Shetelde oqyǵandar Otanyna nege oralmaıdy?

Qoldaǵy múmkindikti paıdalanyp, shetelge bilim alýǵa, jumys isteýge ketkenniń kóbi ýaqyt óte elge qaıtyp kel­gisi kel­meıdi. Álbette, damyǵan mem­leket­terdegi jaǵdaıdyń kimge de bolsyn jaǵatyny anyq jaıt. Alaıda elimizdi damy­tý úshin dep arnaıy memle­kettik baǵ­darlamalarmen jiberil­gen­derdiń qalyp qoıatyny qynjyltady. Másele jumsalǵan qarjyda tur­ǵan joq, áleýeti myqty azamat­tardyń bilim-biligin óz eliniń emes, ózge eldiń paıdasyna jaratýynda bolyp tur. Intel­lektýal qaýymnyń ishte emes, syrtta júrýi oılandyrady.

Bul jaǵdaıǵa bir jaqty ǵana kiná­laýǵa áste bolmaıdy. Pre­zıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy shetelde oqyp, bitirgen 1 111 túlektiń arasynda zertteý saýaldama júrgizgen eken. Solardyń ishinde shetelde oqyp, sol jaqta qalyp qoıǵan 22 túlekpen ashyq áńgimele­sip, 25 túlekpen sarap­tama­lyq suhbat ótkizgen. Zertteý nátıjesinde azamattardyń elge nege qaıtyp kelgisi kelmeıtinin anyqtaǵan. Buǵan eń birinshi sebep – túlekterdiń alǵan bilimin elimizde tolyq paıdalana almaýy. Bizdiń el shetelde oqý­ǵa múmkindik usynǵanymen, jumys isteıtinderge sheteldegideı jaǵdaı jasaýǵa áli daıyn emes. Saýaldamaǵa sáıkes, olardyń elimizge kelip jumys istegisi kelmeýine qaǵazbastylyq (34,5 paıyz), jalaqynyń azdyǵy (28,3 paıyz), kásibı mamandarǵa tıisti jaǵdaıdyń jasalmaýy (26,8 paıyz), jumys berýshi tarapynan naqty jumys jospary men talap-mindetterdiń bolmaýy (19,1 pa­ıyz), jemqorlyq (16,4 pa­ıyz), birsaryndy jumys tártibi, jumysqa qyzyqtyra almaýshylyq (11,6 paıyz), basshylyqtyń kásibı mamandardy baǵalamaýy (9,8 paıyz), qyzmetker pikiriniń eskerilmeýi (8,9 paıyz) sekildi faktorlar áser etedi eken.

Bul qatarda sondaı-aq taım-menedj­ment júıesiniń álsizdigi (7,9 pa­ıyz), mamanǵa quzyretine kirmeıtin mindetterdiń júktelýi (7,5 paıyz), qarjylyq yntalandyrýdyń azdyǵy nemese bolmaýy (6,9 paıyz), basshylyq pen qyzmetkerler arasynda keri baılanystyń joqtyǵy (6,5 paıyz), ujymdaǵy kelispeýshilikter (5,3 paıyz), al túlekter tarapynan qazaq tilin tolyq bilmeýi (2,7 paıyz), densaýlyq máselesi (1,6 paıyz), otbasylyq problemalar (1,7 paıyz) kóldeneń tartylǵan.

Qytaıdaǵy joǵary oqý ornynyń túlegi «Qazaqstanda da memlekettik basqarý júıesi Batys elderindegideı erkin bolǵanyn qalar edim» dese, Kanadada oqyp kelgen Almaty qala­synyń turǵyny «Bizdiń elde tipti men oqyp kelgen mamandyq boıynsha ǵylym salasy joq deýge bolady. Máselen, men Halyqaralyq kommersııalyq quqyq salasyn bitirdim, al ondaı mamandyq elimizdegi birde-bir ýnıversıtette oqytylmaıdy. Bul – birinshi másele. Ekinshi – elimizdiń saıası júıesi adam quqyǵyn tolyq paıdalanýǵa múmkindik bermeıdi. Son­dyq­tan men de alǵan bilimimdi tolyq paıdalana almaımyn», deıdi.

Atalǵan faktorlar shetelde oqyp bitirgen bilikti mamandarǵa basqa elge kóship, sol jaqta jumys isteýge májbúr etedi. Saýaldamadan ótkenderdiń 60,5 paıyzy shetelge, AQSh (28 paıyz), Kanada (18 paıyz), Ulybrıtanııa (14 paıyz), Germanııa (6 paıyz), Shveısarııa (5 paıyz), Aýstralııa (4 paıyz) elderine, turaqty jumys isteý úshin kóship barǵysy keletinin aıtqan. О́ıtkeni túlekterdiń aıtýynsha, bul elderde jalaqy jaqsy tólenedi, áleýmettik-enomomıkalyq jaǵdaı turaqty, kásibı jáne tulǵalyq jaǵynan ósýge múmkindik bar, bilim men medısına sapasy joǵary, jemqorlyq az, qaýipsiz, tájirıbe jınaýǵa múmkindik kóp ári demokratııa damyǵan.

«Eger elge oralsam, alatyn jalaqym shamamen 150 myń teńgeniń aınalasynda bolady. Oılanyp qarasam, ol meniń kúnkórisime jetpeıdi. Elimizde qarjy jaǵynan táýelsiz bola almaıtynymdy túsindim», deıdi Germanııa ýnı­versıtetiniń túlegi. Al Polsha ýnı­ver­sıtetiniń túlegi «Elimizde áıelderge qara­ǵanda er adamdarǵa mansap jaǵynan ósýge múmkindik bar. Al men ondaı júıeni qup kórmeımin», deıdi.

Sarapshy­lar­dyń aıtýynsha, shetel­de bilim alǵan­dardyń qaıtyp kelýge qulyqsyz bolýynyń taǵy bir sebebi –  olardyń óz elinde ózin qajet sezinbeýi. Iаǵnı suranys joq. Sondaı-aq arnaıy baǵdarlamalardyń júıeli qalyptaspaýy da áser etedi. Máselen, «Bolashaq» jobasynda ǵana úshjaqty kelisimshart bar. Shart boıynsha bilim alýshy oqýyn bitirgennen keıin elge kelip jumys isteýge tıis. Al ózge baǵdarlamalarda ondaı talap joq. «Bolashaq» aıasynda álemniń 14 elinde bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra boıynsha bilim alýǵa bolady. Búginge deıin 12 394 túlek baǵdarlamanyń múmkindigin paıdalanyp, shetelde bilim aldy. «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Oljas Sákenovtiń aıtýynsha, «Bolashaq» túlekteriniń 99 paıyzy jumyspen qamtylǵan. Onyń ishinde 36 paıyzy memlekettik mekemelerde, 39 paıyzy jeke kompanııalar men qoǵamdyq birlestikterde, 7 paıyzy halyqaralyq uıymdar men sheteldik kompanııalarda, 18 paıyzy kvazımemlekettik sektor men ulttyq kompanııalarda qyzmet etedi. Nátıjege súıensek, memlekettik baǵdarlamalardyń talabyn jetildirýdiń mańyzyn ańǵaramyz. Alaıda «Bolashaq» arqyly shekara asyp, qaıtyp kelmegender de barshylyq.

Bul máseleniń aldyn almasa, shetke ketetin ıntellektýal azamattardyń qatary kóbeıe beretin túri bar. Sol sebepti Prezıdent janyndaǵy Mem­le­kettik basqarý akademııasy arnaıy dóńgelek ústel uıymdastyryp, bilim berý kóshi-qony salasyndaǵy memlekettik saıa­satty jetildirý jáne sheteldik joǵary oqý oryndary túlekteriniń zııatkerlik áleýetin elimizde qoldaý jóninde usy­nys­tar ázirlegen. Dóńgelek ústel barysyn­da memlekettik organdardyń bilim berý kóshi-qony salasyndaǵy quzyretteri qaras­tyrylyp, memlekettik saıasatty qalyptastyrý jáne iske asyrýdaǵy máse­leler anyqtaldy. Sondaı-aq bilim berý kóshi-qony salasyndaǵy úrdisterdi memlekettik basqarýdyń qoldanystaǵy júıesin jetildirýdiń basym baǵyttaryn aıqyndaý maqsaty alǵa qoıyldy.

Joba jetekshisi, Prezıdent janyn­daǵy Memlekettik basqarý akade­mııa­­sy­nyń professory Baýyrjan Boqaevtyń aıtýynsha, elimizdegi ıntellektýaldy adam­dardy ustap turý jáne shetelde jaqsy bilim alǵan azamattardy qaıtarý nemese olardyń zııatkerlik áleýetin paıdalaný úshin memleket tarapynan tıisti sharalar qabyldanýy kerek. Osyǵan baılanysty arnaıy sıfrly platforma qurý josparlanyp otyr.

– О́kinishke qaraı, shetel oqý oryndaryn bitirgen azamattardyń 21,3 pa­ıyzy ǵana alǵan bilimin Qazaqstanǵa kelip paıdalanyp jatyr. Al qalǵan 78,7 paıyzynda ondaı múmkindik joq. Solardyń 60,5 paıyzy basqa elderde turaqty jumys isteýge daıyn. Bul – alańdatarlyq kórsetkish. Qarqyn alyp bara jatqan osy úderisti toqtatý kerek.  Sondyqtan biz meılinshe ıntellektýal azamattardy óz elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin kóterýde paıdalanyp, elimizde jumys isteýge tarta alatyndaı jaǵdaı jasaýymyz kerek. Sol sebepti bilimdi mamandardyń zııatkerlik áleýetin paıdalaný úshin barlyq joldy qarastyramyz. Sonyń ishinde sıfrly platforma qurýdy kózdep otyrmyz. О́ıtkeni óz eline paıdaly bolý úshin túlekterdiń qaı jerde, qaı elde turatyny mańyzdy emes. Qazir damyǵan tehnologııalyq zaman. Álemniń kez kelgen túkpirinde otyryp ta jumys isteı berýge bolady. Biz de kásibı mamandardyń zııatkerlik áleýetin onlaın platformada da paıdalana alamyz. Baǵdarlama jan-jaqtaǵy túlekterdiń basyn bir jerge jınap, jobalarǵa tartyp, birlesip jumys isteýge múmkin­­dik beredi. Osylaısha, shettegi azamat­­­tar­dy elimizge tarta bas­taımyz, – deıdi Baýyrjan Boqaev.

Shetelderdegi bilimdi azamattardyń zııatkerlik áleýetin paıdalaný saıa­saty Qytaı, Úndistan, Sıngapýr, AQSh, Izraıl memleketterinde jaqsy jolǵa qoıylǵan. Olar shetelde bilim alyp jatqan azamattarmen tyǵyz baılanys­ta bolyp, túlekterdiń qaıtyp kelýine jaǵdaı jasaıdy. Tipti qaıtyp kelmegen kúnniń ózinde shetelde turyp ta óz elinde bıznes ashýy­na múmkindik qarastyryp qoıǵan. Osylaısha, olardyń áleýetin barynsha paıdalanady. Dóńgelek ústel barysynda mamandar shetelde oqyp, jumys istep jatqan azamattardy ǵylymı jobalarǵa qatysýǵa kóbirek tartýdy, Qazaqstan ekonomıkasy úshin tıimdi bıznes jobalardy iske asyrýda olarǵa qoldaý bildirýdi usyndy. Sondaı-aq «Bolashaq» jobasynyń sharttaryn qaıta qarastyryp, jumysyn kúsheıtý ári baǵdarlama boıynsha oqyp kelgenderdi kóbirek aýqymdy jobalarǵa tartý máselelerin qozǵady.

Damyǵan elderdegi jaǵdaı jaqsy bolǵanymen, ıntellektýal, ultjandy, memleketshil azamattar da barshylyq. Olar suranys bolsa, shetelde júrip te, elge kelip te eńbek etýge daıyn.

– Shvesııada bolsam da, jobalarym arqyly elime paıdamdy tıgizip jatyrmyn. Jalpy, meniń Qazaqstanǵa barǵanymnan eshteńe ózgere qoıady dep oılamaımyn. О́ıtkeni osynda júrip te óz elim úshin eńbek etip jatyrmyn, – deıdi Majarstan men Shvesııanyń joǵary oqý oryndarynda oqyǵan azamat.

«Eger jaqsy usynys bolsa, elge qýana-qýana kóship baratyn edim. Menińshe, jaqsy mamannyń qaı elde turyp jumys istep jatqany mańyzdy emes. О́z bilimimdi elimizde de kór­sete alamyn. Men jaqsy aqsha tabý úshin ǵana emes, elim úshin paıdaly bolyp­ jatqanymdy da sezingim keledi», deıdi Túrkııa memleketindegi beldi ýnıver­sı­tet­terdiń birin bitirgen otandasymyz.

Al AQSh-ta turyp jatqan Majar­stan­ ýnıversıtetiniń túlegi «Eger Qazaq­stanǵa baryp jumys istep, kóbirek aqsha tabýǵa múmkindik bolsa, men úshin keremet bolar edi», deıdi.

Bilimdi de bilikti maman – qoǵam­dy alǵa bastaıtyn kúsh. Iаǵnı ekono­mı­kadaǵy eń bas­ty kapıtal – ıntellektýaldar. Eli­mizde bilimdi, bilikti mamandar bar­shy­lyq. Tek olardyń múmkindigin tolyq paıdalana almaı otyrmyz. Qabiletti adam­dar­dyń qana­tyn keń jaıa alatyn jerdi tań­dap, barýy da oryndy. Naryqtyq zaman­da­ oǵan daý aıta almaısyń. Degenmen shetelde oqyǵandardyń elge qaıtyp kelýi­ne múddeli bolyp, olardyń áleýetin óz eli­miz úshin paıdalana almasaq, syrt­qa ketip, kelmeı qalatyndardyń sany jyl ótken saıyn eselene bermek. Pre­zıdent janyn­daǵy Memlekettik bas­qa­rý akade­mııa­­sy­nda ótken jıynnyń eskertip otyrǵany da osy.