Kórnekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dúkenbaı Dosjannyń ótken ǵasyrdyń 1960-1980-jyldary aralyǵyndaǵy ulttyq boıaýǵa baı, kesteli tilimen kórkem jazylǵan shuraıly áńgimelerin oqyp otyryp, jyl ótken saıyn sol týyndylardyń qundylyǵy artyp, qyn túbinde jatqan bolat kezdikteı ótkirlene túskenin kóresiń. Bul shyǵarmalardyń ereksheligi – sol dáýirdiń ózinde ár keıipkerdiń boıynan halqymyzdyń bolmysyna tán meıirimdilik, izgilik, adaldyq, ımandylyq sekildi asyl qasıetterden qalaı alystap bara jatqanyn tap basyp jazady.
Iá, solaı. Qalamger osy dertimizdi der kezinde baıqap, sonyń aldyn alýǵa kúsh salady. Sondaı áńgimeniń biri – «Momyndar». Mundaǵy bas keıipker – Aısa degen shal. Jalpy ádebıetimizde kókiregi qazynaǵa toly ǵana emes, beınetten boıyn tartpaǵan qarııalar beınesi bir álem. Osy shyǵarmany oqyp otyryp, tekti, ynsapshyl, qanaǵatshyl, kez kelgen qıyndyqqa sabyrmen, tózimmen qaraıtyn qarttyń minezin kórip, súısinesiz. Shynymdy aıtsam, qazir osyndaı aqsaqaldardy saǵynasyz. El ishinde mundaı danagóı qarııalar tam-tumdap tabylǵanymen, tym azaıyp ketkenine ishiń ashyp, janyń qulazıdy.
«Momyndar» áńgimesindegi Aısa shaldyń beınesi kónterli minezdiń jıyntyǵy sekildi. Magnıt órisindeı úıire tartyp, jipsiz jeteleıdi. Darııanyń qoltyǵyna qonys tepken shaǵyn aýyldyń qarapaıym dıqany dúnıeden ozǵan. Mundaıda aǵaıyn ishi altyn besik: biriniń jyrtyǵyna biri jamaý, birine túsken aýyrtpalyqty bári jabyla kóterisip ketedi. Bylaıǵy ýaqytta aýzy qısyq, kózi qysyq, ishine pyshaq aınalmaıtyn pendeshilikti umytyp, bir atanyń balasyndaı tatýlyq tanytady. Ortaq sharýaǵa ásire beıil Aısa shal – jurt aýzyndaǵy «momyn Aısakeń» mundaıda shydap otyra almaıdy. Belin býyp, bilegin sybanyp azaly úıdiń otymen kirip, kúlimen shyǵyp shat-shálekeı bolyp júredi. «Aqkóńildiń aty arymas, tony tozbastyń» kebi.
Biraq qarııanyń aǵaıynǵa qamqorshyl, qaıyrymshyl, adal qasıetin keıbir aýyldastary kúlki etedi. Syrtynan jaqtyrmaı sóıleıdi. Alaıda mańyna parasat shýaǵyn shashqan Aısa shaldyń oıy tunyq, tuǵyry bıik. Avtor qarııalyq, úlkendik minezdi bıikke kóterip, paryqsyz pendeshiliktiń bezin shyǵara shenep, adamı qasıetti kákir-shúkirden arshyp alady. Aýyl qartynyń ashyq-shashyq júris-turysyna myrs-myrs kúlesiń, ezý tartasyń, aqyrynda eńseńdi aýyr muń basady. Tyǵyp júrgen qazynańdy tonatyp alǵandaı, japadan jalǵyz qalǵandaı kúıge enesiń. Qazynaly qarttyń beınesi arqyly biz joǵaryda aıtqan qasıetterimizden qalaı ajyrap bara jatqanymyzdy tuspalmen jetkizedi. Jazýshynyń oıy, kózi qyraǵy, ol búgindi ǵana emes, erteńgi kúndi de boljaıdy. Ýaqyttan ozyp oı terbeıdi. «Kesheginiń bári kóne dúnıe» dep muryn shúıiretin keıbir qandasymyzǵa shymbaıǵa batyryp oı tastaıdy. О́z qaǵymyzdan ózimiz jerimeıik degendi meńzeıdi. Endi birde: «Eshkimge mindet qylma, ózińniń osy ómirge kelgenińdi áke-shesheńe de mindet qylma, maǵan nege kómektespeıdi degen sózdi múlde sanańnan syzyp tasta, keldiń be ómirge – óziń áreket jasa, óziń ós, óziń jetil. О́ziń shyǵatyn bıigińe óziń jetýiń kerek, bireýdiń baldaǵyn paıdalanyp shyqpa», deıdi.
Ádebıettiń basty etalony – til. Jazýshynyń qaı-qaı shyǵarmasy da aıshyqty kórkem tilmen kómkerilgen. Tańǵy samaldaı esip janyńa jel bop tıip lyqsı tógiledi. Ony oqyp otyryp kúıshi Tólegen Mombekovtiń shertpe kúıiniń áserindeı qońyr muńǵa shomasyz. Kóneniń sazdy saryny sekildi qulaqqa jetetin asa oıly, boıaýy qanyq.
«О́mirdi túbine deıin úńilip tanyǵysy kelgen kisi – kirpııaz, kidi, shikámshil bolmaıdy. Shikámshil, kirpııaz kisi ómirdiń túbine úńile almaıdy, betinen qalqıdy. Betinen qalqyǵan adam óz minin, ózindik bolmysyn joǵaltyp alady» deıdi aǵylshyn jazýshysy Djon Golsýorsı. Dúkenbaı Dosjan da ómirdiń túbine tereń úńilgen syrshyl sýretker.
«Jazmyshtyń jazýy» esteliginde: «Tunjyraǵan, muńaıǵan kisini kórsem syr tartyp jan álemine úńilgim keledi», dep jazady sóz zergeri. Osyny oqyǵanda kóz aldyma qabyrǵaly qalamgerdiń óz beınesi keledi.