Iskerlik ortaǵa ilkimdilik qajet

Birqatar memlekettik qyzmet­ter­di sıfrlandyrýda jáne bıznesti tirkeý men júrgizý úshin ákimshilik resimderdi jeńildetýde edáýir alǵa bastyq. Áıtse de, kompanııalar tara­pynan sıfrlyq tehnologııalar­dy engizý barysy áli de baıaý. Ekono­mı­­kalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) Qazaqstannyń is­ker­­lik ortasy týraly zertteýinde sıfrlyq sheshimderdi paıdalaný úshin ınfraqurylym men daǵdylarǵa qoljetimdilik áli de shekteýli ekenin jazǵan. Sonymen qatar kompanııalar qyzmetiniń naqty jaǵdaılarynda, ásirese saýda rásimderin jeńildetý jáne kelisimsharttardy saqtaý bó­liginde túıtkilder bar.

Buǵan deıin Halyk Finance sarapshylary odan ári damýdy qamta­ma­syz etý úshin elimizge memle­kettiń ekonomıkadaǵy rólin tómendetýge jáne tolyqqandy naryqtyq tetik­terdi qurýǵa baǵyttalǵan tereń qu­rylymdyq reformalar júr­gizý qajet ekenin atap ótken. EYDU tujyrymdary naryqtyń basym­dyq­ty róli, damýdyń neǵurlym tu­raqty, ártaraptandyrylǵan jáne ınklıýzıvti modeline kóshý qajet­tigi týraly osy oılardy to­­lyǵymen rastaıdy. «О́kinishke qaraı, Qazaqstannyń joǵary eko­no­mıkalyq kórsetkishteriniń negizgi qozǵaýshy kúshi munaı men basqa da paıdaly qazbalardy óndirý men eksporttaý bolyp qala beredi. Tarıhı turǵydan alǵanda, mundaı ósý jeke sektordyń damýyn yntalandyra almady, tipti keıbir tustarda oǵan kedergi keltirdi. Bul rette memleket naryqtyq emes sharttarda jeńildikti qarjylandyrýdy usy­na otyryp, básekelestik ortalarda óziniń qatysýyn keńeıtýdi jal­ǵastyrady. Mundaı ortada naryqtyq qa­tynastar jumys istemeıdi jáne jeke ınvestısııalardy tartý qıyn bolady», delingen Halyk Finance sholýynda.

Zertteý aıasynda 2022 jyly EYDU Qazaqstandaǵy iskerlik ortaǵa keıingi jyldardaǵy jahandyq oqıǵa­lardyń áserin baǵalaý úshin kásiporyndarǵa saýaldama júrgiz­gen. Respondentter negizinen Qazaq­stan­da jumys isteıtin sheteldik kásiporyndar, sondaı-aq EYDU elderinen birqatar saýda jáne kommersııalyq uıymdar boldy. Osyndaı halyqaralyq kompanııa­lar men uıymdardy elge tartý – mem­lekettiń ınvestısııalyq jáne ónerkásiptik saıasatynyń basty basym­dyqtarynyń biri. Saýaldamaǵa qatys­qan kompanııalardyń 58%-y ekono­mıkanyń qazirgi jaǵdaıyn qanaǵat­ta­narlyq, al qalǵan 42%-y álsiz dep baǵalaǵan. Degenmen olar negizinen ózderi jumys isteıtin sektordy nemese óz kompanııasynyń eldegi qyzmetin áli de oń baǵalaıdy. Sondaı-aq respondentterdiń jar­­tysyna jýyǵy Úkimettiń COVID-19 pandemııasy kezinde bız­neske kómektesý úshin jasaǵan barlyq sharasyn tıimsiz dep tapty. Ja­ramdy sharalardyń ishinde res­pondentter negizinen salyq tó­leýdi keıinge qaldyrýdy jáne kompanııa­lar shyǵyndarynyń bir bóligin jabý úshin aqshalaı kó­mekti, sondaı-aq daǵdarys kezinde ju­­mysynan aıyrylǵan jumys­shy­larǵa ótemaqy berýdi atap ótti.

Ýkraınadaǵy qaqtyǵystyń saldary Qazaqstannyń ekonomıkasy men iskerlik ortasy úshin eleýli soqqy boldy. EYDU saýaldamasy soǵystyń bastapqy kezeńinde kom­pa­nııalardyń aldynda turǵan bas­ty qıyndyqtar – teńgeniń aıyrbas baǵamynyń joǵary qubylmalylyǵy jáne jetkizý tizbegindegi irkilister ekenin kórsetti. Respondentterdiń 50%-dan astamy bul máseleler olar­­dyń qyzmetine qatty áser et­kenin aıtady. 80%-ǵa jýyǵy shı­ki­zat, energııa jáne shıkizat emes taýarlar baǵasynyń aıtarlyqtaı ósýine teris áser etkenin alǵa tartty. Keıinnen bul kompanııalar­dy óz baǵalaryn kóterýge, sondaı-aq jańa jetkizýshiler men tólem meha­nızmderin izdeýge ıtermelegen. Ýk­raınada urys qımyldary bastal­ǵan­nan beri bızneske kórsetilgen memlekettik qoldaýdyń ishinde kompanııalar bıýrokratııany buzý jáne jańa eksporttyq marshrýttardy ashý sharalaryna oń kózqaras tanytty. Respondentter, sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵyna kómektesý sharalaryn, sonyń ishinde energııanyń shekti baǵalaryn engizýdi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin for­vard­tyq baǵamen satyp alýdy qol­dady. Valıýta naryǵyndaǵy shek­teýler ártúrli qabyldandy: kompanııa­lar­dyń 45%-y buǵan belgili bir dáre­jede oń dep qarasa, 23%-y teris pikir bildirdi.

EYDU óz taldaýynda Qazaq­stan­nyń uzaqmerzimdi perspektıvada damýdyń joǵary qarqynyn qoldaý úshin áleýetke ıe ekenin, alaıda bul maqsatqa qol jetkizý ekonomıkadaǵy qurylymdyq ózge­risterdi odan ári iske asyrýdy talap etetinin jazady. Osy sha­ralardyń kópshiligin júzege asyrý olardy qarapaıym ázirleý men qabyldaýdan góri, áldeqaıda kúr­deli jáne memleketten saıası erik-jiger men tıisti ákimshilik áleýettiń bolýyn talap etedi. Qa­zaq­­stan­daǵy iskerlik ortany da­mytý ‒ ınvestısııalyq nemese óner­ká­siptik saıasat máseleleri ǵana emes, básekelestiktiń neǵurlym keń qurylymdyq problemalary jáne memlekettiń ekonomıkadaǵy róli. Halyk Finance sarapshylarynyń ózderi bul baǵyttaǵy reformalar óte baıaý júrip jatqanyna jáne keıbir jaǵdaılarda tipti keri ket­ke­nine nazar aýdarǵan. «Iskerlik ortanyń ornyqty ósýin jáne odan ári damýyn qamtamasyz etý úshin memleket ıeliginen alý jáne naqty na­ryqtyq tetikterge kóshý jeke sek­tordy damytýǵa degen jalpy­mem­lekettik kózqarastyń negizgi ba­sym­dyqtaryna aınalýǵa tıis», dep sanaıdy olar.