Astana: kóshi-qondy rettegen jón be?

Elorda jurtshylyǵy tarapynan qalaǵa kóship kelý­shiler sanyn shekteý týraly jıi aıtylady. Bas qalaǵa basqa óńirlerden kelý­shi­ler­diń sanyna shekteý qoıý bastamasyn Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova qoldap pikir bildirgen edi. Onyń aıtýynsha, Astanadaǵy ınfra­qu­rylym kóp adamǵa laıyqtalmaǵan. Mektep az. Medısına mekemeleri kóp kisini qabyl­daýǵa qaýqarsyz.

«Elordada mektep, medısına, jalpy áleýmettik ınfraqurylym daıyn emes. Eger áleýmettik ın­fraqurylym daıyn bolsa, qa­jetti múmkindik bolsa, adam sanyn kóbeıtýge bolady. Astana qala­­­syndaǵy ınfraqurylymdy esep­­ke ala otyryp, muny durys she­­shim dep esepteımin», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary.

T.Dúısenovanyń aıtýynsha, qala­ǵa keletin halyqtyń sanyn shekteý tájirı­be­si shetelde burynnan bar. Alaıda bul pikirge qarsylar az emes sekildi. Ásirese keıbir qoǵam belsendileri muny adamnyń konstıtýsııalyq quqyǵyn buzý dep esepteıdi. «Konstıtýsııalyq qu­qyq buzý» degen sóz mınıstrdiń shym­baıyna batty ma, pikirin qaıta jum­sart­qa­ny baı­qalady.

Úkimet kýlýarynda jýrnalıster vıse-premerden «halyqtyń ashýyna tıetin usynysty qalaı talqylaýǵa shy­ǵa­­ryp otyrsyzdar?» degen suraǵyna: «Qa­zir Astanada bir mıllıonnan asa adam turyp jatyr. Burynǵy Aqmola qalasy 300 myń adamǵa ǵana eseptelgen. Jastar oqýǵa kelip jatyr. Qalada jumys oryndary ashylýda. Elordanyń búgingi ınfraqurylymy halyqqa tıis­ti jaǵdaı jasaýǵa múmkindik az. Eger Astananyń kólemi keńeıip, múmkindikter jasalsa, ásirese, áleý­met­tik ınfraqurylym salynsa, onda shek­temeýge bolady. Qazir osyndaı she­shim qabyldaýǵa týra keledi», dedi T.Dúısenova.

Jazda sýmen, qysta jylýmen qamtý bas qalanyń tizginin ustaǵan shendilerdiń bas aýrýyna aınalǵan tárizdi. Endi qyr­kúıek­ten bastap shahar aýmaǵyna kirip-shyǵýǵa ruqsat etilgenderdiń tizimi jasalady-mys. Qoǵamda osyndaı ártúrli pikir qaıshylasa bastaǵan soń, bul máselege qatysty Asta­na qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbek te óz pikirin bil­dirdi.

«Biz – ýnıtarly memleketpiz. Qazaq­stannyń halqy basqa óńirlerden kóship kelse, onda eshqandaı shekteý bolmaıdy. Iá, adam sany ósip barady. Sol azamattardy qabyldaý úshin Astanada sapaly ınjenerlik jáne áleýmettik ınfraqurylymdy daıyndaý kerek. Halyq kelip jatyr, mektep pen áleýmettik nysandar jetispeıdi. Jylý men sý máselesi tolyǵymen sheshilgen joq. Sondyqtan daıyndalýymyz kerek», deıdi qala basshysy.

Resmı derekterge súıensek, bas qalaǵa ózge óńirlerden jyl saıyn turǵylyqty turýǵa 60 myń adam qonys aýdarady. Al jospar boıynsha halyq sany mıllıonǵa 2030 jylǵa qaraı jetedi degen boljamǵa qazirgi ýrbanızasııalyq úderis boı bermeı ketkenin baıqaımyz.

Kóktemde bir jıynda aqyn, Memle­ket­tik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtuly «Astana – rezeńke emes, sozyla bere­tin. Sondyqtan kelýshilerdiń sanyn shekteý kerek», degen usynys aıtqan. Qoǵam qaıratkeri muny qyzǵanyshtan emes, elordanyń áleýetine degen ja­na­shyr­­lyqpen aıtqany belgili. Bul pi­kir­ge qatysty qoǵamda jaqtaıtyndar da, dat­taıtyndar da tabyldy. Áıtkenmen bul zerttelip, saraptalyp baryp sheshim shyǵaratyn másele ekeni túsinikti. Má­selen, demograf Aıaýlym Saǵymbaeva she­shim qabyldar aldynda alys shal­ǵaıdaǵy aýyldarǵa jaqsylap jaǵdaı jasaý kerek ekenin aıtady. Mysaly, Qytaı eli 1949 jyldan bastap kóshi-qon saıasatyna ózgeris engizipti. Iаǵnı qalaǵa kelip turý úshin jumys ornynan shaqyrtý qaǵazy bolýǵa tıis. Mamannyń aıtýynsha, elde mundaı tájirıbeni birden engizý qatelik bolady.

«Qazaqstan úshin halyqaralyq tájirı­beni birden qoldana salý tıimdi emes. Birin­shiden, tyıym jaı ǵana Astanaǵa, Alma­tyǵa ne Shymkentke qatysty bol­maý­ǵa tıis. Bul óńirlerdegi jaǵdaıdy jaq­sartý arqyly qosymsha jumys júrgizilýi kerek. Jaı ǵana tyıym salyp tas­taıtyn bolsaq, mıgranttar sany kóbeıedi», deıdi demograf.

Qazir Astananyń halqyn jalǵyz Vıacheslav sý qoımasy esebinen sýmen qamtyp otyr. Qala bıligi qosymsha sý resýr­syn Nura jerasty qubyryn salý ar­qyly sheshpekshi. Alaıda bul qurylys­tyń qashan bastalatyny ázirge belgisiz. – Eńbek mınıstrliginde qurylǵan arnaıy top mıgrasııany shekteýdiń qalaı júzege asatynyn osy qyrkúıekte jarııalaıdy. Jaýapty vedomstvo tek sol kezde qalaǵa kimniń kirip, kimniń shyǵa alatynyn aıtamyz dep otyr.

О́tken aptada bul máselege qatysty Tamara Dúısenovanyń basqarýymen taǵy da jýrnalıstermen kezdesý boldy. Onda ol jumys toby halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, zańǵa túzetýler engizý bo­ıynsha birqatar usynys ázirlegenin aıtty. Birinshi – azamattardyń respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda jáne Astanada turaqty turý merzimin qaıta qaraý. Kom­mý­naldyq turǵyn úı qorynan turǵyn­jaılar nemese jeke turǵyn úı qorynan jergilikti atqarýshy organdar jaldaǵan turǵynjaılar alý maqsatynda olardy esepke qoıý usynylady. Ekinshi – kommýnaldyq turǵyn úı qorynan nemese jeke turǵyn úı qorynan jergilikti atqarýshy organdar jalǵa alǵan tur­ǵyn úıge, páterlerge normatıvterdi bekitý usy­nylady. Úshinshi – qalanyń qury­ly­syn tıimdi salý maqsatynda In­dýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıs­trligine Bas jospardyń jobalyq sheshimderin, egjeı-tegjeıli josparlaý jobasyn jáne qurylys salý jobasyn qoǵamdyq talqylaýdy júrgizý qaǵıdalaryn ázirleý men bekitý jónindegi quzyretti berý usynylady. Bul qoǵamdyq talqylaýlar ótkizý kezinde eldi mekenniń arhıtektýrasyn qalyptastyrýda jáne qala qurylysyn josparlaýda qala azamat­ta­rynyń pikirin ashyq jáne jarııa eskerýge múmkindik beredi. Tórtinshi – mıg­ranttardy tirkeýdiń biryńǵaı júıe­­sin qurý maqsatynda qoldanystaǵy aqpa­rat­tyq júıelerdi ıntegrasııalaý.

Atalǵan máselege qatysty elimiz­degi demografııa saıasatyn zerttep júrgen, belgili saıasattanýshy Rýslan Aqma­ǵan­betovtiń de pikirin bilgen edik. Onyń aıtýyn­­sha, shekteý bar jerde damýǵa tosqaýyl bolady.

«Aldymen Astanadaǵy qurylysqa shekteý qoıǵan jón. Ony Qyzyljarǵa qaraı burý qajet. Al Astanaǵa shekteý ja­saýdyń túrli saldary shyǵady. Birin­shi, bul halyqtyń bılikke degen senim­siz­digine áser etedi. Ekinshi, Astanaǵa ınvestısııa bara qoımaıdy. Shekteý bar jerde ekonomıkalyq ósim bola qoımaıdy. Úshinshi, eńbekke jaramdy adamdar arasynda shetelge ketý kóbeıedi. Sebebi Astana ishki eńbek mıgrasııasyn ózine qa­byl­dap keldi. Olaı bolmaǵanda, amal joq, shetel asady. Tórtinshi, «Táýelsizdikti shetelge eńbek etip qańǵyryp ketý úshin aldyq pa?!» degen mándegi narazylyq týyn­­­daıdy. Besinshi, qalada til máselesi bar. Bul oǵan degen narazylyqty kúsheıtedi.

Iá, qala kóp adamdy kótere almaıdy. Ony ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyq etý beker. Ekonomıkalyq ortalyq bolý úshin qalanyń resýrsy kóp bolýǵa tıis. Bul Astanada joq. Al mádenı ortalyq bolý úshin tájiktiń qaýyndaryn alýda azdaǵan sypaıylyq bolý kerek edi. Biraq qala ákimshilik basqarý turǵysynan qalǵany jón. Vashıngton sııaqty. Qaladaǵy qury­lys­ty toqtatsa, ekonomıkalyq daǵ­da­rysqa alyp keledi. Al jaı ǵana shekteý qoıý máseleni sheshpeıdi. Tek keri áserin beredi. Árıne, bul kezde «sarapshylar» túsindirip, onyń «paıdasyn» aıtady. Eski ádis ótpeıdi. Aıtpaqshy, mundaıdyń Reseıde «Máskeýlik tirkeý» degeni bar. Sonymen birge Soltústik Koreıada bar. Bireýi de sýper avtorıtarlyq rejim, al ekin­shisi klassıkalyq totalıtarlyq re­jim­de ómir súrip jatqan memleket», deıdi R.Aqmaǵanbetov.

Aıtpaqshy, Kýrokava jasaǵan Bas josparǵa keıinirek ózgerister engizildi. О́ıtkeni japon sáýletshisi elordany jo­ba­laǵan kezde turǵyndardyń sany tez ósetinin eskermegen syńaıly. Buǵan tań­ǵa­lýdyń jóni joq. О́ıtkeni kez kelgen joba burynǵy tájirıbelerge súıenip jasalady. Al osyǵan deıin eshbir elde az ǵana ýaqyt ishinde álemge tanymal astana salyn­ǵan emes. Onyń ústine qazaqtardyń tez ósetinin qaıdan bilsin?!

Alǵashqyda 2030 jylǵa deıin tur­ǵyny 1 mıllıonǵa jetedi degen shahar bul mejeni 13 jyl buryn oryndap tas­tapty. Bul – el halqynyń 5 paıyzy. Salystyryp kórińiz, 1997 jyly elorda jańa aýysyp kelgende qalany nebári 300 myńǵa jeter-jetpes adam mekendegen. О́zgertilgen Bas josparǵa sáıkes, shahardyń ózin ǵana emes, Astana aglomerasııasyn tolyqtaı damytý kóz­delgen. Osy aýmaqqa Aqkól qalasy men Aqkól, Arshaly, Selınograd jáne Shor­tan­dy aýdandarynyń birqatar eldi meken kirýge tıis. Qazir aglomerasııanyń aýmaǵy 2,18 myń sharshy shaqyrym bolyp otyr. Halyq sany 1,2 mıllıonnan asty. Astana qalasynyń 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan jınaqy qurylysy jónindegi keshendi jos­pary boıynsha, halyq sany jyl sa­ıyn ortasha eseppen 2,5 paıyzǵa ulǵaıady dep josparlanǵan. Osyǵan sáıkes, 2030 jyly elorda turǵyndarynyń sany 2 mıllıonǵa jetpek. Endeshe, T.Dúısenova hanym nege erte baıbalam saldy degen saýal qyzyq bolyp otyr.

Qoryta aıtqanda, bul máselege jaýaptylar «halyq sanyn shekteý – Astanadaǵy ınfraqurylymnyń nasharlyǵyna qa­tys­ty bastama» dep sendirgisi keledi. Esterińizde bolsa, shildede Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Astanany damytý jóninde jıyn ótkizip, sol kezde ınfra­qurylymdy jaqsartý, talapqa saı etý qajet ekenin tapsyrǵan edi. Sonda shendiler ınfraqurylymdy jaq­sar­tý­dyń ornyna kelýshilerge kedergi jasap, ońaı qutylyp ketpek pe?