О́neri ultpen birge jasaıdy

Ákesi Ǵazız Qýatovty, kórnekti komsomol, partııa qaıratkerin 1938 jyldyń shildesinde qamaýǵa alǵan­nan keıin, bir jarym aıdan soń Bolat Aıýhanov týypty. Anasy aıtatyn edi: «áıelder bosanatyn úıdiń dálizinde saıman-qarýlaryn asynǵan NKVD qyzmetkerleri júrdi, jas bosanǵan áıelderdiń qaısy­birin dereý qaıtadan tutqyn­dap áketkenin kórgenimde, zárem ushty…»

Shirkin, anasy-aı, qyzy men eki uly qashan esterin tanyǵansha, áke-shesheleriniń, baýyrlarynyń esimderin jazyp, árqaısysynyń kıimderine tigip qoıady eken. Sát saıyn apat kúte otyryp, sony ba­lalaryna sezdirmeýge tyrysqany qansha kúshke túskenin kim bilsin? Jıyrma segiz jasynda jesir qalyp, zulymdyqtyń nebir túrine eriksiz kýá bolǵanymen, qashan kóz jum­ǵanynsha, ádilettiń, partııa­nyń ǵalamat kúshine sengeni Bolat úshin tózimniń, erliktiń mekte­bin­deı. Qyrshynynan qıylyp tú­serde adal ákeniń «balalardy kom­mýnıstik rýhta tárbıele» dep aq mataǵa qanymen jazyp ketken amanatyn anasy oryndadym dep eshqashan aıǵaılap aıtpaǵanymen, shúkirshilik, bulardyń ómirden óz oryndaryn tapqanyn kórdi, qýandy, maqtan tutty.

Qazaq ónerindegi osynaý orny bólek dara tulǵamen talaı márte tildesip, áredikte áńgime-dúken quryp turǵanymyz bar edi.

Ár jyldary ózine qoıǵan sa­ýal­daryma jaýaptaryn, suhbat­tardan úzindi usynamyn.

– Men úshin júıe, aǵym, partııadan góri adamshy­lyq qasıet áldeqaıda mańyzdyraq. Eń bas­tysy – adam, tulǵa, ózara taza qa­rym-qatynas. Qandaı qo­ǵam­da da osylar basty uǵym. О́nerde baǵym jan­sa, tý­ǵan jerime, elime, bıik tulǵalarǵa boryshty­myn.

– Eger Dımash Ahmetuly Qonaevt­yń kómegi bolmasa, bizdiń balet ujymy da bolmas edi. «Par­tızandyq» ádispen o kisige telefon shaldym. Dereý «kel» dedi. Eki saǵatqa jýyq sóılestik. Sol sátte ótýge tıis májilisti bir ja­rym saǵatqa shegerip, uzaq áńgimelesti. «Seniń ónerińmen tanys­pyn, res­pýblıkamyzǵa qajetti ma­mansyń, daryndy bıshisiń, biz muny joǵary baǵalaımyz. Shyǵarmashylyq muń-muqtajyńdy qysyl­maı kez-kelgen ýaqytta aıt, qashan kelgiń kelse de, esigim ashyq» – dedi. Senimin aqtaýǵa tyry­satynymdy, jón-josyqsyz mazalap, shekten shyqpaıtynymdy júzege asyrýǵa kiristim. «Taǵy bir balet ujymynyń qajeti qansha, teatrymyz bar emes pe» dep qar­sylasqandar kóp boldy. Ilııas Omarov «Bul jas balet barlyq kontınent pen shetelderge bizdiń res­pýblıkamyzdy kórsetetin jeńil kavalerııa bolmaq» dep qol­daǵanyn qalaı umytarsyń. Sol kezeńde D.Qonaev, S.Imashev, I.Oma­rov, M.Esenálıev, Plot­nıkov, L.Ǵalymjanova syndy tulǵalardyń qoldap, jaǵdaı týǵyzǵany úshin olarǵa máńgilik qaryzdarmyn. Jıyrma altyda ǵana edim, ózimniń kásibı sheberligimdi jan-jaqty damytýǵa jaǵdaı jasady. Árbir on jyl saıyn kezdesip turdyq Dımash aǵamen. Meni so kisiniń balasy deıtin sybyr-kúbir de estımin. Bir jolyqqanymyzda «Meni – sizdiń ulyńyz dep aıtady» dedim. «Aıtsyn. Meniń osyndaı ulym bolǵanyna qarsy emespin» dedi:

Kim bilsin, múmkin shyǵarmashylyq tabystarǵa so kisiniń arqa­synda jetken shyǵarmyn. Maǵan degen senimin búkil jan-tánimmen aqtaýǵa tyrystym. Birde «Biz Almatynyń koroldik baletimiz» dep ańdamaı aıtyp qalǵanym bar. Kúni búginge sheıin yqpalyn, ystyq yqylasyn sezinemin. D.A.Qonaev dúnıeden ótkende, «siz­diń ýaqytyńyz bitti» dedi maǵan. Net­ken qorlaý deseńizshi. «Al siz­diń ýaqytyńyz eshqashan týmaıdy» dedim.

– Jaıdaqtyqpen, jeńil-jelpi jelip ótýge daǵdylanǵandardyń tamaǵyna turyp qalǵan súıekteı bolyp júretinimdi ózim de bilemin. Shyǵarmashylyq adaldyǵymdy, óner shyndyǵyn, jan dúnıe ta­zalyǵyn tóńiregimde ótip jat­qan jaıttarmen úndestirý maǵan óte qıyn. О́mir boıy qasymda­ǵy­lardyń jaı-japsaryna, jaǵ­daıyna quraq ushýmen kele­min. Bul óte úlken, aýyr jumys. Udaıy mazasyz tirlik keshemin. Alda-jalda áldekimdi mezi etkenimdi ańǵarsam, dereý sytylyp shyǵamyn. Keı­bireýlerdiń ózimdi ábden sharshatyp, jalyqtyratynyn sezse de, maza bermeıtinine qaıran qalamyn. Anamyz «myna dúnıege bárimiz qonaqpyz» degendi jıi qaıtalaıtyn. Búgin barmyz, erteń joq­pyz. Men bárine úlgerýim kerek, ómirdiń qonaǵy ǵana emes, taǵ­dyrymnyń qojasy da bol­ǵym keledi. Kóptegen adamnyń moral­dyq, materıaldyq jaǵdaıy, tirshiliktegi ustanymy ózińnen táýeldi bolǵannan keıin sharq urasyń, asyǵyp-aptyǵasyń. Laýa­zym ıelerine, jalpaqtaǵandy jaq­tyrmaımyn. О́z isimniń sheberimin dep sanaǵandyqtan da solaı shyǵar. Emin-erkin, batyl ketsem, shyǵarmashylyq oılarymdy oryndaýǵa qulshynystan ǵana;

– О́ner eshqashan ólmeıdi. Keshe bolǵan, búgin bar, erteń de bolady. Ras, qazir qıyn, kedeıshilik basym. Desek te, bolashaqqa qoı­ǵan maqsatymyz úshin búgingi jaǵdaıymyzǵa tózý qajet. Eń negizi – ónerde keleshek bar. Ta­lant­tyń jaryqqa shyǵýy qashan da qıyn. Máselen, men ómir baqı kúresip kelemin. Pálendeı bıik dárejege jetpesem de, ómirden óz ornymdy taptym. Darynyńdy dáleldeý úshin kúrese bilý kerek. Jastyq kúsh-qaırat, jigerdiń almaıtyn qamaly joq. Qazir óz-ózińdi kórsetip-tanytý áldeqaıda jeńil. Neshe jerden naryqtyq qatynas desek te, búgingi tańda talantty tanyp, laıyqty bıigine kóterýdiń joly áldeqaıda kóp. Talanttyń kúreske daıyn emestigi basqa másele. Qur jylaı bergennen ne shyǵady, izden, talaptan, áreket jasa, amalyn qarastyr. Mádenıet salasynda qazir bastama, qozǵaý salý jetispeıdi. Bári qandaı da bir nusqaý kútetin syńaıda. Buıryq raıdyń, baǵyt-baǵdar silteýdiń kúni óship ketti.

– Bizdiń balet ujymy – tarıhı fakt, álemdegi eń ǵajap ansambl, Qazaqstannyń maqtanyshy. Men muny ashyq aıtýdan uıalmaımyn. Álginde jas kezińizdegi belsendilik dedińiz, men úshin jaryq dúnıe – jastyq. Qartaıǵym kelmeıdi, kárilikti emes, kemeńgerlik, aqyl toqtatyp, tolysqandyqty ǵana moıyndaımyn. Men tirshilikke, álemge ózimniń mamandyǵymnyń, kásibı sheberlik múmkindigimniń eleginen qaraımyn, ómirdiń jasampaz sımfonııasyn osydan kóremin. Jıyrma, otyz, qyryq, elý… jastaǵy shaqtarym esimde joq, bári shyǵarmashylyqta, sondyqtan da men árqashan jaspyn. Bul toq­meıilsý, óz-ózine rızashylyq dep qal­mańyzdar. Jas bolatyn sebebim – únemi sharq uryp, álde­neni izdeımin de júremin. Al­ǵan betimnen qaıtpaımyn, aıqyn maq­sat qoıyp, sony oryndaý jolynda esh aıanbaımyn.

– Men, eń aldymen, óz ultym­nyń aza­matymyn, tamyrym te­reńde. Eger qazaq bolmasam, ál­de­qa­shan shetelge ketip qa­lar edim. Kim biledi, Rýdolf Ný­rıev sekildi baıyp ketýim de múmkin edi. Ana tilimde erkin sóılep, ádet-ǵuryptarymyzdy tereń meńgermesem de, ulttyq óze­gimniń tańǵajaıyp sıqyryn árdaıym sezinemin. Sh.Ýálıhanov, S.Seıfýllın, Q.Sátbaev, M.Áýezov, D.Qonaev, I.Omarov, M.Esenálıev, mine, ultymyzdyń ar-ojdany. Men qazaqty qubylys dep esepteımin. Munyń ózi ult degen uǵymnan áldeqaıda keń. Qazaqty ult dep emes, qubylys dep qaraıtynym – onyń dúnıetanymy, bolmysy geografııalyq, terrıtorııalyq anyqtamalardan áldeqaıda tereń, tuńǵıyq, kúrdeli. Qazaqstan tarıhyn tanyp-bilý múmkin be eken bizge? О́zimizdiń kim ekenimizdi M.Áýe­zov, I.Esenberlın, Á.Álim­janov týyndylaryn oqyǵannan keıin ǵana túsingenimdi nesine ja­syraıyn. Adamnyń týǵan jerine degen mahabbaty jasyń ulǵaıǵan saıyn kúsheıe beredi. Máskeý, Peterbýrg, Ystanbul ma, dúnıejúziniń qaı buryshyna barǵanda da ózimniń qazaq ekenimdi umytqan emespin. Meni adam qylǵan tý­ǵan elim. Eki joǵary oqý ornyn bitirdim, jan-jaqty bilim al­dym, professormyn, baletmeıs­ter mamandaryn daıarladym, bı­diń jas juldyzdaryn tárbıelep shyǵardym. Osynyń bári elimniń arqasy. Týǵan elińniń tıtimdeı bólshegi ekenińdi uǵyný kez kelgenniń mańdaıyna jazylmaıdy.

Maǵıra QOJAHMETOVA,

jazýshy