Nıderlandy «Lombok qazynasyn» jáne Indonezııa men Shrı-Lankany otarlaý kezeńinde qoldy bolǵan basqa da qundy oljalardy qaıtaryp beredi. Mádenıet mınıstri Gýnaı Ýslý úkimet bul sheshimdi kolonııalardan alynǵan mádenı qundylyqtar máselesin zertteıtin arnaıy komıtettiń usynystaryna sáıkes qabyldaǵanyn aıtyp, artefaktilerdiń qaıtarylatynyn málimdedi.
Otarlaý saıasatynyń qurbany bolǵan elder áskerı shabýyldar kezinde mádenı qundy muralarynan aıyrylyp qalyp otyrǵan. Sondyqtan qazirgi kezde mádenı qundylyqtardyń saqtalýyn qadaǵalaıtyn murajaılar men eskertkishter jónindegi ulttyq komıssııalar, kolonııalardan ákelingen qundy jádigerler máselesin zertteıtin arnaıy komıtetter jumys isteıdi.
Bıyl Gollandııa kolonııalarynda bodandyqtyń joıylǵanyna 160 jyl tolady. Nıderlandy Ishki ister mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha júrgizilgen zertteý nátıjelerine sáıkes, korol otbasy júz jylǵa jýyq ýaqyt ishinde (1675-1770) otarlanǵan elderden qazirgi aıyrbas baǵamy boıynsha kem degende 545 mıllıon eýro tabys tapqan.
Nıderlandydaǵy komıtettiń 2020 jyly jarııalanǵan baıandamasynda Gollandııanyń burynǵy kolonııalarynan eksproprıasııalanǵan qundy muralardy, eger ol elder qajet dep tapsa qaıtaryp berýge tıis ekeni jazylǵan.
«Nıderlandy otarlaý saıasatyn júrgizgen derjava retinde tarıhy jaýapkershilikti óz moınyna alyp, otarlaý arqyly alynǵan kolleksııalardy, óner týyndylary men artefaktilerdi qaıtaryp berýdi ádiletsizdikti moıyndaý jáne ony qalpyna keltirý saıasatynyń negizgi qaǵıdasy retinde qaraýy kerek», delingen baıandamada.
– Biz brinshi ret Nıderlandyda bolmaýǵa tıis bolǵan zattardy óz ıelerine qaıtaramyz. Biraq ony qaıtaryp qana jatqan joqpyz, biz Indonezııamen jáne Shrı-Lankamen tyǵyz baılanys ornatyp, qarqyndy jumys isteý úshin jańa dáýirdi bastap jatyrmyz, – dedi Mádenıet mınıstri G.Ýslý.
Nıderlandy qaıtaratyn qundy zattardyń ishinde «Lombok qazynasy» da bar. Ol asyl tastar men altyn, kúmisti 1894 jyly Gollandııa áskeri Indonezııanyń Lombok aralyndaǵy korol saraıyn basyp alǵanda oljalaǵan.
Al Shrı-Lankaǵa XVII ǵasyrdaǵy asyl tastarmen áshekeılengen qola zeńbirek qaıtarylady. Qazir ol Amsterdamdaǵy memlekettik murajaı Reıks mýzeıinde saqtaýly. Tarıhshylar bul zeńbirekti jergilikti dvorıan monarh Kandıge syıǵa tartqan degen boljam aıtady. Kandı patshalyǵy otarlanǵanǵa deıin Shrı-Lanka aralynyń bir bóligindegi táýelsiz memleket bolǵan. 1765 jyly ony gollandtar basyp alady. Jarty ǵasyrdan keıin Shrı-Lankany aǵylshyndarǵa bergen.
Gollandııa birneshe eldi otaryna aınaldyrǵan úlken derjava boldy. Júzdegen myń adamdy quldyqqa satty. Sońǵy jyldary Nıderlandy óziniń ótken tarıhyndaǵy osy otarlaý saıasatyna degen kózqarasyn resmı túrde qaıta qarastyra bastady. Máselen ótken aptada Nıderlandy koroli Vıllem-Aleksandr gollandııalyqtardyń qul saýdasyna qatysqany úshin jáne onyń saldary úshin kópshilik aldynda keshirim surady.
– Adam erkindigin shekteý túrleriniń ishinde quldyq eń soraqysy. Biz ótkenniń qasiretin ózimizben birge alyp júremiz. Onyń saldary áli kúnge deıin jalǵasyp keledi, mysaly násilshildik. Sol úshin keshirim suraımyz, dedi Vıllem-Aleksandr.
Ol memleket basshylarynyń sol kezdegi ozbyr saıasatqa qarsy turmaǵanyn moıyndady. Alaıda, Nıderlandyda qul saýdasyna zań júzinde ruqsat etilgen bolatyn. «Árkez zańǵa baǵyna berýge bolmaıtyndyǵyn ekinshi dúnıejúzilik soǵys dáleldep berdi. Moraldik mindetterdiń oryndalýy kerek kez bolady», dedi Nıderlandy koroli. Ol bul sózin quldyqtyń joıylǵanyna 160 jyl tolýyna oraı Amsterdamda uıymdastyrylǵan merekede aıtty.
Dál osylaı Ulybrıtanııa men Germanııa da burynǵy otary bolǵan elderge mádenı artefaktilerdi birtindep qaıtarý jumysyn qolǵa alǵan.
...Ozbyr otarshyldyq tusynda qazaqtyń da talaı dúnıesi ustaǵannyń qolynda ketkeni ámbege aıan. Shúkir, kezinde Ermıtaj enshilegen Taıqazan Túrkistanǵa qaıta oraldy. Áli qanshama babadan mıras baılyǵymyz shetel mýzeıleri men arhıvinde tur. Solardyń zańdy ıesine qaıtatyn kúni qashan týar eken?