«Bala aýrý ne zaǵıp bolsa, baladan emes, tárbıeshiden. Bala tar oıly, aqymaq bolsa, bala kináli emes, tárbıeshi kináli. Bala sulýlyqtan lázzat ala bilmeıtin maqaý jandy bolsa, bala aıypty emes, tárbıeshi jazaly. «Bala istegen jaýyzdyqtyń jazasyn tárbıeshi kótersin» degen ıran eliniń máteli – shyn durys mátel», depti Alashtyń arysy Maǵjan Jumabaev. Ult aqyny aıtqan arda sóz ózektiligin áli joıǵan joq.
Mektep oqýshylary arasyndaǵy tóbelester týraly aqparattardan tóbe shashyń tik turady. Jaǵańdy ustatatyn jaǵdaılar jıilep ketken. Soraqysy, sondaı beınejazbalar áleýmettik jelide qaptap júr. Qarasań, oqýshylardyń qatygezdigi qanshama balanyń ómirin qıdy. Máselen, bıyl jasóspirimderge qatysty qozǵalǵan qylmystyq ister sany ótken jylǵa qaraǵanda ósken. Sonda tárbıeniń qaı tusynda kemdik bar? Ǵabıt Músirepov: «Urlyq, qarlyq, zulymdyq, zorlyq, qııanat sııaqty qylmystar óshe berýdiń ornyna óse berse, sol qylmystardyń bári de basqarýshylardyń óz bastarynda bolǵany!», deıdi. Demek másele otbasyndaǵy tárbıede, ata-anada. «Uıadan ne kórse, ushqanda sony ilgen» balanyń esh jazyǵy joq.
Jalpyulttyq ata-analar forýmy osy máseleni memlekettik deńgeıde nazarǵa alǵan. Bala baqytty bolsa, elimizdiń keleshegi de jarqyn. Bıyl úshinshi ret uıymdastyrylǵan aýqymdy sharada ata-ana mádenıetin qalyptastyrý, olardyń belsendiligin arttyrý, bala tárbıesindegi rólin kúsheıtý, otbasy qundylyqtaryn nasıhattaý, bala quqyǵy, bilimi, densaýlyǵy, qaýipsizdigi máseleleri talqylandy. Taǵylymy mol ata-analar forýmyn «Senimen bolashaq» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Qazaqstannyń Azamattyq Alıansymen birlesip uıymdastyrdy. Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Lázzat Ramazanovanyń aıtýynsha, elimizdiń básekege qabiletti bolýy aldymen otbasy ınstıtýtyna baılanysty.
– О́tken jylǵa qaraǵanda jasóspirimderge qatysty qylmystyń sany ósken. Byltyr alty aıdyń ishindegi jasóspirimder arasyndaǵy qylmys 723 bolsa, bıyl 785-ten asyp ketken. Ul-qyzdarymyz nege qylmysqa barady? Sonda olar tárbıeni kósheden alyp jatyr ma? Dastarqan basynda jınalǵan kezde, ókinishke qaraı, ósıet emes, ósek aıtylady. Al naǵyz tárbıe otbasynda berilýi kerek, – dedi L.Ramazanova.
«El bolam deseń, besigińdi túze» degen. Endeshe, soǵan el bolyp mán berý mańyzdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kıeli Túrkistan qalasynda ótken II ulttyq quryltaıda «Adal azamatqa tán qasıetter árbir jastyń boıynda bolýy kerek, urpaqtyń boıynda jaman ádet bolsa, bul úlkenderdiń kinási» degen edi.
– Urpaq tárbıesi – memleket damýynyń negizgi alǵysharty. Buǵan barlyǵymyz jaýaptymyz. Memleket tarapynan bala tárbıesi men bilimine erekshe kóńil bólinip, únemi qoldaý kórsetilip keledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Oqý-aǵartý mınıstrligi bilim uıymdarynyń barlyǵynda quzyrly organdardyń mamandarymen birigip birtutas tárbıe tujyrymdamasyn daıyndady. Munyń aıasynda ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen tárbıe men bilim berý saıasatyn iske asyrý maqsat etilip otyr. 1 qyrkúıekten bastap «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy oqý-tárbıe úderisine engiziledi. Baǵdarlamanyń aıasynda «Jetkinshektiń jeti jarǵysy», «Eńbegi adal jas óren», «Oqýǵa qushtar áke» sekildi jobalardy iske asyrý josparlanyp otyr, – dedi Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan.
Statıstıkaǵa súıensek, jasóspirimder arasynda jyl saıyn 145 myńnan astam qylmys tirkeledi. Mundaı kórsetkishtiń sebebi aldymen ata-ana men bala arasyndaǵy baılanystyń álsireýinde jatyr. Ekinshi – mektepte tárbıeniń bilimmen qatar júrmeýi, pedagogıkalyq biliktiliktiń tómendeýinde. Úshinshi – syrtqy ortanyń durys qalyptaspaýy men bala psıhologııasynyń buzylýyna áser etetin aqparattyń kóbeıýinde. Balany kishkentaıynan durys baǵyttap, baptamasa keıin kesh bolmaq. Al oǵan áke-shesheniń, otbasyndaǵy tárbıeniń mańyzy zor. Úıde aıtylǵan ónege, ósıet – balanyń túpqazyǵy. Jalpyulttyq forýmdy uıymdastyrýǵa uıytqy bolǵan «Senimen bolashaq» qoǵamdyq birlestiginiń basty maqsaty da – ata-analardyń sanasyn oıatyp, psıhologııalyq-pedagogıkalyq bilimi men daǵdylaryn arttyryp, jan-jaqty qoldaý kórsetý. Joba otbasy qundylyqtarynyń mańyzyn arttyrýǵa, ata-analardyń psıhologııalyq-pedagogıkalyq saýattylyǵyn damytýǵa, óskeleń urpaqtyń sanasynda shynaıy patrıotızmdi jańǵyrtýǵa, bala men ata-ana arasyndaǵy dostyq pen seriktestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
«Senimen bolashaq» qoǵamdyq birlestiginiń quryltaıshysy Nurken Asanovtyń aıtýynsha, forýmǵa qatysýshy ata-analardyń qatary jyl saıyn artyp keledi. Máselen, bıyl 700-den astam ata-ana forýmǵa qatysýǵa nıet bildirgen.
– «Senimen bolashaq» birlestigi bir jylda 126 myń ata-anaǵa trenıng-semınarlar ótkizdi. Árbir aımaqta aptasyna 50-70 semınar ótkizdik. Bizdiń maqsat – oı aıtý emes, oıatý. Bizdiń maqsat – otaý ishinen otaý qurý emes. Kerisinshe, otaý ishindegi otbasy, oshaq qasyn túzeý. О́sıettiń emes, ósektiń sońynan kóp erip, materııanyń qurbany bolǵandyqtan, ul-qyzymyzǵa beısanaly túrde jasap jatqan qastandyǵymyzdan saqtaý. Qumyrsqanyń ıleýin qumyrsqanyń ózi jasaıdy. Bal arasyna onyń ıleýi qyzyq emes. Endeshe, biz de óz ıleýimizdi ózimiz jasaýymyz kerek. Qoǵamda býllıng, kıberbýllıng sekildi problemalar kóp. Demek bularǵa da belgili bir deńgeıde ata-analardyń áseri bar. Jaýapkershilik – bizdiń qolymyzda. Tizgindi ózimiz almasaq, alda opyq jerimiz haq, – dedi Nurken Asanov.
Bala tárbıesinde muǵalimniń de alatyn orny zor. О́ıtkeni pedagog te – ata-ana. «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen Ál-Farabıdiń sózin umytpaý mańyzdy.
Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulov bala tárbıesinde birlesip jumys isteýge daıyn ekenin bildirdi. Bul rette pedagog mamandardyń tapshylyǵy basty máselelerdiń biri ekenin atap ótti. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, 2020 jyly muǵalimderge degen qajettilik 4 600-den asqan. Tek Astana qalasynyń ózinde jyl saıyn 1 myń muǵalim qajet. Jalpy, elordada bastaýysh synyp, matematıka, ınformatıka, aǵylshyn tili muǵalimderiniń jetispeýi anyq baıqalady. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy Úkimetke Astanada jańa pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn qurý máselesin pysyqtaýdy tapsyrǵan.
Búgingi tańda respýblıkadaǵy 49 joǵary oqý ornynyń pedagogıkalyq baǵytta mamandar daıarlaýǵa lısenzııasy bar. Pedagogıkalyq baǵyttar boıynsha bilim alý kontıngenti shamamen 186 myń stýdentti quraıdy. Onyń ishinde memlekettik tapsyrys boıynsha oqıtyndar sany 43 myńnan asady. Kadrlardy daıarlaýdyń pedagogıkalyq baǵyttaryna túsý úshin talaptar birtindep kúsheıip keledi. Buǵan keıingi kezderi jasalǵan taldaýlar sebep bolǵan. Aldyńǵy forýmdarda pedagogıkalyq baǵyttyń sapasy tómen ekeni aıtylǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty 2020 jyldan bastap pedagogıkalyq baǵyttar boıynsha oqýǵa qabyldaý kúsheıtildi – oqýǵa túsý úshin shekti upaı 50-den 70 balǵa kóterilgen.
– Balalarymyzdyń tolyqqandy, jan-jaqty damýy úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý – elimizdiń damý úderisindegi basty talap. Qoǵamnyń psıhıkalyq-emosııalyq damýy rýhanı ıntellekt turǵysynan qalyptasýynda jatyr. Ata-babalarymyzdyń mıras bolyp qalǵan dala zańdaryn tereń túsingen dana halyq ekenimiz ras bolsa, balalarymyzdyń tórt qubylasy túgel, sanaly, zııaly urpaq retinde qalyptasýy kerek. Eń aldymen uly Abaıdyń «Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» tujyrymdamasynyń negizin qalyptastyrý qajet. Sondaı-aq Maǵjan Jumabaevtyń «Pedagogıkasyndaǵy» «Aqyl oıdy, dene, sulýlyqty, minez-qulyqty» tárbıeleý basty mindet bolyp otyr. Qazir tárbıe berý mańyzdy jahandyq sıpatqa ıe bolǵany jasyryn emes. Áleýmettik jelilerdiń óskeleń urpaqtyń sanasyna áseri orasan zor. Ata-analardyń oǵan qarsy turýy kúnnen-kúnge qıyndap bara jatyr. Muny jekeleı eshkim sheshe almaıdy, birigý kerek, – dedi Talǵat Eshenqulov.
Rasynda, tárbıeli bala eldiń bolashaq tiregi ekeni daýsyz.