Qolónerdi qoldaý da, qorǵaý da qajet

«American Space & Maker­­­space Almaty» má­denı orta­ly­ǵyn­­da ótken kon­fe­rensııada qazaq­tyń dástúrli ónerine qa­tysty onlaın re­sýrstyń ashy­lý saltanaty ótip, ulttyq mura­­myzdy saqtap qalýǵa ba­ǵyt­­­talǵan ıgi is-sha­ranyń tusaýy kesildi.

Bul is-sharany AQSh-tyń halyq­aralyq damý agenttigi (USAID) qarjylandyratyn «Ortalyq Azııadaǵy áleýmettik ınno­vasııalar» baǵdarlamasy aıasynda Eýrazııa qorynyń qol­da­ýymen Qol­óner­shiler odaǵy ótkizdi.

Qolónershiler odaǵynyń tór­aıymy, belgili dızaıner, toqyma sheberi, Bú­kil­­álemdik qol­óner keńesi­niń qurmetti mú­shesi ári keńe­s­shi­si Aıjan Bek­qu­lova qazaq hal­qy­nyń ulttyq mádenı kodyn saqtap qalýdyń mán-mańyzyna toq­taldy.

– Mádenı muramyzdan aıy­rylý tarıhı tájirıbeni, qazaqy qundylyqtarymyzdy, ulttyq genofondymyzdy joǵa­l­týymen para-par. Osy oraıda ulttyq mádenıetimizdi damyta otyryp, onyń shyǵý tegine, tarıhymyzben búgingi urpaqtyń sýsyndaýyna baryn­sha mán berýge tıispiz. Dástúrli qolónerdi saqtaý álemdik ­ke­ńis­tikte ózimizge tán tóltýma erek­­­she­likterdi damytýmen ty­ǵyz baılanysty. Búginde Japonııa, Ulybrıtanııa, Oń­tús­­tik Koreıa, Qytaı syn­dy elder ekonomıkacyn da­my­tý­­da óziniń mádenı murasyn tu­raqty nasıhattaýǵa mán be­rip otyr. Osyǵan baıla­nys­­ty elimiz álemde ult­tyq baǵdaryn nyǵaıtý úshin dás­túr­li mádenıetti damy­tý ýaqyt kút­tirmeıdi. Qa­zaqtyń dástúrli óne­rin saq­­taý jáne nasıhattaý jas­­tar­­dyń ózin-ózi tanyp, el­ge degen otanshyldyq sezi­min da­myta otyryp, óz eli­ne­ de­gen súıispenshiligin art­ty­­­ra­ túsetini sózsiz, – dedi A.Bekqulova.

Sarapshylardyń aıtýyna súıensek, qazaq qolóneri úlgi­leriniń 70 paıyzǵa jýy­ǵy­­­ joıy­lyp ketken. Al búgin­ge­­­ deıin birdi-ekili úlgi­le­ri­­­ saqtalyp kelgen túkti jáne túksiz kilem toqý, shı, alasha, syrmaq jáne tekemet daıyndaý syndy toqymanyń, túskıizderdi, kıimderdi, aıaq­kıimder men baskıimderdi kes­teleýdiń kóptegen ádisiniń, kıiz úıdiń ishki jabdyqtarynyń joǵalyp ketý qaýpi bar.

Aıjan Bekqulova atap ót­kendeı, elimizde birde-bir qol­danbaly óner murajaıy joq, al materıaldyq emes mu­ramyz­dyń 80 paıyzy ekspo­zı­sııalaýǵa orynnyń jetispe­gen­diginen murajaılar qoı­ma­larynda jatyr. Al ult­tyq jáne aımaqtyq mura­jaı­lardyń negizgi qorlarynda dástúrli ónerdiń jeke túrleri boıynsha shekteýli ǵana kol­leksııalar saqtalǵan.

Osyǵan baılanysty byl­tyr­dan bastap dástúrli to­qy­ma ónerin tanymal etý úshin dástúrli óner ıeleri ar­naıy jobany iske asyrdy. Olar: Aqtaý, Oral, Qostanaı, Qy­zylorda, Taraz, Aqtóbe, Túr­kis­tan, Shymkent, Pavlodar qalalary. Sonymen qatar Qy­zylorda, Mańǵystaý, Jam­byl, Aqtóbe, Túrkistan oblys­taryn aralap, jergilikti sheber­lermen kezdesip, zertteý eks­pe­dısııalaryn júrgizgen bolatyn.

Jobanyń alǵashqy bóli­mi negizinen toqyma buıymda­ryn­da qoldanylatyn dástúrli oıýlardy qazaqtardyń mate­rıal­dyq emes muranyń bólshegi retinde qujattaýǵa arnalǵan. Qysqasha túsiniktemeleri jáne semantıkasy bar oıý­­­­­­lar­­­ bazasyna jınalǵan aqpa­rat­ sandyq formatta Qazaq­stan qolónershiler odaǵy­nyń saıtyna www.crafts.kz orna­las­tyryldy. Atal­ǵan re­sýrsty osy jyldyń 1 ta­­­­­my­zynan bas­tap tegin paı­da­­­­la­­nýǵa bolady.

Jıyn barysynda sýretshi, dızaıner, zertteýshi jáne qazaq oıý-órnekterin jınaqtaýshy, «Qazaq oıýlary» kitabynyń avtory Erlan Qojabaev kóne­den jetken barlyq sımvol­­dyń fılosofııalyq maǵynasy bar ekenin atap ótti. Erlan Qojabaevtyń aıtýynsha, óki­nishke qaraı búginde oıýlardyń mán-maǵynasyna, sıpatyna mán berilmesten kez kelgen buıymda qoldaný úrdisi beleń alyp ketti. «Kóne zaman tur­ǵyndary tabıǵat, ǵarysh zań­dy­­­lyqtaryna, úılesimine tereń mán bergen. Olardyń fılo­­­sofııalyq tanym-nany­myn pıhtogrammalardan anyq ańǵara alamyz. Álem halyq­tary paıdalanǵan pıhto­gram­malar bir-birimen uqsas ke­le­tindikten, ony túsiný jeńil. Biz qanshalyqty oıý-órnekterdi tereń zerttegen saıyn álem ha­lyqtarynyń bir-birine jaqyn­dyǵyna kóz jetkize tú­semiz», deıdi sýretshi.

Jıyn barysynda dástúrli kıiz óńdeý (syrmaq, tekemet) jáne tigin óneri sheberi Tamara Qapqyzy syrmaq óneriniń ken­jelep qalǵanyn atap ótti. Búginde umytyla bastaǵan syr­maqtardyń kósh syrmaq, tór syrmaq, jasaý syrmaq sııaqty túrlerine qatysty túsinikteme berip ótken sheber Qyzaı mádnıeti, ıaǵnı Qyzaı anamen tyǵyz baılanysty damy­ǵan qoldanbaly óner týyn­dylarynyń erekshelikterine de toqtaldy.

Ulttyq kıimderdiń túp­nus­qalyq úlgisin zerttep júr­gen dástúrli bizkeste she­beri Tilek Sultan qoldan­baly ónerdiń aımaqtyq erek­shelikteri jaıynda aıtty. Onyń aıtýynsha, búginde ár ónerdiń saqtalý zańdylyqtary buzylǵan. Sonymen qatar óńir­lerdegi ólketaný mýzeılerinde basqa óńirden taba almaı túrgen túpnusqa úlgileri saqtalǵan. Sondyqtan túpnusqalar sol óńirdiń ólketaný mýzeılerinde saqtaý jaǵyna basa mán berý qajet.

Qolónershiler odaǵynyń bastamashylyǵymen iske qosylǵan onlaın platfor­ma­­da oıýlardyń, toqyma buıym­dardyń san túri jı­naq­talǵan. Bul resýrs únemi jańa aqparattarmen tolyǵyp oty­rady. Bolashaqta aǵash jáne súıek óńdeý óneri, qysh, zergerlik óneri, mýzykalyq as­paptar, at ábzelderi, dástúrli qarý-jaraq, ydys-aıaq, kıiz úı jabdyqtary men metaldan jasalǵan buıymdar jáne taǵy da basqa dástúrli qolónerdiń dızaındaryn da osy portalǵa júkteý josparda bar. Sonymen qatar bul resýrsqa dástúrli qazaq qolónerin jasaýdyń ádis-tásilderi, ásirese joǵalýdyń az aldynda turǵan óner túrlerin úıretetin tájirıbelik sabaqtar da engiziletin bolady.