Qazynaly qazaq ádebıeti – tolqynnan tolqynǵa aýysyp, dáýirden dáýirge ótken saıyn baıyp-baıyptanyp, kemeldenip-tolysyp kele jatqan úzdiksiz qozǵalys pen damý jolyndaǵy ómirsheń álem. О́tken ǵasyr basyndaǵy Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aımaýytovtar bastaǵan salqar kerýenniń shańyraq tartqan narlary Beıimbet Maılın, Ǵabıt Músirepovter bolyp jalǵassa, sol kerýenniń olardan sońǵy salýaly kóshin Saıyn Muratbekov, Ákim Tarazı syndy tarlandar keıingi býynǵa altynmen aıshyqtap, asylmen ádiptep tapsyrǵandaı áser qaldyrady.
Ádebıet áleminiń Ákimi – klassık jazýshy, dramatýrg, kınoger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Eńbek Eri Ákim Tarazıdiń 90 jyldyǵyna arnalǵan jıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ákim Tarazı – ádebıet áleminde óte sırek kezdesetin tulǵa, qazaq ádebıetinde erekshe oryn alǵan biregeı jazýshy» dep, onyń fılosofııasy óte tereń, realıst jazýshy ekenin erekshe atap ótti. Ásirese qala ómirin, ult bolmysynyń ózgeriske túsken kúrdeli psıhologııalyq kezeńin sýretteýde bógenaıy bólek qalamger ekenin aıtty.
Ákim aǵamyzdyń bıyl tusaýy kesilgen 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy – jazýshynyń «tún otyrmaı, kún uıyqtamaı» qolynan qalamy túspegen, talaı jylǵy qajyrly eńbeginiń jemisi dep bilemiz.
Úlken romannyń ózinde bir aýyz artyq sóz bolmaıtyn, sózdi únemdep, oıdy ozdyryp otyrý – Ákim aǵanyń qalamgerlik erekshe minezi desek qatelespeımiz. Bul qasıet ózi aǵa tutqan, janyna erip júrip kóp taǵylym alǵan sóz zergeri Ǵabeńnen juqsa kerek. Aǵanyń ómir jolyna kóz salyp otyrsaq, Máskeýde bilim alýyna, kıno salasyna kelýine de Ǵabeń sebepker bolǵan eken. «Qazir qazaq ádebıetinde Ákim Tarazıdiń erekshe qoltańbasy qalsa, birinshiden, Allanyń arqasy, ekinshiden, Ǵabıt Músirepovke alǵys aıtamyn. Úshinshiden, qanattas, qalamdas dostarymnyń arqasy», deıdi ózi de aǵynan jarylyp.
Saıyn Muratbekov, Ramazan Toqtarov, Qalıhan Ysqaqov, Qabdesh Jumadilov, Ákim Tarazı sekildi kezinde «bes tapal» atanǵan Alashtyń aımańdaı jazýshylary búginde bir-bir bıik taýǵa, ańyz adamdarǵa aınaldy. Onyń ishinde búgin mine, Ákim Tarazı aǵamyz toqsannyń tórine shyǵyp, ádebıetimizdiń alyby, ultymyzdyń abyz aqsaqaly bolyp otyr.
Qalamgerdiń «Tasjarǵan», «Sher», «Qııanat», «Qorqaý juldyz» sekildi romandarynyń qaı-qaısysy bolmasyn, úlken daıyndyqpen, keń tynys, zor epıkalyq qýatpen jazylǵan dúnıe.
«Tasjarǵandaǵy» parasat pen degdarlyqty boıyna sińirgen, rýhanı kemel Omar beınesi arqyly tutas kezeńniń kórinisin, adamdyq pen kisilik qundylyqtaryn, qoǵamdyq júıeniń aıarlyǵyn aıamaı ashyp kórsetedi. Tarazı shyǵarmashylyǵy týraly kórnekti ádebıet synshy Saǵat Áshimbaev: «Týǵan ádebıetimizde alpysynshy jyldar aralyǵynda keıbir zamandastarymyzdyń minez-qulqy men psıhologııasynda baıqalyp júrgen toǵysharlyqqa, meshandyq merez sezimderdiń bas kóterýine alǵashqylardyń qatarynda povesteri arqyly qarsy shabýylǵa shyqqandardyń biri Ákim Tarazı edi», degen eken. Onyń birqatar shyǵarmasynda qazaq halqynyń soǵys jyldaryndaǵy turmys-tirshiligi, jetimder men jesirlerdiń jankeshti ómiri, qıyn taǵdyry, sol tustaǵy qaıshylyqqa toly qoǵam shyndyǵy aıshyqty sýrettelgen.
Ákim aǵa – fılosof, psıholog jazýshy. Oıshyl qalamger kúrdeli shyǵarmalarynda dáýir shyndyǵyn, zamana qaltarystaryn, adam bolmysyn hám áleýmettik-rýhanı máselelerdi tereńnen tolǵap jazady. Onyń shyǵarmalaryn oqyp otyrǵanda kóz aldyńda kıno lentasy tizbektelip ótip jatqandaı bolady.
Ǵasyr zulmatyna aınalǵan HH ǵasyrdaǵy alapat asharshylyq halqymyzdyń uzaq tarıhynda Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamadan keıingi eń aýyr taýqymet. Jer basyp júrgen Alash balasynyń úshten birin jalmap ketken osynaý keneýsiz apat bizdiń ádebıetimizde eleýli iz qaldyrmaǵany ókinishti jaıt. Bul tarapta biz kóbinese uly jazýshy Beıimbet Maılınniń áńgimelerin alǵa tartamyz. Ult qasireti kórkem shejirege aınalmaǵandaı. Onyń eń basty sebebi, qylyshynan qan tamǵan qyzyl senzýra ekeni barshaǵa túsinikti. Sol qıyn zamanda qısynyn keltirip, ómirin qaterge tigip, klassık Ákim Tarazıdiń osy taqyrypqa bet burýy, sheberlikpen osy sherli tarıhty kórkem shyǵarmaǵa aınaldyrýy úlken táýekel men ultyn súıgen júrektiń tańdaýy ekeni anyq.
Mysaly, «Andreı» atty áńgimesinde qazaq halqynyń bastan keshken aýyr azabyn, tragedııasyn sóz etedi. Avtor armıan Andreıdiń ápkesi Manana aýzymen sumdyq jaıttardy aıtqyzyp, tosyn oılardyń tıegin aǵytady. «Andreı» áńgimesi arqyly zobalań jyldar qasiretin qalam ushyna qondyryp, júrek túkpirinde jatqan sherli sezimdi kórkem dúnıege kóshiredi.
Tarlanboz Tarazı – taqyryp tańdaýda da irilik pen kirpııaz talǵam ıesi. Bul onyń shaǵyn áńgimelerinen kólemdi kesek týyndylaryna deıin ańǵarylyp turady. Qalam terber tusta halqymyzdyń taǵdyr jolyndaǵy sheshýshi kezeńder men taǵylymdy tustardy qapy jibermeıdi. Sondaı kezeńderdegi ulttyń jan tolqynysy men júrek bulqynysyn tamyrshydaı tap basyp otyratynyn baıqaımyz.
Ákim aǵa bir sózinde «Sabyr men ustamdylyq sııaqty uly qasıetti – Ǵabıt aǵa men Kemel aǵadan úırendim», degen eken.
Bıyl 100 jyldyǵy toılanyp jatqan, qazaq detektıviniń atasy, kórkemsózdiń sheberi Kemel Toqaev pen Ákim aǵanyń aǵalyq-inilik syılastyǵy, shyǵarmashylyq baılanysy onyń kórkem minezi men dostyqqa adaldyǵynyń bir kórinisi ispetti.
«Ákim» – keýdesi hıkmetke toly hakim maǵynasyna da keledi. Sondyqtan Ákim aǵa rasynda oqyrmanyn oılandyratyn, parasat bıiginen alasarmaǵan paıymy tereń, oıy beren hakim aǵa dep sanaımyz.
Ákim aǵanyń tarıhı-romantıkalyq saryndaǵy pesalary da qazaq oqyrmandarynyń kóńilinen shyǵyp, kózaıymyna aınaldy. Belgili teatr synshysy ári úlken óner zertteýshisi Áshirbek Syǵaı Ákim aǵanyń «Asaý Bóken», «Jaqsy kisi», «Kúlmeıtin komedııa» sekildi 3 pesasyn «qazaq ádebıetine, qazaq dramatýrgııa salasyna qosylǵan klassıkalyq úlgi» dep baǵalaǵany bar. Shynynda, bul shyǵarmalar – qansha ýaqyt ótse de mazmunyn joǵaltpaıtyn, qatpary qalyń, taǵylymy tereń, ólmes týyndylar.
Ákim aǵamyzdyń shyǵarmashylyǵymen burynnan etene tanyspyz. Aǵamyzdyń jazý máneri men sóz órnegine, prozasyndaǵy shymyr sıýjet pen desteli oılaryna bala kezden qanyq bolyp óstik.
Kóshtiń basyn Astanamyzǵa tiregende, kórmesem de arqa tutyp, tanymasam da taǵylymyn kórgim keletin aıaýly adamdar qatarynda Ákim aǵamyz da ámanda oıymda júrdi. Dıdar nesip bolyp aldymen Roza jeńgemizben tanystym. Sosyn Ákim aǵamyzǵa sálem bere bardym. Bul kezdesý birte-birte rýhanı úndestikten týǵan aǵa-baýyrlyqqa aınaldy. Aǵamyzben jıi kezdesip, jaqsy syrlasyp kettik.
Túrkistan úshin ot keshken uly kúresker Mustafa Shoqaıdyń ómir jolyn, bolmysy men beınesin shuraıly til, sheber sýretkerlikpen kórkemdegen irgeli shyǵarmanyń jóni bólek. Biz Ákim aǵamen jıi kezdesip, áńgime-dúken quratynbyz. Keıde jazý úderisi kezinde shaqyratyn. Kóbine meni sóıletip, suraqtar qoıyp, ózi syrttaı baqylap otyratyn. Sóıtesem, keıin ózi Mustafa Shoqaı obrazyn jasaǵan kezde ádeıi áńgimege tartyp, keıipker somdaýǵa kerek dúnıe izdegenin aıtty. Bir qyzyǵy Ákim aǵa ol kezde qandaı shyǵarma jazyp jatqany týraly jaq ashyp aıtqan emes. Keıin kitabyn oqydyq. Kesteli sóz, kesimdi oı, aıshyqty stılmen jazylǵan týyndy Túrkistannyń táýelsizdigi men tutastyǵy úshin jan qıǵan Mustafa Shoqaıdyń ómiri men tarıhtaǵy ornyn, qaıratkerligin jańa qyrynan tanytady.
Keıin aǵamyz bir suhbatynda bizdiń «Mustafa» atty kitabymyzǵa da joǵary baǵa bergenin, arnaıy toqtalyp aıtqanyn oqyp, mereıimiz tasyǵany bar. Ákim Tarazı sekildi qabyrǵaly qalamgerdiń pikir-paıymy, jyly sózi keıingi býyn úshin – zor mártebe ári úlken jaýapkershilik ekeni daýsyz.
Biz qazaqy tárbıe alyp, úlkendi syılap úırengen aýyl balasymyz. Qashanda jasy úlken aǵadan ımenip, aqsaqaldy ardaq tutyp otyratyn qazaqtyń ıgi minezi bar ǵoı. Sondyqtan kóp jerlerde tartynyp sóılep, ádep saqtaý bala kúnnen qalǵan ádetimiz. Biraq Ákim aǵa birde meniń Jazýshylar odaǵyna ótýim kerek ekenin eskertip, tartynshaqtanǵanymyzǵa qaramastan kótermelep, tııanaqtap kepilhat jazyp berdi. Odaqqa ótý tártibi boıynsha úsh qalamger kepil bolýǵa tıis edi. Qalǵan ekeýin qazaqtyń ǵajap aqyny, eldik pen erliktiń jampoz jyrshysy Nesipbek Aıtuly men dala minezdi darqan jazýshy Rahymjan Otarbaev jazyp bergeni esimde. Qadirli aǵalarymnyń bul senimi ádebıet pen ǵylymǵa, úlken jolǵa mingizgen arymas arǵymaqtaı alǵa jetelep keledi.
«Aqyryn júrip, anyq basatyn» abyz aǵamyz Abaı aıtqandaı «aınymaıtyn asyl adam». Bekzat bolmysy, parasat-paıymy atasy Áshim damolladan daryǵandaı. Basqa adamdar týraly basy artyq sóz aıtpaıtyn baıypty aǵamyz jaıma-shýaq minezimen, jaısań qalpynan tanǵan emes. Oıshyl sýretker kórkem minezdiń ǵajap úlgisindeı.
Birtýar qalamgerdiń qundy týyndylary ýaqyt bezbenine tótep berip, keler urpaqtyń da rýhanı azyǵy bolaryna kámil senemiz.
Bıyl Ákim aǵamyzdyń 90 jyldyq mereıtoıy. Bul – ádebıettiń toıy, rýhanııattyń toıy! Jas urpaqqa kórkem ádebıetimizdi keńinen nasıhattaýdyń qolaıly bir sáti desek te bolady. «Ádebıetke tek kitaptan emes, ómirdiń ózinen keletin jastar kóp bolsa eken» degen edi, bir áńgimemizde Ákim aǵa. О́mirdiń qyr-syryna qanyǵyp, talaı jaıttardy basynan ótkergen, sanasynda saraptaǵan suńǵyla sýretkerdiń bul sózi talaı dúnıeni ańǵartyp tursa kerek. Aǵamyzǵa Alla qýat bersin, tórimizdi toltyryp otyra berse dep tileımiz. Barsha qazaq elin ádebıet alybynyń ǵasyrlyq toıyn birge toılaýǵa jazǵaı.
Darhan Qydyráli