Qara teńiz arqyly Ýkraına astyǵyn qaýipsiz aýmaqqa tasymaldaý kelisimi jandansa, Reseıge azyq-túlikti emin-erkin eksporttaýǵa múmkindik beriledi. AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynan keıin osylaı dep málimdedi.
Astyq kelisimi – Reseı, Ýkraına, Túrkııa men Birikken Ulttar Uıymynyń birlesken jobasy. Byltyr Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qaqtyǵysqa baılanysty kelisim aıasyndaǵy jumys shatqaıaqtap, Qara teńizdegi ýkraınalyq úsh port birneshe aıǵa jabylǵan-dy. Biraq Birikken Ulttar Uıymy men Túrkııanyń araǵaıyndyǵymen Ýkraına men Reseı arasynda jasalǵan astyq kelisimi qaıta jandandy. Ýaǵdalastyq sheńberinde Ýkraına porttaryna kiretin jáne olardan shyǵatyn kemelerge shabýyl jasalmaıtynyna kepildik beriledi. Bul kemelerdi Reseı, Ýkraına, Birikken Ulttar Uıymy jáne Túrkııa ınspektorlary tekserip olarǵa qarý-jaraq emes, azyq-túlik tıelgenine kóz jetkizip otyrýǵa tıis. Al Reseı aýylsharýashylyǵy bankine salynǵan sanksııalardyń toqtatylýyn jáne aýyl sharýashylyǵy eksportyna kedergi keltirip otyrǵan tasymaldaýǵa jáne saqtandyrýǵa qatysty shekteýlerdiń doǵarylýyn talap etken-di. О́ıtkeni keıbir kompanııalar sanksııalarǵa baılanysty Reseımen bıznes jasaýdan qaýiptenedi. Biraq Batys azyq-túlik pen tyńaıtqyshtardyń shekteýlerden bosatylatynyna ýáde bergen.
Nátıjesinde, mıllıondaǵan adamy ashtyqqa ushyraǵan elderge azyq-túlik pen tyńaıtqysh jetkizýge jol ashylyp, jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty alańdaýshylyq azaıǵan. Osylaısha, 800 myń tonna gýmanıtarlyq azyq-túlikti Ýkraınadan shyǵaryp, azyq-túlik tapshylyǵy sezile bastaǵan elderge, sonyń ishinde Efıopııaǵa, Aýǵanstanǵa jáne Iemenge jetkizýge múmkindik týdy. Sebebi eki el de bıdaı, arpa, kúnbaǵys maıy jáne Afrıka, Taıaý Shyǵys, Azııanyń keıbir bólikteri táýeldi ózge de aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi jahandyq jetkizýshileri sanalady.
Ár tórt aı saıyn uzartylatyn kelisim osy ýaqytqa deıin úsh ret jańartyldy. Sońǵy ekeýi eki aıǵa ǵana sozylǵan. Sebebi Reseı óz eksporty tejeldi dep bul qujattyń merzimin 60 kúnnen asyrýǵa kelispeı otyr. Mámile jalǵaspasa, Lıvannan Mysyrǵa deıingi aralyqtaǵy ımporttyq azyq-túlikke táýeldi elder Qara teńiz aımaǵynan tys memleketterden jetkizýshilerdi tabýy kerek. Al mundaı elder alysta, demek jol shyǵyny artyp, astyq quny qymbattaıdy.
Buǵan deıin Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın Batys «bergen ýádelerin» oryndamasa, Máskeýdiń kelisimshartty uzartýyna negiz joǵyn aıtqan. 17 shildede Ýkraınaǵa Qara teńiz arqyly bıdaı eksporttaýǵa múmkindik beretin kelisimniń merzimi aıaqtaldy. Reseı bul ýaǵdalastyqtan shyǵyp, Ýkraınanyń saýda kemeleriniń júrýine tyıym saldy. О́ıtkeni Máskeýdiń málimdemesine sáıkes, Reseıdiń azyq-túlik ónimderi men tyńaıtqysh eksportyna kedergilerdi alyp tastaý týraly mindettemeler oryndalmaǵan.
Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń bas ekonomısi Arıf Hýseınniń oıynsha, Qara teńiz astyq kelisimi jańartylmasa, tabysy tómen elder men adamdar úshin azyq-túlik «qoljetimsiz taýarǵa aınalady». Qazir álemdegi astyq baǵasy 15%-ke qymbattaǵan. 3-shi tamyzda ótken Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda kóptegen eldiń ókilderi Reseıdiń mámileden shyǵý týraly sheshim qabyldaǵanyna qynjylys bildirip, eldi óz sheshimin qaıta qaraýǵa shaqyrǵan-dy. Sebebi olar munyń sońy mıllıondaǵan adamnyń ash qalýyna ákelip soqtyrady dep alańdap otyr.
– Astyq kelisimi jandanǵan jaǵdaıda árbir el óz azyq-túligin emin-erkin jáne qaýipsiz túrde eksporttaı alýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaımyz. Reseıdiń de taǵam ónimderiniń álemdik naryqqa shyqqanyn qalaımyz. Baǵa arzan bolsa, barlyq el paıda kóredi, – dedi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Entonı Blınken.
Bul rette Máskeý Qara teńiz kelisimderiniń Reseıge qatysty bóligi oryndalǵan boıda, mámilege qaıta oralýǵa daıyn ekenderin birneshe ret basa aıtty. Kezdesý barysynda Reseıdiń BUU janyndaǵy turaqty ókiliniń orynbasary Dmıtrıı Polıanskıı de bul týraly málimdedi. Sóz arasynda ol Batys elderi kelisimniń Reseıge qatysty tusyn «menmendikpen» oryndaýǵa daıyn emes dep aıyptady.
«Batys elderi reseılik astyq pen tyńaıtqyshtardyń muqtaj elderge kedergisiz jetýin qamtamasyz etýge nazar aýdarýy kerek», dedi Polıanskıı, Reseıdiń Ýkraınaǵa qaraǵanda álemdik bıdaı naryǵynyń úlken úlesin alyp jatqanyn jáne tyńaıtqyshtardy negizgi eksporttaýshylardyń biri ekenin eske saldy. О́z kezeginde Entonı Blınken jýrnalısterge Reseıden azyq-túlik eksporty Reseıdiń Ýkraınadaǵy arnaıy operasııasy bastalǵanǵa deıingi deńgeıden asyp ketkenin aıtty. «Sonymen qatar eger tasymaldaý jáne saqtandyrý boıynsha qandaı da bir problemalar bolsa, onda Qara teńiz astyq bastamasyn júzege asyrý barysynda biz olardy sheshý jáne joıý sharalaryn qabyldadyq», dedi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy.
Entonı Blınkenniń aıtýynsha, Vashıngton bankterge «bul operasııalardy júzege asyrýǵa bolady jáne olar sanksııalardy buzbaıdy» dep sendirdi. AQSh-tyń JPMorgan banki Vashıngtonnan osyndaı kepildik alǵannan keıin, reseılik astyq eksporty boıynsha keıbir tólemderdi óńdegen.
Aıta keteıik, keıbir sarapshylar Ýkraınadan jetpeı qalǵan agrarlyq ónimderdiń ornyn tolyqtyrý úshin basqa elderde astyq jetkilikti deńgeıde jınalyp jatyr dep sanaıdy. Reseı eksportynan keıin Eýropa men Argentına da bıdaı jóneltýdi kúsheıtip, Brazılııa bıyl júgeri jınaýdan rekord jasaǵan.
«Qazirgi jaǵdaıǵa naryqtar da, óndirýshiler de úırenisip jatyr. Al bıdaı men júgeri naryqtary oǵan óte tez beıimdeldi» deıdi S&P Global Commodity Insights kompanııasynyń astyq naryǵyn taldaý bóliminiń basshysy Pıter Meıer AR agenttigine bergen suhbatynda.