Almaty sııaqty úlken qalada abattandyrý, kógaldandyrý isi úzdiksiz júrgizilip jatqanyn joqqa shyǵarmasaq ta, keıde orasan aqshaǵa kelgen kóshetterdiń qýrap qalǵanyn, ıakı tamyrlanyp qalǵany qaıta-qaıta qazylyp jatqanyna kýá bolatyn jaǵdaılar jetkilikti. Onyń ústine kógaldandyrý isimen aınalysatyn mekemeler nege birkelki aǵash túrlerin tańdaıdy degen suraq ta bar.
Sol sııaqty bıyl qala saıabaqtaryndaǵy talaı qaraǵaı qýrap qalǵanymen qoımaı, aǵashtarǵa zııan keltiretin jándikterdiń túrleri kóbeıdi. Jalpy, Almatydaǵy kógaldandyrý isine qatysty qordalanǵan máseleniń mánisine úńilmes buryn, 20 qyrkúıekten bastap kúzgi aǵash otyrǵyzý bastalǵanyn aıta ketken jón.
Maýsymdyq kógaldandyrý jumysyna daıyndyq barysy jónindegi keńeste Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev bıyl 320 myń aǵash otyrǵyzý josparlansa, onyń 22 myńy kóktemde otyrǵyzylǵanyn, qalǵany endi egile bastaıtynyn málimdedi. Alaıda osy eńbektiń bári esh ketpes úshin biraz máseleni qatar sheshýge týra keledi.
Bıyl kúzde Almatyda 298 myń kóshet otyrǵyzylatyn bolsa, Medeý aýdanynda – 22 myń, Jetisý aýdanynda – 16 myń, Túrksib aýdanynda – 28 myń, Naýryzbaı aýdanynda – 10 myń, Almaly, Áýezov pen Bostandyq aýdandarynda – 5 myń, Alataý aýdanynda 207 myń aǵash egiledi.
Arnaýly mamandardyń usynysy boıynsha bıyldan bastap atalyq terekter otyrǵyzylady.
«Analyq terek jazda kóz ashtyrmaıtyn mólsherde aq mamyq shashyp, adamdarda allergııa týdyrady. Atalyqtary mundaı reaksııa bermeıdi», deıdi Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń bas dırektory Gúlnár Sıtpaeva.
Aıtqandaı, 2017 jyly ǵylymı qyzmetkerler Almaty qalasyn kógaldandyrý isine qatysty arnaýly jınaq shyǵaryp, oǵan jergilikti klımat pen qalalyq jaǵdaıǵa barynsha qolaıly aǵash ósimdikteriniń 200-ge jýyq túrin toptastyrǵany esimizde.
«Osy jınaqta kúzde shegirshin, úıeńki, shaǵan, qaıyń, emen, jóke, terek sııaqty aǵash túrlerin otyrǵyzýǵa usynystar berilgen. Sándik aǵashtardan qabyrjaq, qyna aǵash sııaqty jyldyń tórt mezgilinde de jasyl túrleri otyrǵyzylady», deıdi ǵalym.
Ǵalymdardyń keńesimen otyrǵyzylǵan kóshetter kópjyldyq synaqtan ótti desek te bolady. Aıazǵa, qurǵaqshylyq pen aýadaǵy zııandy qaldyqtarǵa tózimdiligin kórsetti.
Degenmen endigi jerde Almaty qalasynyń jasyl jelegin kútip-baptaý men qorǵaýdyń jańa erejesine sáıkes, kóshetterdi tańdaý talaptary kúsheıtilip otyr.
Joǵarydaǵy máselege oraı Almaty qalalyq Ekologııa jáne qorshaǵan orta basqarmasynyń basshysy Serik Ádilbaev: «Jasyl jelekterdi qorǵaýdyń burynǵy erejesine sáıkes, 2021-2022 jyldary árbir jasyl jelekke 500 teńgeden bastap 6 myń teńgege deıin qarajat bólinetin. Bul somaǵa eki jyl ishinde jasyl jelekti satyp alý, otyrǵyzý jáne kútý kiretin. Biraq osy aqshaǵa satyp alynǵan kóshetterdiń 30%-y qýrap qaldy. Endigi jerde qala ákimi E.Dosaevtyń pármenimen bir jasyl jelekke bólingen bıýdjet 16 myń teńgege deıin kóbeıdi. Bul baǵaǵa jasyl jelekti satyp alý, otyrǵyzý jáne sapaly kútimdi qamtamasyz etý, 3 jyl boıy sýarý kiredi», deıdi.
Jańa erejede otyrǵyzylatyn kóshetterdiń bıiktigi keminde 2,5-3 metr ári sapaly bolýy kerek, sonymen qatar egilgen aǵashtardy jaqsylap sýarý syndy talaptar kúsheıdi. Buryn mundaı talaptar bolǵan emes. Byltyrdan beri kúzgi-kóktemgi maýsymda saıabaqtarda, gúlbaqtar men joldardyń jıegine 973 myń kóshet otyrǵyzylyp, bulardyń 50%-y 29 uńǵyma men jer astyndaǵy sý burý júıesin júrgizgenniń nátıjesinde jańa ádispen sýaryla bastady. Qazirgi kezde aryqtar arqyly ózen aǵynyn baǵyttaıtyn eski sý jınaǵysh qalpyna keltirilip jatyr.
Oǵan qosa qalyptasqan dástúr arqyly kóshetter Almaty oblysynyń tálimbaqtarynan satyp alynady. Burynǵy tálimbaqtar qala qajettiliginiń 60%-yn ǵana qamtamasyz etetinin eskerip, bıyl kóshetter klımattyq jaǵdaıy Almaty qalasyna uqsas Túrkistan oblysynyń tálimbaqtarynan alynbaq. Amandyq bolsa, aldaǵy ýaqytta Almaty oblysynyń tálimbaqtary josparly túrde jumys istep, kóshet tapshylyǵyn sheship beredi deýge negiz bar, ári bul tálimbaqtardyń tapsyrysy men óndiristik qýatyn arttyrýǵa, aýyldardaǵy jumyssyzdyq máselesin sheshýge múmkindik bermek.
Maýsymdyq kógaldandyrý jumysyna daıyndyq barysy jónindegi keńeste aǵashtardy sý tasıtyn kóliktermen sýǵarýdy kezeń-kezeńimen avtomatty túrde sýarýǵa almastyrsa, bul bıýdjet qarajatyn eki esege únemdeıtini aıtyldy.
Ekologııa jáne qorshaǵan orta basqarmasy merdiger uıymdarmen qalany kógaldandyrý jónindegi shart jasaǵan kezde avtomatty sýarý júıesin ornatý mindetti ekenin alǵa tartyp otyr. Oǵan qosa 2023 jyly qabyldanǵan jasyl jelekterdi kútip-baptaý jáne qorǵaý erejesine sáıkes, osy jaýapkershilikti moınyna alǵan uıymdarǵa 3 jylǵa deıin ózderi otyrǵyzǵan aǵashtarǵa kútim jasaý júktelgen.
Osy arada Almaty aınalyp óte almaıtyn taǵy bir eski másele bar ekenin eske sala ketý kerek, bul – qartaıǵan aǵashtardan qutylý. О́ıtkeni dińi shirigen aǵashtar adamdardyń ústine qulap, kólikterdi qıratyp, tipti qaıǵyly oqıǵalardy da bilemiz. Sondyqtan bıyl kári aǵashtardy kesý jónindegi jumystarǵa sáıkes, kesilgen árbir aǵashtyń ornyna 10 kóshetten (170 myń kóshet) otyrǵyzý úshin 17 myńǵa jýyq aǵashty kesý kózdelgen.
Aıtqandaı, qalany jaıqaltý isine turǵyndar da aralasa alady. Bıyl «Jasyl aýla» aksııasy kezinde aınalasyn abattandyramyn degen almatylyqtarǵa kóshetter tegin berilip jatqany qýantady. Kúzde osy maqsatta taǵy da 3 myń kóshet daıyndalǵan.
Al endi sóz basyndaǵy máselege oralaıyq. Tehnologııaǵa sáıkes, kóshetterdi otyrǵyzýǵa arnalǵan shuńqyrlar aldyn ala qazylyp, 5-10 kún buryn jeldetilýi kerek. Kóshet otyrǵyzatyn merdigerler tıisti talaptardy buzǵany anyqtalǵan jaǵdaıda aıyppuldar men ornyna aǵash egýdi mindetteý qarastyrylǵan. Tálimbaqtardaǵy kóshetterdi qalaǵa kóshirý jasyl jelekterdiń bıologııalyq uıqyǵa ketken, ıaǵnı sol qozǵalysy toqtaǵan soń qara kúzde júrgizilýge tıis.
Ǵalymdardyń, ıaǵnı Bas botanıkalyq baq pen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń usynysy boıynsha kóshe boıyna negizinen emen, úıeńki, shegirshin, shaǵan, terek, al saıabaqtar men alańdarda sánaǵash, qaıyń, qaraǵan, shyrsha men alma, shıe, almurt, órik sııaqty jemis aǵashtary otyrǵyzylady. Aǵashtyń bul túrleri qalyń ári saıaly aǵashqa aınalyp, las aýa aǵynyn jaqsy ustaıdy.
Bıyl qalanyń jasyl qoryn júıeli sýarý úshin sý jınaǵysh qurylysy men rekonstrýksııasy bastaldy. Qazir nysandardaǵy jumys 80%-ǵa aıaqtaldy, «Halyq Arena», «Qalqaman» gúlbaǵyna, «Jeltoqsan» saıabaǵy, ShAAJ, Tımırıazev pen Ýsıkov kóshelerine sý júrgizildi. Ári qalada aryqtar jelisi keńeıtilip, jasyl jelekterdi avtomatty sýarý men tamshylatyp sýarý júıesi engizilip jatyr.
Ekologııa jáne qorshaǵan orta basqarmasy bıyl shilde aıynda jasyl jelekterdi bıologııalyq zalalsyzdandyrýdyń úshinshi kezeńin atqardy. Japyraq kemirgish, aǵashtardyń dińin soratyn zııankester men zeń aýrýlaryn qozdyrǵyshtaryna qarsy 2,3 mln-nan asa aǵash óńdeledi dep josparlanǵan. Zııankester men aýrýlardyń bıologııalyq ereksheligin eskerip, óńdeý túngi mezgilde, tań aldynda júrgiziledi. Monofag zııankesterine meılinshe áser etý úshin bıyl birinshi kezeńde (vegetasııalyq kezeńniń basynda) emen aǵashtary tórt ret, terekter eki ret óńdeldi. Buryn ósimdikterdi bıologııalyq qorǵaý vegetasııalyq kezeńniń basynda bir-aq ret júrgiziletin, biraq mundaı zalalsyzdandyrý jıiligi monofag zııankesteri úshin jetkiliksiz ekenin kórsetti. Bıyl barlyǵy 4 kezeńnen turatyn bıologııalyq óńdeý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. 20 qyrkúıekte 4-kezeń aıaqtalady.
Qalaı desek te, Almatyǵa óziniń «Jasyl jelekti qala» dańqyn qaıtaryp berý úshin kógaldandyrý isine jumsalatyn qarajatty tıimdi jumsaýǵa týra keledi.
ALMATY