Bul oıynnyń túbi – oıran

Balanyń psıhologııasyna onyń oınaıtyn oıyndary kóp áser etedi, qalyptasý kezeńinde mańyzdy ról atqarady. Ata-ana osyǵan mán bergeni abzal, deıdi mamandar. Álbette, túrli oıyn baǵdarlamalaryn jasap shyǵaratyn kompanııalar aqsha tabýdy birinshi orynǵa qoıady. Sondyqtan olar oıyndarynyń balalarǵa qaýip tóndiretinin joqqa shyǵarmaıdy. Kóp oıynda qoldanba arqyly satyp alý sııaqty mıkrotranzaksııalar bar.­ Bul – kishkentaı balalardy tu­ty­nýshy etý arqyly táýeldilikke uryndyratyn tásil. Máselen, AQSh-taǵy Federaldyq saýda ko­mıssııasy oıyn kezinde utyp alýǵa bolatyn «syılyqtar» fýnk­sııasyna erekshe nazar aýda­ryp otyr. Mamandardyń aı­týynsha, ońaı olja balany qumar oıynǵa áýes qylady. 2010 jyly «Team Fortress 2», sodan keıin «Overwatch» jáne «Call Of Duty: WW2» sııaqty tanymal oı­yndarǵa oıyn ishinde tólem jasaý múmkindikteri alǵash ret engizilgen. Sodan keıin ol úrdiske aınaldy. «Candy Crush», «Diablo», «Final Fantasy» sııaqty tanymal fran­chaızıngter tabys tabý maq­sa­tynda mıkrotranzaksııalar men «syılyqqa» táýeldi etetin oı­yndardy kóptep shyǵara bastady.

Aýstralııanyń qumar oıynǵa táýeldilikti zertteý (Gambling Research Australia) ortalyǵy usyn­ǵan derekterge sáıkes, beıneoıyn ındýstrııasy 2018 jyly oıynnyń ishinde satylǵan «syılyq» qo­rap­tary­nan 30 mlrd dollarǵa deıin paıda tapqan. «Ubisoft» jáne «Take-Two Interactive» se­kil­­di iri oıyn stýdııalary bul tásildi ózderiniń kirisin kó­beıtý úshin paıdalanady. Al osyn­daı oıyndarǵa aqsha jumsaı­tyn balalar birte-birte iri utys oıyndaryna oıysa bas­taıdy. Oıyn barysynda «syı­lyq» qo­raptaryn satyp alýǵa yn­­talan­dyratyn motıvter qu­mar oıynǵa qyzyqtyratyn se­bep­termen birdeı. Iаǵnı qundy nársesin aıyr­bas­taý ar­qyly qomaqty qarjy utýdy oılaıdy.

Qumar oıynǵa ıtermeleıtin oıyndardan kazıno elementterin baıqaýǵa bolady. Oıyn nátıjesi kezdeısoqtyqqa negizdeledi. Oıyn­shyny bilimi men keıbir daǵ­dylary jaqsy nátıjege jetkizýi múmkin, biraq únemi táýekelge barýyna týra keledi. Sondaı-aq telefon oıyndarynda vırtýaldy monetalar bolady. Balalarǵa arnalǵan oıyndarda (mysaly, «Pokemon» franchaızıngtik oıyn­darynda) osyndaı tásilderdiń bar ekenin eskere otyryp, ata-analar bul máseleni nazardan tys qaldyrmaýy kerek jáne oıyndardaǵy shyǵyndy qada­ǵa­lap otyrýǵa tıis. Eń durysy ata-analar balalaryna qumar oıynnyń saldary qandaı bo­latynyn aıtyp, qaýipten saqtan­dyrýy qajet.

Ońtústik Aýstralııada ká­meletke tolmaǵandarǵa bıngo, lotereıa, utys oıyndaryn jáne sol saryndas telefon oıyndaryn oınaýǵa tyıym salatyn zańnama bar. Al Qazaqstanda «Oıyn bıznesi týraly» zańnyń 6-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes, elektrondy kazıno jáne ınternet-kazıno qyzmetine tyıym salynǵan ári 15-babta qumar oıyndar oınaýǵa nemese bás tigýge 21 jasqa deıingi jas shekteýi bar ekeni jazylǵan. Biraq dál osy ınternet-kazıno oınaý jasóspirimderdiń arasynda beleń alǵan. Zertteýge súıensek, munyń barlyǵy balalardyń únemi oınap júrgen oıyndarynyń saldarynan bolady. О́ıtkeni bala oıynnan jalyqqannan keıin, ońaı jolmen shynaıy aqsha utýdy qalaıdy. Sodan soń vırtýaldy kezeńnen ótip, kazınoǵa qumarta bastaıdy.

Kez kelgen oıyndy oınaı berý balanyń minezin buzady eken. Al balanyń qalyptasýy onyń oınaıtyn oıyndaryna tikeleı baılanysty. Maǵjan Jumabaev bala úshin oıynnyń mańyzy men tárbıeshiniń mindeti jóninde «Pedagogıka» kitabynda egjeı-tegjeıli jazyp kórsetken. «Tipti jas bala jalqy oıyndy – jalǵyz oınaýdy jaqsy kóredi. Áli tili erkin jetilmegendikten, ol basqa balalarmen qatynasa almaıdy. Al endi ósken saıyn jalpy oıyndy birigip oınaýdy jaqsy kóre bastaıdy. Jalǵyz oınasa, ishi pysady. Ylǵı jalǵyz oınap úırengen bala taǵy menmenshil bolyp, ylǵı kóppen birge oınap úırengen alańǵasar, tııanaqsyz, eliktegish bolyp shyǵýy múmkin. Osy túrdiń qaı túrimen bolsa da oınap otyrǵan balanyń oıy­nyn tárbıeshi baqylaýǵa mindetti. Biraq baqylaımyn dep búldirip alma. Búldirip alý by­laı bolady: bylaı oına dep buıyrsań, balanyń oıynǵa degen yn­tasyn sýytyp alasyń. Balanyń oıynyna úlken adam kirisse, balaǵa oıynnyń qyzyǵy bitedi. Oıyn – balanyń óz isi. Balanyń oıynyna kirisýshi bolma. Balany bir nárseni búldirmes úshin tek shetten baqyla. Este bolý kerek, baqyla degen sóz qaraýylda turǵan soldattaı qabaǵyńdy túıip, qaqıyp tur degen sóz emes. Olaı tursań, bala oınaı almaıdy. Eger endi balanyń oıynyna qatysqyń kelse, óziń bala bolyp qatys. Iаǵnı oıyndaryna bóget, oralǵy bolma. Balalar seniń jetilgen adam ekenińdi sezbeıtin dárejede bolsyn», dep jazady ol.

Biz balanyń teris qylyǵyna qoǵam bolyp tańdanyp jatamyz. Ba­synan baqylap, baǵyt ber­me­gen­nen keıin «qalaı ondaı boldy» deý ońaı. Máselen, mekteptegi aıaýsyz jaǵdaılardyń ózine de qatygezdikke boı úıretetin oı­yndar men fılmderdiń áseri joq emes. Maǵjan Jumabaev aıt­paqshy, balanyń qolyna ber­gen oıynshyq, oınatqan oıyn, «ba­lamen bala bolyp oınaý» – tárbıeniń irgetasy.