Qııada tabysqandar

Dereý atqa qondyq. Qasymda sol tusta «Qazaq eli» aptalyǵynyń asta­nalyq tilshisi qazirgi tańda tanymal ká­sipker Samarhan О́mirhanuly bar. Aǵamyz qalanyń shetine taman Qury­lysshylar kóshesi, 1a-úıdiń 5-qabaty, 44-páterinde turady eken. Aldyn ala telefon arqyly aıtylǵan ýáde boıyn­sha qaıyn atasy, qoǵam qaıratkeri Qash­qynbaı Málikulynyń fotolaryn daıyndap qoıypty. Ábden ysylǵan, tııanaqty adam ekeni kórinip tur. Qalyń qaǵaz arasynan sýyryp shyǵyp, qajet fotolardy qolymyzǵa ustatty.

Sol eki ortada qopyraǵan kóp qa­­ǵaz­­dyń arasynan «Izgi nıetpen Qasymjomart Toqaev» dep qol qoıǵan hatty kórip qaldyq. Ol kezde Qasym-Jomart Kemeluly elimizdiń Premer-mınıstri bolatyn. Hat Qa­zaqstan Respýblıkasy Premer-mınıstriniń blankisine jazylyp, oń jaq shekesine tirkeý nómiri (14-8/t -665,1) kórsetilip, 2001 jyldyń 23 sáýir kúni joldanypty. Hattaǵy jazýdy oqyp úlgermedik. Aǵamyz ony bıikteý jerge qoıyp jatyp: «Qazirgi úkimet basshysy Qasymjomarttyń ákesi Kemel aǵamen kezinde hat almasyp, habarlasyp turǵan edim, bul maǵan rahmetin aıtyp balasynyń jazǵany edi», dedi. Bar aıtqany osy. Tipti jú­zinde maqtanyshtyń lebi de joq. Basqa bireý bolsa aǵyl-tegil kósiler me edi kim bilsin...

* * *

Osy oqıǵa sodan beri únemi kó­keıde júrdi. Jýyqta jazýshy Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy respýblıka kóleminde atalyp ótip jat­qanyn kórip, joǵarydaǵy Toqtalhan aǵanyń aıtqany esime túskeni.

Sodan Toqańnyń oıdaǵy-qyrdaǵy balalaryna habarlastym. Qudaı oń­daǵanda Toqtalhan Nuǵymanuly ózi dúnıeden óterinen bir jyl buryn «Adam­nyń qyry men syry» atty me­mýarlyq estelik kitap jazyp, onysy 2008 jyly Qaraǵandy qalasyndaǵy «Kagan» baspasynan jaryq kórgen eken.

Osy eńbekte joǵarydaǵy oqıǵanyń uzyn-yrǵasyn bylaı dep jazylady: «1966 jyl. Qarashanyń 7-si. Máskeý qalasy. Oktıabr revolıýsııasynyń uly merekesi atalyp ótýde. Osyndaı tarıhı datanyń kýási bolǵanymdy zor ba­qyt dep esepteımin. Meniń munda kelý sebebim: Mońǵolııa Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik salasynda qyzmet atqaratyn bir top adam keńestik barlaý júıesiniń eki jyldyq is-tájirıbesinen ótý úshin kelgen edik. Osy eki jylda barlaý qyzmetiniń ne bir qýlyq-sumdyǵyn úırenip, syr-sıpatyna qanyqtyq. Temirdeı tártip, basqan iziń men aıtqan sóziń ańdýly. Ár aı saıyn synaq. Odan súrinbeı ótseń, mártebeń artady, jalaqyń ósedi. О́ńsheń mońǵol. Jalǵyz qazaqpyn. Teorııalyq ilimnen súrinbeımin, qıyny – tapanshamen nysana kózdeý. Kúndelikti atý sabaǵynan únemi múlt ketem. Men úshin úsh oqpen 30 upaı alý arman. Sóıtip júrgende, tapanshamen atýdan qorytyndy emtıhan tapsyratyn boldyq. Táńirge táý etip, jalbarynǵan nıetpen uıqyǵa shomdym. Erteńinde eń sońynda men atatyn boldym. Sebebi jaqsylardy aldyǵa jiberdi. Olar 27, 28, 29 upaı alyp jatyr. Eń sońynda men attym. Úsh oǵym da ondyqtyń ortasyn oıyp tústi. 30 upaı. Bireý súıindi, bireý kúıindi...

Erteńinde jataqhanadan shyqsam, esik aldynda áskerı jattyǵý páninen sabaq beretin Shılov atty ustaz uzyn boıly, keń jaýyryndy, apaıtós azamatpen sóılesip tur eken. Shılov meni «beri kelińiz?» dep shaqyrdy. Ja­qyndaı bergenimde álgi adam maǵan «Assalaýmaǵaleıkým» dep qolyn sozdy. Ol kezde bulaı amandasý ersi kó­rinetin. Sonda da dástúrden jańylmaı «Ýaǵaleıkýmsalam» dep qolyn aldym. Ol kisi meniń qaıdan kelgenimdi, kim eke­nimdi surap jatyr. Men de bilgen-túıgenimdi aıtyp jatyrmyn. Salt-sana, dástúr týraly sóılestik. Áńgime barysynda álgi aǵaı:

– Seni kórip, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy qalypty tanyǵandaı bolyp qýanyp turmyn, – dedi. Azamattyń bul lebizine arqalanyp:

– Asanqaıǵy babamyz, Altaıdyń bıik shyńyna shyǵyp turyp, bul jerdiń jurty at tabanyna tozyp, halqy óner-bilimnen kenjelep qalar ma eken, dep alańdaǵan kórinedi, – dedim, ózim týǵan aýyl-aımaqtyń jaıyn ańǵartyp.

Meniń aqtaryla aıtqan sózimdi úz­beı tyńdaǵan apaıtós azamat: – Jańa seniń ustazyń qazaq ekenińdi jáne synnan súrinbeı ótkenińdi aıtty. Biz osylaı sóılesip turǵanymyzda óziń shyǵa keldiń. Tanysqanyma qýanyshtymyn, sen elińe qaıtar tusta men munda bolmaımyn, dese de azamattarǵa tapsyryp ketem, olar shyǵaryp salatyn bolady, – dep qoshtasty. Qyzyq bolǵanda bul aǵaıdan «siz kim bolasyz?» dep atyn da suramappyn.

Men oqý bitirer tusta, ıaǵnı Más­keýden attanardan bir apta buryn ákem Nu­ǵyman keldi. Ol kisini qala arala­typ máre-sáre júrip, apaıtós aǵaı­dyń aıtqany esimnen shyǵyp ketipti. Más­keýden attanýǵa eki-úsh kún qalǵanda jataqhanaǵa eki qa­zaq jigiti keldi. Qol­­darynda aǵashtan oıyp jasalǵan kerege qanat qyrannyń músini. Oǵan «Moń­ǵolııalyq qandasym Toqtalhanǵa. Aǵasy Kemel Toqaevtan» dep jazylyp jáne óziniń Almatydaǵy ádiresin berip jiberipti. Qyrannyń músinin kórgen ákeı: «Qaraǵym, mynaý tegin adam bolmady. О́ziniń ádiresin jibergeni hat jazyp, habarlasyp tur degeni ǵoı, shamań kelse hat jaz», dedi.

Elge kelgen soń ákeıdiń amanaty boıynsha Kemel aǵama hat jazdym. Ol kisi de maǵan hat jazyp turdy. – Sodan bir kúni, – deıdi Toqtalhan aǵaı esteliginde: – Almatydan semiz konvert keldi. Konvertti ashsam alǵashqy betine «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» dep taqyryp qoıǵan úlken qoljazba kitap eken. Sóıt­sem, aǵam maǵan 1975 jyly jaryq kórgen «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» atty povesin jiberipti, – deıdi. Hatta:

«Qurmetti Toqtalhan!

Eń aldymen, Qazaq jerinen, Abaı, Jambyl, Muhtar elinen kóp-kóp sá­lem joldaýǵa ulyqsat etińiz. Qazir ózi­ńizge málim Sovet adamdary Oktıa­br revolıýsııasynyń 60 jyldyq mere­kesin qarsy alý úshin zor daıyndyq jumystaryn júrgizip jatyr. Bul uly toıǵa Qazaqstan jazýshylary da óz úlesin qosý úshin atsalysýda. Men sondaı ju­mystarmen Qazaq SSR Mınıstrler Soveti janyndaǵy Memleket qaýipsizdik komıtetine bara qalǵan edim. Sol jerde Murat degen ji­gitpen tanystym. Ol sizdiń óti­ni­shi­­ńizdi jetkizip, hatyńyzdy oqyp berdi. Sizdiń suraýyńyz boıynsha byltyr «Jazýshy» baspasy shyǵarǵan «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa» degen poves­ter jınaǵyn jiberip otyrmyn.

Siz meniń kitaptarymdy mońǵol tiline aýdarýǵa talaptanyp júrgen nıe­tińiz bar kórinedi. Jazýshy úshin onyń shyǵarmasy dostas eldiń tiline aýdarylyp jatsa, bul – úlken ǵanıbet is. Ondaı izgi nıetti qoldaǵan jón. Biraq kórkem shyǵarmanyń ózine tán kóp ereksheligi bar. Sondyqtan bul jaıynda Mońǵol jazýshylarymen, baspa oryndarynyń adamdarymen aqyldasqan jón. Eńbek sonda jemisti bolady...

Sálemmen Toqaev

Almaty, ııýn, 1976 jyl».

* * *

Osylaı Kemel kókesiniń kitaby qo­lyna tıgen soń Toqtalhan aǵamyz ony taraý-taraýymen jiktep, jiliktep aýdaryp, mońǵolııalyq áskerı basylym «Ýlaan od» («Qyzyl juldyz») gazetine bastyrypty. Ol gazettiń birneshe sanyna úzbeı jarııalanypty. Keıin osy jarııalymdardy jınaqtap kitap etip bastyraıyn dep júrgende, 1986 jyly Kemel aǵanyń ózi dúnıeden ótip ketedi de, jospary oryndalmaı qalady. «Ekin­shi dúrkin qolǵa alǵanymda, Qazaq­stan­ǵa kósh bas­talyp ketip, aǵa amanatyn aıaqtaı almadym...», deıdi Toqań («Or­­talyq Qazaqstan» gazeti. 6 shilde, 2002 jyl).

* * *

О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary jazýshy Kemel Toqaevpen hat-habar almasyp, ol kisiniń shyǵarmasyn mońǵol tiline aýdaryp, onysyn Mońǵolııanyń tanymal gazetine jarııalaǵan Toqtalhan Nuǵymanuly týraly qysqasha tanys­tyrsaq. Ol 1938 jyly Baı-О́lke aıma­ǵynda týǵan. О́ziniń estelik kitabynda: «Men týǵan jyly ákemniń týǵan jezdesi Baımuhamed molda, naǵashylarym – Táýkeı, Mamádil, Jumadilder «halyq jaýy» atanyp, atylypty. Meni uly sheshem baýyryna salyp asyrapty. Apama erkelep júrip 11 jasymda mektep tabaldyryǵyn at­tadym. 1959 jyly 10 jyldyqty biti­rip, Ulanbatyr qalasyndaǵy ulttyq ýnıver­sıtettiń zań fakýltetine qabyl­dan­dym. Jo­ǵary oqý ornyn bitirgen soń, mem­le­kettik qaýipsizdik salasynda 27 jyl úzbeı eńbek etip, 1991 jyly zeınetke shyq­t­ym», dep jazsa (Nuǵymanuly T. «Adam­nyń qyry men syry» Qaraǵandy qalasy, «Kagan» baspa ortalyǵy: 2008 jyl, 27-bet), baıólkelik «Jibek joly» atty gazettiń 2011 jyly №22 sa­nyn­da jaryq kórgen Toqań týraly qyzy Nurymgúl ákesiniń Qazaq­stanǵa kóshi-qon bastalǵan 1991 jyly Qobda betinen 442 otbasyn bastap ákelip, olardy Qaraǵandy oblysynyń Qar­qaraly, Egindibulaq, Buqar jyraý aýdan­daryna ornalastyrǵanyn baıan­­dapty. Toqtalhan aǵamyz 2009 jyly dúnıeden ótip, sońǵy turaǵyn Qa­raǵandy oblysy Osakarov aýdany Sa­ry­ózek aýylynyń zıratynan tapqan eken.