­da qarap, qabyldady. Zań jobasynyń bas­ty maqsaty – zańsyz ıemdenilgen jáne shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý tetigin qurý jónindegi máselelerdi sheshý. Son­dyqtan Májilis depýtaty Abzal Quspan atalǵan Konstıtýsııalyq zań jobasyn qabyldaý ýákiletti organnyń aktıvterdi qaıtarýdaǵy qyzmetiniń belsendiligine yqpal etetinin aıtty.