Bıe sútiniń shıpalyq qasıetin zerdelegen

Bıe súti 3 myń jyl buryn Qy­taı­da emdik maqsatta qoldany­la­tyn qasıetti ónim bolyp sanalǵan. Gıppokrat (shamamen b.z.d. 460-377 j.) osy ónim jaıly jazbalarynda onyń emdik qasıeti, ásirese týberkýlez, tynys joldary aýrýlary men basqa da kóptegen syrqatqa taptyrmas em ekenin baıandaǵan. Eýropalyq ádebıetterde bıe súti as qorytý aýrý­­­laryna qarsy «balzam», baýyrǵa arnalǵan «elıksır» jáne jalpy syrqattarǵa ar­nal­ǵan «sergitkish sýsyn» retinde kórsetildi. Bul kóp­tegen aýrýdyń sımptomdaryn azaıtatyn nemese to­lyǵymen aldyn alatyn paıdaly taǵam dep esep­teldi. Sondaı-aq «Bıe súti aǵ­za­ny emdep qana qoımaı, ony nyǵaıtady, ımmýnıtetti arttyrady, kúsh-qýat berip, tózimdilikti arttyrady, ıaǵnı jalpy ómir súrý sapasyn jaqsartady» degen qorytyndy jasalǵan.

Jańa saýylǵan bıe sútiniń ǵa­syr­lar boıy Qazaqstan aýmaǵynda ǵana emes, onyń sheginen tys jerlerde de tanymal bolǵanyna qara­mas­tan, onyń emdik qasıetine keıingi jyldary ǵana mán berile bastady. Bul úrdiske bıe sútiniń jańa ınnovasııalyq tehnologııalar – sýb­lı­masııalaý, pasterleý ádisteri ar­qyly saýmaldyń untaq túrin shy­ǵar­ýy túrtki boldy.

Sýblımasııalaý (sýblımasııalyq keptirý) salasyndaǵy zamanaýı je­tis­tikter bıe sútiniń paıdaly qa­sıetteri men balǵyndyǵyn tıim­­di saq­taýǵa múmkindik beredi. Sýb­­­lı­­masııa prosesi kezinde bıe súti tońazytylyp (– 35ºS), muzǵa aınalǵan soń, alynǵan sút muzy arnaıy jaǵdaıda suıyq fazany aınalyp ótip, quramyndaǵy sý býǵa aınalyp ketedi. Nátıjesinde muzdyń ornynda tek súttiń qurǵaq untaǵy ǵana qalady. Osylaısha, sýblımasııa ádisimen alynǵan bıe súti unta­ǵy­nyń sapalyq quramy tabıǵı sútke meılinshe jaqyn bolady.

Pasterleý (pasterızasııa) prosesi arqyly ónimniń qaýipsizdigine qol jetkizildi. Bul jaǵdaı tek eresekter úshin ǵana emes, balalar men júkti áıelder úshin de óte mańyzdy. Qurǵaq bıe súti untaǵyn belgili bir proporsııada jyly sýda eritken kezde ol tez qalpyna kelip, tabıǵı sútke aınalady. Osyndaı ozyq tehnologııa­larmen óńdelgen bıe sútin otandyq kásipkerler oıdaǵydaı júzege asyryp, ony sheteldik tutynýshylarǵa da usynyp jatqany qýantady. Bul, árıne, ekonomıkalyq turǵydan da memleketimizge tıimdi.

Osyndaı sýblımasııa men pas­terleý ádisteri arqyly saýmaldyń em-shıpalyq qasıetin medısına sala­synda keń kólemde ǵylymı tur­ǵyda zertteýge múmkindik týdy. Otan­dyq dáriger ǵalymdardyń osy saladaǵy eńbekterin aıtyp ótken jón. Elimizdegi betke tutar klını­ka­larymyzdyń biri – Pre­zıdent Is basqarmasy medısına ortalyǵynyń aýrýhanasynda osyndaı ǵylymı zertteýler júrgizilip jatqanyn biletinmin. Bıe súti men qymyzdyń, túıe súti men shubattyń em-shıpalyq qasıetterin zerttep júrgen ǵalym­dar­dyń kóshbasshysy retinde osy aýrýhananyń bas gastroenterolog dárigeri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Baqytjan Bıimbetovti zor iltıpatpen aıta ala­myn. Onyń júrgizip jatqan ǵylymı jumystary, bıe sútiniń as qo­rytý organdary men baýyr, ót joldary syrqattaryndaǵy keremetteı qasıetterin dáleldep jazǵan ǵylymı jumystary kóńilge jylý uıalatady.

Qazirgi zamanda keń etek alyp jat­qan metabolızmge baılanysty aýrýlar men keshegi elimizge orasan zor shyǵyn keltirgen Covid-19 ınfeksııasynyń saldary áli de mańyzdy problemalardyń biri bolyp keledi. Ol tek medısına qyz­metkerlerin ǵana emes, jalpy qoǵam­dy da alańdatyp otyr. Osy baǵytta ja­ńa­sha kózqarastar men zertteýler qajet sııaqty kórinedi.

Jaqynda Prezıdent aýrýhanasynda qyzmet etetin medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor Oral Ospanovtyń jetekshiligimen daıyndalǵan bir top avtordyń «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy ba­rıat­rııalyq jáne metabolıkalyq hırýr­gııanyń konseptýaldy reın­jı­nırıngin ázirleý jáne engizý – kóp­salaly kózqaras» taqyrybynda Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasy boıynsha Memlekettik syılyǵyna tapsyrylǵan jumysyn tizimnen kórip, qýanyp qaldym.

«Reınjınırıng» degen sózben usynylǵan jumys taqyrybyn oqy­­ǵan kezde aldymen medı­sı­na­daǵy qandaı da bir tehnıkalyq jańalyqtar týraly oılaǵan edim. Biraq ǵylymı-praktıkalyq ju­mys­pen tanysqan soń onyń tereń maǵynasy túsinikti boldy. Jalpy aıtqanda, bul ǵylymı jumys metabolızm buzylystary men onyń asqynýlaryn kompleksti túrde, ıaǵnı ártúrli saladaǵy dáriger­ler­diń birigip, kópsalaly kózqa­ras­pen qarap, hırýrgııalyq jáne hı­rýr­gııalyq emes tásildermen emdeý kerek degen qorytyndyǵa saıady. Menińshe, bul – óte durys kózqaras. Sebebi adam organızmi óte kúrdeli jaratylǵan bıologııalyq sýbekt qoı. Ony tek bir kózqaraspen qarap, densaýlyq problemasyn ońtaıly sheshý, sirá, durys bolmas.

Dáriger bolmaǵandyqtan, men atalǵan ǵylymı-praktıkalyq ju­mys­ta kórsetilgen hırýrgııalyq tásil­derge saraptama jasaı almas­pyn, biraq bıolog, veterınar, ǵalym retinde oı-pikirim­di bildirgim keldi:

Birinshiden, jumystyń aýqym­dy­lyǵy. Atalǵan problemalardy sheshý jóninde jasalyp jatqan ártúrli hırýrgııalyq tásil, olar­dyń keremet nátıjeleri. Bul, ási­­rese, keıingi kezde beleń alyp bara jatqan semizdik kezinde aıqyn kóri­nedi.

Ekinshiden, «Barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgııa» sa­la­sy ınno­vasııa retinde tanylyp, al­ǵash ret Den­saýlyq saqtaý mı­nıs­­tr­li­gi­­niń­ attes­­tattaýǵa jatatyn ma­man­­­dyqtar tizimine engizil­gen eken. Iаǵnı bul – medısınada ja­ńa­sha ma­mandyq paıda boldy degen sóz. Bul mamandyq Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń buıryǵymen be­ki­til­gen. Bul, árıne, maqtaýǵa tu­rar­lyq nátıje.

Úshinshiden, jumys nátıje­le­ri­niń otandyq jáne sheteldik baspalarda aýqymdy túrde jaryq kórýi. Jasalǵan jumys nátıjesi boıynsha 7 monografııa, 15 otandyq jáne sheteldik patent, 39 avtorlyq kýálik, dárigerlerge arnalǵan 9 me­to­­dıkalyq nusqaýlyq, álemdik «Scopus» jáne «Web of Science» derekter bazasyndaǵy basylymdarda jarııalanǵan 50 maqala. О́te kólemdi, aýqymdy jumys. Tarıhta tek bir mono­grafııamen ǵana memlekettik syı­­lyqty alǵan jaǵdaılar kezde­sedi. Al mundaı iri kólemdegi jumys qazirgi tańda sırek kezdesse kerek.

Tórtinshiden, jasalǵan jumys nátıjesi tek ǵylymı jumys bolyp «shań basyp» jatpaı, kúndelikti praktıkada qoldanysqa ıe bolǵan. Buǵan elimizdiń barlyq óńirindegi praktıkaǵa engizý akti­leri dálel. Iаǵnı keń-baıtaq qazaq eliniń óńirlerinde metabolızm buzy­lys­tary kezinde avtorlar engizgen ádis­termen em-sharalar júrgizilip jatyr degen sóz.

Besinshiden, árıne, bıe saýmalyn metabolızm syrqattary kezinde emdik-profılaktıkalyq ádis retinde qoldaný – tyń kózqaras, jańasha ádis. Ulttyq taǵamymyzǵa tyń kózqaraspen qaraý nátıjesinde paıda bolǵan jańasha emdeý tási­li kóptegen ǵylymı zertteýdi júr­gizý nátıjesinde dáleldengen. Bul ba­ǵyttaǵy jumystar patentter men avtorlyq kýáliktermen, «Scopus» jáne «Web of Science» de­­rek­ter bazasyndaǵy basylymdarda jarııa­lanǵan. Sonymen qatar saý­­maldyń em-shıpalyq qasıetteri jóninde Baqytjan Bıimbetovtiń avtor­ly­ǵy­men 2 monografııa jaryq kórdi.

Reti kelgende aıta ketken du­rys bolar. Ultymyzdyń qasıetti taǵam­dary qymyzdyń, shubattyń em-shıpalyq qasıetin tereń zertteý maqsatynda memlekettik turǵyda qoldaý jasalynyp, Ulttyq baǵ­dar­lama retinde qolǵa alýymyz kerek. Ata-babamyzdan qalǵan ká­sipti jalǵastyryp, túıe men jyl­qy sharýashylyǵyn damytýǵa, olar­­­dan alynatyn shubat-qymyz sııaq­ty baǵaly ónimderdi molaıtýǵa, ony maqtanysh etetindeı ulttyq brendimizge aınaldyrýǵa mol múm­kin­digimiz bar.

«Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, Densaýlyq saqtaý men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri bir­lesip, osy baǵytta jańa baǵdar­lama jasap usynsa, ony bilikti ǵalym dárigerler men aýyl sharýashylyǵy salasynyń ǵalymdary tereń zerttep, nátıjesin kópshilikke usynsa, nur ústine nur bolar edi.

Prezıdent Is basqar­masy me­dı­sına ortalyǵynyń aýrýhanasy dárigerleriniń «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgııanyń kon­septýaldy reınjınırıngin ázir­leý jáne engizý – kópsalaly tásil» taqyrybyndaǵy jumysy ǵy­lymı-praktıkalyq mańyzy bar, ashqan jańalyǵy men engizý aýqymy bo­ıynsha Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Mem­le­kettik syılyǵynyń ıegeri atanýǵa laıyqty dep esepteımiz.

Qýanysh AITAHANOV,

Aýylsharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory