«О́ńimde me edi, túsimde me edi?» dep maıdannan Qasymnyń daýysy estilgende eleńdemegen qulaq az kórinedi. Maıdan hattary, urys dalasynan jetken rýhqa toly jazbalar, móltek syrlar kimderdiń nazaryn aýdarmaǵan? Ol kezde qazirgideı toqshylyq joq, keýdelerdi kekirttik almaǵan. Bir-birine súıenisip ómir súrgen taǵdyrlardyń jan saraıynda meıirimnen basqa ne bolsyn? Sondaı synyq kóńil, jetim júrek jandardyń kókirek kózin ashyp, bolmashy bolsa da sáýle túsirip, shýaq shashqannan artyq ne qasıet kerek?
«О́ńimde me edi, túsimde me edi,
Kórip em ǵoı bir armandaı qyzdy...
Bir názik sáýle kúlimdep edi,
Surapyl soǵys soqty da buzdy»
dep bastalatyn «Darıǵa, sol qyz» óleńi týraly kezinde jazbaǵan qalamger, synshy, aqyn-jazýshy az. Qasymnyń bul jyry oǵan deıin qazaq dalasynda bolmaǵan óleń degendeı pikirler aıtylypty sol ýaqta. Demek, qaıshylyqta, ot pen sýdyń ortasynda, maıdanda shynyqqan ǵumyrdyń rýhynan qaınap shyqqan ómir jyry ǵoı. «Jyr saparǵa attanǵan adam bolsa, sóredegi Qasymyn esine alsyn» degen Muqaǵalı keıinnen «О́mir degeniń bir kúndik sáýle eken ǵoı» dep Mosarttyń «Jan aza» kúıin jyrlady. Bir názik sáýle men bir kúndik sáýleniń arasyn indete berse biraz áńgimeniń sheti kórinedi. Alaıda «Jan aza» kúıi men «Darıǵa, sol qyz» tereńnen baılanysatynyn uǵý qıyn emes.
«Sapyrdy daýyl, tebirendi teńiz,
Týlady tolqyn, shaıqaldy shyń-quz...
Qyp-qyzyl órttiń ishinde júrmiz,
Qaıda eken, qaıda, darıǵa, sol qyz?!»
Iá, mundaǵy kilt sózder «bir názik sáýle» men «darıǵa» ekenine kúmán joq. Qasym poezııasyndaǵy ot, daýyl syndy ekpindi, kóterińki sózderdiń árqaısysy bir-bir taqyryp bolsa, darıǵa sózi de shuqshııýdy talap etetin jandy sóz. О́leńniń basyndaǵy «bir názik sáýlesi» ekinshi shýmaqta «Darıǵa, sol qyzǵa» almasady. Halyq jyrlarynda ushyrasatyn «darıǵa» sóziniń jańa tynysyn ashqandaı aqyn. Bul qoldanystaǵy darıǵa ómirdiń ózin ustap turǵan altyn jiptik nemese jan, shýaq usynýshy qudiretke para-par qubylys. «Ýa, darıǵa, altyn besik týǵan jer» demeı me bir óleńinde? Jalǵan-aı degennen góri úzilmes ińkárlikke toly ashyq ári qýatty tolqyn urady keýdeńdi.
Burynyraqta bul týyndy óleńnen góri shaǵyn balladaǵa kelińkireıtinin dáleldegen bir maqala oqyp edim. Keshe shotlandııalyq Robert Bernsty paraqtap otyrǵanda osy oıym bekı tústi. Onda Berns shap-shaǵyn óleńine «Shaǵyn ballada» dep battıtyp taqyryp qoıypty. Qasymnyń «Darıǵa, sol qyzy» ekeýi mazmundas jáne.
«Bolatyn bir arý qyz,
Qolǵa túspes zárý qyz!
Bir jigitke ǵashyq edi ólgenshe.
Kenet soǵys bastaldy,
Ajyratty jastardy,
Kórispeıdi-aý jary jaýdan
kelgenshe...»
dep bastalady Bernstyń «Shaǵyn balladasy». Shotlandııalyq shaıyr osy joldarmen-aq bárin aıtyp tur, azdap jalań demeseńiz. Ǵashyqtyq, súıispenshilikti, bastysy beıbit ómirdiń short kesilgenin. Ekinshi shýmaǵynda:
«Zeńbirekter ot shashyp,
Taýdan asyp, tas basyp,
Jas júregi taısalmady urysta.
Qyzdy oılasa eljirep,
Qorqatyn tek sol júrek
Tún jamylǵan sál bir
tolas-tynyshta»
dep aıaqtaı salady. Bary osy ǵana týyndynyń. Al Qasymnyń «Darıǵa, sol qyzy» munyń janynda poema derlik. Bir názik sáýleden bastaý alǵan súıispenshilik qyzdyń beınesine ulasady. Drama júredi. Soǵys qasireti men taqsireti arasynda arpalysqan ómir men ólimniń sýreti oınap shyǵa keledi. Sonda ómir syılaýshy «sol qyz janyna kelip» qaırattanady aqyn. Aqyrynda álgindeı sezim men rýhtan qýat ala júrip, jaýyn jeńip, eline qaıtqan sarbaz beınesi beıbit kúnniń elesi sol qyzdy taǵy izdep ketedi...
Týyndysy balladaǵa júk kesek týyndy ekenin aqynnyń ózi de bilgen. Áıtpese, eki-eki shýmaqtan úsh bólimge bólip qoımas edi.