«Qosh, Qandybalaǵym! Qosh, tekti qyranym! Táńirden kelgen qutty qusym bolyp eń. Talaı jyl bir-birimizge degen adal sertten aınymadyq. Taǵdyrdyń dám-tuzy da bitýge jaqyndaǵandaı. Túz qusyndaı erkin ush, qanatyńnyń astyna azattyqty ala júr».
Qart búrkitshi qaraǵaı talasa ósken Aqbet taýdyń bókterine kelgende qımastyq sezimine erik berip turyp qaldy. Kúbirlep, kúıbeńdeı beredi. Bir mezet tomaǵasyn sypyryp, balaqbaýyn jıyp aldy da qandybalaǵyn bosatyp qoıa berdi.
Bul Ertis-Baıan óńirindegi kásibı qusbegilerdiń sońǵy tuıaǵy Máýııa Ábikeıulynyń ómirden óter aldyndaǵy sońǵy paryzyn oryndaý sáti edi. Qarııa qazaq ańshylarynyń salt-dástúrine degen adaldyqtyń qaımaǵyn buzbady.
Baıanaýyldan shyqqan áıgili qusbegi, saıatshy Máýııa Ábikeev keńes ókimeti jyldary Máskeýde ótken Halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesinde (1972 jyly) altyn medalmen marapattalyp, qazaqtyń qusbegilik óneri jaıynda ózge ulttardyń ańshylaryna pash etken. 1957 jyly saıatshylyq ónerdegi joǵary jetistikteri úshin KSRO Tutynýshylar qoǵamy ortalyq odaǵynyń qaýlysymen «Ańshylyq isiniń úzdigi» ataǵy berilip, qysqa uńǵyly besatar karabın syıǵa tartylady. Máýııa Ábikeev 85 jyl ǵumyr keshken. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, qazaqtyń úshten biri qyrylǵan otyz ekiniń ashtyǵynda ózi sııaqty ańshylarmen tize qosyp, Altaıdan taýteke, bulan, elik atyp ákelip, tutas aýyldardyń ashtyqtan aman qalýyna sep bolǵan. Túz janýarlarynyń eti bir sheti Qaraǵandy, bir sheti qazirgi Ekibastuzdyń aýmaǵyndaǵy ashyqqan elge taratylǵan.
Ol el aldyndaǵy abyroıynyń arqasynda talaı azamatty ajal sotynan aman alyp qalyp, júzdegen adamǵa sharapaty tıgen. Keńes ókimetiniń túkpir-túkpirinen hat jazýshylar ańshydan qasqyrdyń óti men baýyryn jiberýdi ótingen. Ol ýaqytta qyzyl jegi, shoshyný, sibir jarasy, alapes, ózge de qaýipti aýrýlardyń emine qasqyrdyń aǵza músheleri paıdalanylǵan eken.
Máýııa Ábikeıuly 1900 jyly qazirgi Baıanaýyl aýdany Jarylǵap aýylyndaǵy Báltesh qystaýynda dúnıege kelgen. Es bilip, etek jıǵan jasóspirim shaǵynan alys-jaqynǵa qusbegilik ónerimen tanymal bola bastaıdy. Jalpy, Baıanaýyl aýmaǵynda kezinde nebir dúldúl qusbegi-saıatshylar, tazy ósirýshiler bolǵan. Aýmaqta ańshylyq ónerge aıryqsha mańyz berip, ony damytýǵa atsalysqan ataqty Musa Shormanuly. Kezinde Máshhúr Júsip «Bozdaǵym» dep Musa myrzany joqtaǵan. Osy tóńirektiń arǵy-bergi tarıhyn jazyp ketken ólketanýshy О́kpeniń Kárimtaıy óz kitabynda aımaqta HIH ǵasyrdyń sońy HH ǵasyrdyń basynda onnan asa myqty ańshy bolǵanyn baıandaıdy. Olar – О́kpe Dúısenbaıuly (1864-1954), Qasen Ábenuly (1886-1971), Jumadil Jaqypuly, Máýııa Ábikeev (1900-1985), Buǵybaı Kóbeuly (1875-1934), Tileýbaı qusbegi, Sqaq Ýfanuly (1891-1982), Maǵaz Sátbaev, Shaıman Omarov, Nurjan Kemeshov, Muqan Qulmanov (1907-1967), Kárimtaı О́kpeuly (1930-2011).
Ataqty qusbegi Shaıman Omarov jóninde de el aýzynda ańyz kóp. Áýlıeli Qyzyltaý óńirindegi Aıyrtasta (Máshhúr Júsiptiń týǵan jeri) «Shaımannyń asýy» degen tik jartastan turatyn bıik taý bar. Myna bir ańyz áńgimeni ólketanýshy Ramazan Nurǵalıevtiń aýzynan estip edim. «Birde qarakesek eliniń seri jigitteri Shaımanǵa kelip: «Mynaý bıik taýdyń ar jaǵynda qara túlki bar deıdi, mine qarshyǵamyz, jol bastańyz» depti. Qusbegi sender jer jaǵdaıyn bilmeısińder, men óz búrkitimdi ushyraıyn degen sheshimin aıtady. Shaımannyń elge málim sary búrkiti bolǵan kórinedi. Qaıyńtoǵaıǵa jetkende qara túlki qashyp, qyranynyń tomaǵasyn sypyryp qoıa beredi. Túlkiden aıla artylǵan ba, jylǵalarmen qashyp, álgi bıik taýdan ári asyp ketipti. Joǵarydan sorǵalaǵan sary búrkit te sol jaqqa aǵyp túsedi. Qarakesektiń seri jigitteri túlki de, búrkit te joǵaldy dep kúlip turǵanda Shaıman bul bıikten astymdaǵy baıtalymmen asyp túsip, túlkini bókterip kelmesem maǵan sert deıdi. Álgiler senbese kerek, 40 jylqyǵa serttesipti. Sóıtse, qusbegi mingen baıtal taýtekelershe orǵıtyn erekshe janýar eken. Álgi bıikten asyp, túlkini basyp otyrǵan qyranyna aman jetedi. Qara túlkini seri jigittiń qanjyǵasyna baılaǵan eken. Sol ýaqyttan álgi adam baspas bıik taý «Shaımannyń asýy» atalyp ketken».
Máýııanyń atasy Qujan da ataqty saıatshy bolǵan. Bul óner urpaqtan-urpaqqa berilip, balalary Ábikeı men Dáster de qyran baptap, tazy ıt júgirtken. Taǵy bir uly Bek zamanynda on saýsaǵynan óner tamǵan usta, etikshi bolypty. Máshhúr Júsippen birge júrip, onymen aıtys jasaǵan. Ol týraly ǵulamanyń eńbekterinen oqýǵa bolady.
M.Ábikeevtiń kásiptik ańshylyqpen keńes ókimeti alǵash qurylǵan ýaqyttardan-aq aınalysqany baıqalady. Saıatshylyqqa attyń aty ǵana shydas beretini túsinikti. Onyń jylqy janýaryn erekshe tanı biletinin baıqaǵan áskerıler Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary jylqy zaýytyna jumysqa alady. Ol jerde urys attaryn baptap, jaýdyń betin qaıtarýǵa úlken úles qosqan.
– Ákemizdiń ómirinde myqty úsh aty bolǵan. Sonyń ishinde erekshe este qalǵany ala at edi. Jaryqtyq jylqy ishindegi eń irisi, keýdesi keń, tósi alshaq-tuǵyn. Boldyrý degendi bilmeıdi. Ákem Kereký men Baıanaýyl arasynda jıi saparlap júrdi. Soǵystan keıingi jyldary Pavlodar qalasynda Ertis ózeni ústinen qazirgideı úlken kópir joq, el-jurt parommen shubyryp ótetin. Ákeı elge qaıtqanda keshkilik parommen beri ótedi de, sol jerde túnep qalady. Tań alageýimde jalǵyz at jegilgen ekiaıaqty jeńil arbasyna otyryp shý deıdi. Sonda keshqurym 200 shaqyrym jerdegi Baıanaýylǵa jetip keletin. Al endi kúz ben qysta ań aýlaýǵa shyqqanda 2-3 aı úıdiń betin kórmeıdi. Astyndaǵy atynyń myqtylyǵy ǵoı, qazirgi Qaraǵandy oblysynyń aýmaǵyna, Ekibastuzdyń ar jaǵyndaǵy О́leńti men Shiderti dalasyna, tipti Altaı taýlaryna deıin baryp ań aýlap qaıtady. Ol kisiniń eńbegi jankeshti eńbek edi. Meni jastaıymnan ań qaǵýshy etip janyna ertti. Qyzyq úshin aıtaıyn, ol kezde oblys ortalyǵyndaǵy №9 mektepte oqımyn. Ákeıdi el keremet syılaıtyny sol, dırektordyń kabınetine emin-erkin kirip baratyn. «Qaraǵym, dırektor joldas, mynaý balam jazý bilse bolǵany. Muny sen bosat, meniń qolǵanatym ǵoı aınalaıyn» dep qyrkúıekte oqý bastalǵanda meni alyp ketetin. Sodan qara kúz ábden túskenshe ákeıdiń janynda ań qaǵýshy bolyp júremin. Ekeýimiz qula túzde qasqyr men túlkiniń izine túsip, jónep beremiz. Men atymmen baspalap baryp, ańdy bir jaǵynan úrkitemin. Ákem qolyndaǵy qyranyn jibergende, jaryqtyq Qandybalaq áýeli sonaý zeńgir kókke samǵaıdy da, qanatyn jıyp, atylǵan jebedeı qashqan túz taǵysyna týra túsedi. Ákem óte qyraǵy, búrkittiń túsken jerin birden dóp basyp ańǵaratyn. Qasqyrdyń talaıyn aldy. Ákem bir mezette 2-3 búrkitti baptady. Barlyǵyn «Qandybalaq» ataıtyn. Qustyń naǵyz qyrandaryn soltústiktegi jalqaraǵaı ormandarynyń arasynan ákelip júrdi. Birde jan-jaǵy tolǵan túrli ańnyń súıekteri, qaraǵaıdyń ushar basyndaǵy uıaǵa kezigedi. Álgi ańdardyń qańqa súıekteri óte iri eken, búrkittiń naǵyz tekti ekenin ańǵartady. Sóıtip, balapanyn oljalap qaıtqan. Ol – qyrany qasqyr bitkendi japyratyn naǵyz alǵyr qus boldy. Qasqyrlardyń apanynan talaı márte tirideı bóltirik alǵanymyz da esimde. Ondaıda ákeı qolyma bilteli sham men qaltasynan tastamaıtyn bákisin ustatyp jiberedi. «Ishinde qanshyǵy kezigip, aıbat shekse, júrek tusynan suǵyp al», deıtin. Bóltirigi alynǵan qasqyrdyń jergilikti malshy qaýymǵa maza bermeıtinin jaqsy biletindikten sol jerdegi qasqyr úıiriniń arlanyn, qanshyǵyn bir-birlep soǵyp alatyn, – dep áńgimeleıdi ataqty ańshynyń uly, qusbegi Bosaǵa Máýııauly.
Máýııanyń anasy Aqbópe 105 jyl ómir súrgen abzal ana. Bosaǵa aǵamyz 1955 jyly sol kisiniń bosaǵasynda dúnıege kelip, ájesi sóıtip atapty. Aqbópe ájeı ójet minezdi, aınalasyna syıly adam bolǵanyn el áli kúnge aıtyp júredi. Máýııa atanyń 78-ge kelgen shaǵy bolsa kerek, birde kóńiline jaqpaı qalǵan qylyǵy úshin anasy ulyn jurt kózinshe taıaqpen sabalap, sońynan tura júgirgen eken. Saıatshynyń úlken ulynyń esimi – Ertoǵaı, Bosaǵadan bes kóılek erte tozdyrǵan. Bosaǵany úı ishi «Boshan» atap ketedi. Kenje ári erke ulyna ákesiniń barlyq óneri qonǵan.
Bosaǵa aǵa áńgimesin odan ári jalǵastyrdy. Ákesi oqymasa da quımaqulaq, zerdeli sóz aıta biletin baıaǵynyń kókiregi oıaý qarııasy bolǵan. Úıine meıman kelmese, baıyzdap otyra almaıtyn, qonaǵynyń suraǵanyn oryndaý paryzy dep esepteıtin saıatshy 10-nan asa qazaq tazysyn ustaǵan. Júırik tazylardyń kúshikterin eldegi seri, saıatshy azamattar únemi bólisip áketip otyrǵan. «Keıbireýler ákeme aqsha usynǵanda almaıtyn. Jaqsy ıttiń tuqymy quryp ketedi, elge osylaı úlestirip otyrýymyz kerek», deıdi.
Bir jyldary Chehoslovakııanyń burynǵy prezıdenti Lıýdvıg Svobodanyń nemere inisi, armııa polkovnıgi Vaslav Svoboda búrkitshige hat jazyp, jyrtqysh qustardy qolǵa úıretý boıynsha aqyl-keńesin suraıdy. Sol tusta jergilikti jýrnalıst Aıtjan Bádelhan Máýııa atanyń aıtýymen qyran qusty baptaýdyń qyr-syry jaıynda V.Svobodaǵa birneshe márte jaýap joldapty. Osylaısha, eki jaq biraz ýaqyt hat almasyp turady. Vaslavtyń ózi suńqarǵa qumar jan eken. Keıin Chehoslovakııada ańshylardyń dúnıejúzilik forýmy ótip, qazaq búrkitshisi álgi jıynǵa arnaıy shaqyrtý alady. Chehoslovak áriptesterin sonaý qazaq dalasyndaǵy 73 jastaǵy qarııanyń búrkitshilikpen áli de bolsyn aınalysyp, qasqyr soǵyp júrgeni erekshe áserlendirse kerek.
Búginde Potanın atyndaǵy óńirlik tarıhı ólketaný mýzeıinde áıgili saıatshy jaıynda jazylǵan maqalalar, fotosýretter, qujattary men jeke zattarynan quralǵan burysh bar. Ertis-Baıan ólkesindegi belgili tulǵalar jaıyndaǵy kitaptardyń avtory, ańshy týraly kóptegen ocherk jazǵan D.Prıımak Máýııa Ábikeıulymen dos bolǵan. Onyń jergilikti baspasózde ańshy týraly jazǵan maqala-ocherkteri jeterlik. Osy maqalany jazý barysynda kóne gazet paraqtaryna úńile otyryp, jerlesimizdiń dańqy dúıim keńes odaǵyna belgili bolǵanyn bildik. D.Prıımaktyń jazbalarynan baıqaǵanymyz, keıipkerimiz tek qusbegi, saıatshy ǵana emes, halyq aýyz ádebıetiniń nasıhatshysy, el men ólke tarıhyn jaqsy bilgen.
D.Prıımaktyń «Ohota ı ohotnıche hozıaıstva» atty jýrnalda jarııalaǵan «S sobakamı ı berkýtamı» ocherkinde bylaısha baıandalady: «Máýııa Ábikeevke ańshylyq arǵy atalarynan daryǵan. Onyń ákesi, atasy, babasy ańshylyqpen aınalysqan. Shóberesi (Máýııa) shaqpaqty myltyq pen ejelgi zamanǵy áshekeılermen kómkerilgen ertoqymdy uzaq ýaqyt saqtap, keıin ólketanýshylardyń suraýy boıynsha olardy mýzeıge tapsyrdy. Zamanǵa saı qarý satyp aldy. Deıturǵanmen ańshylyq kezinde onyń negizgi dostary – tazy ıtteri men búrkitteri. Mańaıdaǵy kolhozshynyń barlyǵy ony alystan-aq búrkitine qarap tanyr edi. Ábikeev baǵaly ań terisin tapsyrý boıynsha jyldyq jospardy úsh-tórt esege, keıde tipti bes esege artyq oryndap tastaıdy. Ol Qurmet gramotalaryn alǵan. Ortalyq odaq oǵan kásiptik ańshylyqtyń úzdigi ataǵyn berdi, onyń buǵan qosa qanshama Qurmet gramotalary bar. Osy jyldyń alǵashqy alty aıynda Máýııa 57 qasqyr terisin (jyldyq jospar – 10), 66 túlki (jyldyq jospar – 20), 30 kúzen (jyldyq jospar – 10) terilerin tapsyrdy. Ony jergilikti mal baǵýshylar asa qurmetpen qarsy alady. Ańshy Ertis óńirindegi júzdegen shopannyń otaryn qasqyrdan qutqaryp otyr» dep jazady.
Joǵaryda aqsaqal soǵystan keıingi jyldary keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen hat jazǵan adamdarǵa kómektesken dedik qoı. Baıanaýyl aýdandyq «Baıantaý» gazetinde jarııalanǵan sondaı bir hattan úzindi keltireıik: «Səlemetsiz be, gazet arqyly tanys ta beıtanys Məýııa Əbikeev. Meniń muńym ózińizge jazýǵa məjbúr etti. Gazetten búrkitpen ań aýlaý týraly maqalany oqydym. Tórt balanyń jəne naýqas uldyń anasy retinde sizden kómek suraýdy jón kórdim. Úsh jyl boldy, úlken ulymnyń ustamasy ketpedi. Bul aýrýdy qasqyrdyń baýyrymen emdeımiz, biraq ony alý óte qıyn. Əke retinde, dos, joldas retinde qasqyrdyń baýyryn jiberýińizdi suraımyn. Men óte rıza bolar edim. Asyǵa kútemin, Chernıavskaıa A.N.». Bul tektes hattar óte kóp bolǵan. Al Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń nemere inisi, aqyn Shaımerden Toraıǵyrov 1967 jyly jazǵan «Saıatshy Máýııa» poemasynda qart ańshynyń beınesin shynaıy sýretteıdi.
Qusbeginiń zamanynda ataǵy aspandap turǵanynyń taǵy bir dáleli, ataqty kınorejısser Sháken Aımanov 1969 jyly Baıanaýylǵa kelip «Naızatas baýraıynda» kartınasyn túsirgende qart búrkitshiniń beınesin somdaý úshin Máýııa qarııany shaqyrady. Dál sol jyly ańshy Máskeýde ótken dúnıejúzilik bıolog-ańshylardyń IH álemdik kongresine Qazaq KSR atynan jalǵyz qatysyp, qus baptaýdyń qyr-syry jaıynda birneshe saǵat áńgimeleıdi. Aıtqandary sol zamat aýdarmashy mamandarmen birneshe tilde aýdarylyp otyrǵan. Qusbeginiń saıatshylyq týraly pikirleri otbasylyq muraǵatynda saqtalǵan. «Tekti qustyń asyly men jasyǵy, qyraǵysy men kóz sastysy, júrektisi men júreksizi, áldisi men álsizi bolady. Taǵatsyz adam ańshy bola almaıdy. Degbirsiz, mazasyz adam ań-qus jaıyn qaıdan bilsin? Meniń aıtarym, kimde-kim ańshylyqqa, qusbegilikke áýes bolsa, ol eń aldymen, ańnyń, qustyń izderi qaıda jatqanyn aıyra bilýi kerek. Qalaı, qashan ótti, qanshasy ketti? Saıatshy, ańshyǵa, mine, alǵashqy bilýi kerek nárse osylar», dep otyrady eken jaryqtyq.
Tazy dese, isher asyn jerge qoıǵan ańshynyń Aqtorǵaı, Aqqasqa, Kókqasqa jáne taǵy basqa ańshy tazylary bolǵan. Aqtorǵaıy ıesi ómirden ótkende qabiriniń basyna baryp jatyp alǵan kórinedi. Kózinen jas parlap, ańshyny joqtaǵanyna tamam el kýá bolypty. Sol oqıǵadan soń kóp uzamaı tazy qusadan óldi desedi. Máýııa aqsaqaldyń kelini Sara apaıdyń aıtýynsha, atasy tazy men qyran qusyn qolymen tamaqtandyryp, ózgelerdi jýyta qoımapty. Shylym shekken adamǵa áýeli qolyńdy jýyp kel deıdi eken. Tazylary qystyń kúni úıdiń ishinde jatatyn, sonda álgilerdiń birde-bireýi dastarqan basyna jolamapty.
«Atam asyl tekti adam edi. Minezi jibekteı, jeký degendi bilmedi. Balalaryna barlyǵyn aqylmen jetkizetin. Bilýimshe, talaı azamatty abaqtyǵa qamalaıyn dep turǵan jerinen aman alyp qalǵan. Birde oblystyń bildeı prokýrorymen áńgimelesip otyryp, «qaraǵym, mynaý jigittiń atalary asyl edi, osyny jazalamaı-aq qoısań etti» dedi. Kelesi kúni álgi azamattyń aıyby jeńildep, bosap shyqty. Jas azamattar atamnan aqyl surap úıge keletin. Ekinshi dúnıejúzilik qyrǵynda soǵysqan azamat, qaıratker Qabdesh Nurkın atamyzdy «Erke aǵa» dep ataıtyn. Ol joǵary qyzmette bolǵan, oblystyń bılik basynda bolǵan qadirli tulǵa edi. Kabınetine kirip barǵanda, sharýasyn tastaı salyp, barlyq zeıinin atama aýdarady eken. Sondaı zor qurmetke ıe boldy. Meni qyz kúnimde uly Boshanǵa ózi aıttyryp, alyp berdi. Atamnyń batasyn alǵanymdy maqtanysh tutyp, aıtyp júremin», deıdi Sara Ábikeeva.
Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Kenjekól aýylyn meken qylǵan Bosaǵa Máýııauly búginde qusbegilik pen tazy ıt júgirtýdiń qyr-syryn sońynan ergen inilerine úıretip júr. Birneshe márte elimizde ótken búrkitshiler sletine qatysqan. Byltyr Baıanaýylda ákesiniń qurmetine búrkitshilerdiń halyqaralyq saıysy uıymdastyrylyp, sonaý Mońǵolııa, Altaı jerinen de qusbegiler jınalypty. Buıyrsa, ıgi is-shara aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabady degen úmit zor. Al ataqty qusbeginiń nemeresi Dámetken Bosaǵaqyzy Baıanaýyl aýdanynyń ortalyǵynda osydan birer jyl buryn atasynyń qurmetine ornatylǵan eskertkish mańaıy abattandyrylsa eken degen tilegin jetkizdi. Aıtýynsha, álgi jerde jergilikti ákimdik saıabaq salmaq bolyp, eskızin óz qarjysyna syzyp bergen. Eskertkishtiń ózin áldekimder búldirip ketipti. Osy kemshilikter túzetilip, ataqty ańshynyń aıaýly esimi jas urpaqtyń jadynda jańǵyra berse eken degen zor tilegin aıtty.
* * *
Kereký jerindegi kásibı ańshylyqtyń degdary, ataqty saıatshy Máýııa Ábikeıuly 1985 jyly dúnıe saldy. Aqsaqal ómirden óterin bildi me eken, 1984 jyly týǵan jerine baryp, eń sońǵysyn Aqbettaýdyń baýyryna ushyryp qoıa bergen. Aty ańyzǵa aınalǵan qarııa sońǵy demi úzilgenshe attan túspeı ótipti.
Pavlodar oblysy