Aýyldyq eldi mekenderde turatyn halyqtyń negizgi jumys kózi agrarlyq sala ekeni belgili. Sol sebepti aýyl turǵyndarynyń ómir súrý standartyn qaladaǵylarmen teńestirýde memlekettik deńgeıdegi jobalar iske qosylyp, biraz ýaqyttan beri aýyldy qoldaý, aýyl halqynyń tabysyn arttyrý, sol arqyly jergilikti turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jumystar júrgizilip keledi.
Qazirgi tańda elimizde 7,8 mln halyq 6 295 aýyldyq eldi mekende turady. Úkimet basshysy 2027 jylǵa qaraı áleýeti joǵary 3,5 myń aýyldyń bárin óńirlik standarttar júıesine saı sapaly joldarmen qamtamasyz etýge, áleýmettik, mádenıet jáne sport nysandary men ınfraqurylymdy damytýǵa basa mán beriletindigin aıtqan edi.
«Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 2019-2022 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 326 mlrd teńge bólinip, 3,7 myńnan asa joba júzege asqan. Atalǵan baǵdarlama iske qosylǵan jyldardan beri respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý kólemi 6,7 esege artqan kórinedi. 2019 jyly 29 mlrd teńge bólinse, bıyl 198 mlrd teńge qarastyrylypty.
Taıaýda ótken Úkimet otyrysynda Ulttyq ekonomıka mınıstri bıýdjetten bólingen qarjy máselesiniń ıgerilýine qatysty birinshi jartyjyldyqtaǵy atqarylǵan isterdiń esebin taldady. Búginge deıin bólingen qarjynyń 27%-y ıgerilgen. Bul jaǵynan Pavlodar, Aqtóbe jáne Qyzylorda oblystarynyń kórsetkishi joǵary, al Almaty men Ulytaý oblysy kenjelep qalǵan. Qazirgi tańda 1 600 jobaǵa konkýrs ótkizilip, 158 joba aıaqtalypty. Jyl sońy da taıap keledi. Jaz bitse, kúz keledi degendeı, baǵdarlamanyń tıimdi júzege asyrylýyn mınıstrlik ákimdiktermen birlesip, jobalar konkýrstaryn ótkizý úderisterin jedeldetýdi, baǵdarlama aıasynda qosymsha qarjy talap etetin nysandarǵa qarjy bólý múmkindigin qarastyrýdy, bólingen qarajattyń ýaqytyly ıgerilýi men qurylysy júrip jatqan jobalardy jyl sońyna deıin sapaly ári belgilengen merziminde aıaqtalýyn qadaǵalap, apta saıyn monıtorıng júrgizedi.
Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov: «О́tken jylǵy óńirlik standarttar júıesiniń kórsetkishterine sáıkes 786 aýyldyń ınfraqurylymy jaqsardy. Osy rette týǵan aýyldarynyń ınfraqurylymyn damytýǵa turǵyn úı, áleýmettik nysandar men demalys oryndaryna qomaqty qarajat aýdaryp otyrǵan kásipkerler bar. Eger 2019 jyly jeke ınvestısııalardyń kólemi 2,5 trln teńge bolsa, 2022 jyly 3,1 trln teńgeni qurady. Aýyl halqynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýda memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyndaǵy «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn odan ári jetildirýde, eldi mekenderdi sýmen, elektrmen, gazben jabdyqtaý, shekara mańy aýmaqtarynda áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy qamtý, jergilikti mańyzy bar joldardy salý, jóndeý jáne áleýmettik nysandardy salý sharalary qamtylyp otyr. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý – Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń turaqty baqylaýynda», deıdi.
Jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi eldi mekenderdi áleýmettik nysandarmen jáne qyzmettermen qamtamasyz etýdiń óńirlik standarttar júıesin qaıta qaraǵany bar. О́ńirlerdegi ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne halyqtyń shaǵyn aýyldar men qalalardan megapolısterge jáne oblys ortalyqtaryna ketýin azaıtý úshin júıege birneshe mańyzdy ózgeris engizildi. Birinshiden, árbir aýyl men qalada bolýǵa tıis mekemeler men qyzmetterdiń tizimi ulǵaıtyldy. Ekinshiden, ómir súrý sapasyn baǵalaý krıterııleriniń ózi ózgertildi. Endi belgili bir nysandardyń bolýy ǵana emes, olardyń tehnıkalyq jaǵdaıy da mańyzdy. Máselen, aýylda mektep bolǵanymen, ol uzaq ýaqyt boıy jóndeý kórmegen jáne apatty jaǵdaıda tursa, eldi meken óńirlik standarttar júıesine saı joǵary baǵa almaıdy.
Osy oraıda óńirlik standarttar júıesi (О́SJ) ne úshin qajet degen saýal týyndaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, О́SJ – memlekettik organdarǵa ortaq belgi, sheneýnikter damý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne bıýdjetti bólý kezinde basshylyqqa alatyn standart. Strategııalyq maqsaty – árbir aýylda halyqtyń qalypty jaǵdaıda ómir súrýin qamtamasyz etý. Sý tasymaý, uıaly telefonnyń sıgnalyn ustaý úshin tóbege shyqpaý, mektepterde balalardyń basyna sylaqtyń qulamaýy, eń jaqyn dárihana 200 km jerde bolmaý sekildi sharttar qarastyrylǵanyn atady.
Ár aýyldyń ornyqtylyǵyna qaraı negizgi standarttar tizimi ázirlengen. Máselen, turǵylyqty jerde qalypty ómir súrýge qajetti keminde 20 áleýmettik nysan men qyzmet qajet: balabaqsha, mektep (nemese oǵan qatynaýǵa kólik), aýrýhana, poshta bólimshesi, mádenı-saýyqtyrý kesheni bolýy kerek. Aýyl turǵyndarynyń qalypty aýylishilik joldar, sý qubyry, keń jolaqty ınternet, uıaly baılanys sııaqty ıgilikterge qol jetkizýge quqyǵy bar. Tirek aýyldar men aýyldyq okrýgterdiń ortalyqtarynda bul tizimge kásipkerlikti qoldaý ortalyǵy, veterınarlyq pýnkt, halyqqa qyzmet kórsetý jáne ózine-ózi qyzmet kórsetý ortalyqtary qosylady. Respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar qalalarda keminde 41 mindetti nysan men qyzmet bolýǵa tıis. Mektepten, aýrýhanadan, áýejaıdan, dárihanadan basqa árbir oblys ortalyǵy men megapolıste qaldyqtardy óńdeý kesheni, qatty turmystyq qaldyqtardy bólek jınaıtyn konteıner, zoologııalyq jáne botanıkalyq saıabaq, arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyqtary bolýy kerek.
Burynǵy О́SJ júıesi tórt jyl buryn ázirlenip, onyń normalary boıynsha elimizdiń qalalary men aýyldaryn órkenıet ıgiligimen qamtamasyz etýdiń ortasha deńgeıi 2021 jyly 64,1%-dy quraǵan. Qaıta baǵalaýdan keıin barlyq óńirdegi túgelge jýyq qala men aýyldyq eldi mekenderdegi ortasha kórsetkish 55,7%-ǵa deıin tómendegen. Rasynda, qala men aýyl arasynda abattandyrý, áleýmettik ıgilikter boıynsha biraz alshaqtyq bar. Kórsetkishter 87% jáne 55,3% aıyrmashylyqta boldy. Qala men aýyldaǵy ómir súrý jaǵdaılarynyń eń úlken aıyrmashylyǵy – Shyǵys Qazaqstan (91,3% jáne 50,4%), Atyraý (82,5% jáne 44%) jáne Ulytaý (86,7% jáne 38,1%) oblystarynda. Aqtóbe oblysynda jaǵdaı erekshe, munda aýyldyq jerlerde áleýmettik ıgilikter qalalarǵa qaraǵanda joǵary – 86,8% jáne 73,5%. Májiliste ótken jıynda Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń basshysy Álibek Qýantyrov erekshelikterdi taıǵa tańba basqandaı atap kórsetti.
Oblysta halyq sany 3 myń adamǵa jetpeıtin birneshe qala bar. Máselen, Temir men Jem. Biraq, shyn máninde, aýylǵa jatatyn bul qalalar ózderiniń qalalyq standarttaryna sáıkes kelmeıdi. Taǵy bir mańyzdy faktor – batys óńirlerdegi aýyldarda ómir shyǵys nemese soltústikke qaraǵanda keıbir jaǵynan, shyn máninde, jaqsy jabdyqtalǵan. Al gazdandyrý koeffısıentine kelgende jylý, ystyq sýmen jabdyqtaý jáne tamaq daıyndaý kezinde elektr energııasyn únemdeý kommýnaldyq máseleler sheshimin taýyp otyrǵanyn aıtty.
Sonymen tıisti vedomstvanyń dereginshe, 6,3 myń aýyldyń ishinde jalpy sany 3,2 mln halqy bar 786 aýyldyń ǵana órkenıettiń negizgi ıgiligimen qamtamasyz etilý deńgeıi – 80%. Aýyldardyń jartysyna jýyǵy (3,6 mln halqy bar 2,8 myńǵa jýyq aýyl) jaǵdaıy ortasha – 50%-dan 80%-ǵa deıin. Taǵy osynshalyqty aýyldyń ómir súrý deńgeıi óte tómen, olarda qajetti áleýmettik ıgilikterdiń 50%-y da joq. Bul – ádette halqy az 2,7 myń aýylda barlyǵy 700 myńnan sál joǵary turǵyndar.
Qalalar arasynda Astana tómengi kórsetkishte. Onda mindetti qyzmetter men áleýmettik nysandar jaǵy qamtamasyz etý bar bolǵany – 75,1%. Elorda óziniń joǵary mártebesine qaramastan, basqalarmen qatar baqylaýsyz ýrbanızasııamen baılanysty sheshimin tappaǵan ınfraqurylymy jáne jergilikti halyqqa qolaısyzdyq týǵyzyp otyrǵan sý máselesin ataýǵa bolady.