О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi óńirlerde «Otandyq óndiris» medıajobasyn qolǵa aldy. Joba maqsaty – otandyq óndiristi nasıhattaý jáne kásiporyndardyń bedelin kóterý. Soǵan oraı BAQ ókilderi arasynda baspasóz týry uıymdastyryla bastady. Jýrnalıster jýyrda medıajoba is-sharasymen «Alageum Electric» holdıngtik kompanııasynyń quramyna kiretin «Kentaý transformator zaýyty» AQ men Shymkenttegi «Asia Trafo» JShS-da bolyp qaıtty.
«Kentaý transformator zaýytynyń» basqarma tóraǵasy Baýyrjan Qudaıbergenov kásiporynnyń tarıhy men búgingi jetistikteri jóninde baıandap, óndiris ornyndaǵy sehtardy aralatty. 1997 jyldyń 17 qarashasy – zaýyttyń jańa shejiresi bastalǵan kún. Kásiporynǵa ekinshi tynys bergen ınvestor – Saıdolla Qojabaev. Sol ýaqytta bankrotqa ushyraýdyń aldynda turǵan zaýytty qutqaryp qalǵan. Ol bıýdjet pen jalaqyǵa qaryz mıllıondaǵan aqshany ótep qana qoımaı, kásiporyn ónimin naǵyz otandyq brendke aınaldyra bildi. Búginde zaýyt birneshe mańyzdy shıkizatty shetelden aldyratyny bolmasa, qalǵan bólshekter men qurastyrýdy ózderi jasaıdy. Tipti ınjenerlik-konstrýktorlyq bıýroda bolashaq transformator syzbasyn qaǵazǵa túsirip, onyń matematıkalyq dáldikterin eseptep, jap-jańa dúnıe jasap shyǵarady. Basqarma tóraǵasynyń aıtýynsha, óndiristiń myqtylyǵy ony oılap tabý men tehnologııasynda jatyr. Bul eki artyqshylyǵy jaǵynan «Alageum Electric» holdıngi Qazaqstanda kósh bastap tur. Sebebi joǵaryda keltirgenimizdeı, syzbalary da, tehnologııalary da óziniki. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt tarıhynda kásiporyn ónimderiniń túrin kóbeıtip úlgerdi. Qazirgi tańda ol 400-den asady. Alǵashqy kezde on-aq túri shyǵarylǵan. Negizinen óndiris qýaty jylyna 12 myń danany quraıdy. Byltyr 8 myńnan astam transformator shyǵardy. Myńnan astam adam jumys isteıtin zaýytta ortasha jalaqy 300 myń teńgeniń ústinde. Dánekerleýshiler odan da kóp aılyq alady. 500 myńnan joǵary sanalady.
«Kentaý transformator zaýyty» negizinen kerneýi 10, 20, 35, 110 kV bolatyn maıly jáne qurǵaq transformatorlar, qosalqy stansalar, tómen jáne joǵary voltti uıashyqtar, vakkýmdyq ajyratqyshtar jáne taǵy da basqa elektr jabdyqtaryn óndiredi. Kásiporyn 2017 jyly elordada ótken EKSPO kórmesinde salmaǵy 125 tonna, kerneýi 110 kV, qýaty 80 myń kVA keletin 4 transformator ornatty. Bul qurylǵylar halyqaralyq kórmede EKSPO keshenin úzdiksiz elektr qýatymen qamtamasyz etti. Sheteldik qondyrǵylardyń shamasy kelmegen soń, otandyq ónimge muqtajdyqtary artqan. Is-shara aıaqtalǵan soń uıymdastyrýshylar kásiporyn basshylyǵyna arnaıy alǵysyn bildiripti. Sheteldikterdiń ózin moıyndatý – zaýyttyń úlken jeńisi», dep esepteıdi B.Qudaıbergenov.
О́ndiris ornynda Eýropanyń, Japonııanyń zamanaýı qondyrǵylary ornatylǵan. Osy óndiris jelileriniń kómegimen ónim shyǵarý isi avtomattandyrylyp, eńbek ónimdiligi artty. Buryn syrttan keletin jabdyqtar osynda shyǵarylatyn bolǵan soń transformatordyń baǵasy arzandap, árbir ónimdi jasaýǵa ketetin ýaqyt ta qysqara tústi. Sonyń nátıjesinde básekeli naryqta óz oryndaryn taýyp, otandyq ónimge degen suranys sheteldiń ózinde arta bastady. Bul kúnde kompanııa óniminiń 60 paıyzyn ishki naryqqa jóneltse, qalǵanyn alys-jaqyn shetelge eksporttaıdy. Onyń ishinde Reseı, Túrkııa sekildi óndirisi damyǵan elder de bar. Osynyń ózi kásiporyn óniminiń sapaly, zamanaýı tehnologııaǵa saı ekenin bildiredi. Kásiporynda eń aldyńǵy qatarly jabdyqtar ornatylǵanyn aıttyq. Máselen, shveısarııalyq qondyrǵymen metaldy kesý men tesý 15 sekýnd ýaqyt alady. Buryn bul jumysqa 4-5 saǵat jumsalatyn. Memlekettik grant esebinen de jartylaı aqshasyn tólep satyp alǵan zamanaýı qondyrǵylar bar.
«Biz qurǵaq transformator óndirisin damytyp jatyrmyz. Qazir Eýropa osy tehnologııaǵa kóshken. Sebebi mundaı transformatorlar qaýipsiz ári ekologııalyq taza bolyp keledi. Biraq olardy jasaý da qıyn. Sol sebepti baǵasy qymbat bolady. О́nimderimizdiń jartysyn shetelge shyǵaramyz. Qurǵaq transformator óndirisi Orta Azııada bizde ǵana bar. Keleshekte maıly transformator qalady. Damyǵan elder qurǵaq túrine kóship jatyr. Sol úshin óndiristi osy baǵytqa qaraı buryp, qýattylyqty arttyramyz ba degen oıdamyz. Nemis halqyn óndiriske jaqyn ult dep maqtaımyz. Qazaq ta olardan kem emes. Bir kezderi Reseıdiń kompanııasy Taıvan eliniń qondyrǵysyn ornatty. Sonda olar bizge kúlgen edi. «Biz ózimiz bir jyl degende áreń iske qostyq, sender muny tipten júrgize almaısyńdar da», dep ketken. Jigitterimiz namysqa tyrysyp, 6 aıda tehnıkanyń tilin meńgerip shyqtyq. Reseıden kelgen kompanııa ókilderi keıin kórip bastaryn shaıqady. Bizdiń maqsatymyz – qazaqty búgingi ǵylymnyń, tehnologııanyń mamanyna aınaldyrý. Osy nıetpen Kentaýdan qazaq-nemis polıtehnıkalyq kolledjin ashtyq. Jyl saıyn bitirýshi júzden astam túlektiń 20-30 shaqtysy bizdiń kásiporynda jumysqa qalady. Nemese holdıngtiń basqa óńirlerdegi kásiporyndaryna jiberemiz. Kolledj shákirtteri dýaldy júıemen bilim alady. Zaýyt janynan oqý-óndiristik baza ashtyq. Stýdentter sonda maketter arqyly bolashaq mamandyqtarynyń qyr-syryn meńgeredi. Sonymen birge kásiporyn Kaıdzen júıesi boıynsha jumys isteıdi. Bul úshin mamandar arnaıy Japonııaǵa baryp oqyp keldi. Kaıdzen fılosofııasy jumys sapasyn kúsheıtýge, jaýapkershilikti arttyrýǵa ár adamnyń ózin jeke damytýyna múmkindik beredi», dedi basqarma tóraǵasy B.Qudaıbergenov.
Al Shymkenttegi «Tassaı» ındýstrııalyq aımaǵynda ornalasqan «Asia Trafo» kásiporny Kentaýdaǵy zaýytpen salystyrǵanda 110, 220, 500 kV quraıtyn joǵary kerneýli transformatorlar shyǵarady. О́ndiris ornyn qurýǵa 19 mlrd teńgedeı qarjy ketken. Onyń 8,7 mıllıardyn Qazaqstan Damý Banki nesıe túrinde bergen. Indýstrııaly aımaqta zaýytqa bólingen jer 2 gektar aýmaqty alyp jatyr. Jalpy, kásiporyndar shoǵyrlanǵan alań – 22 gektar. 12 gektar jer ıgerildi. Endi qalǵan aýmaqta jobalardy iske asyrýdyń II kezeńi bastalady. Kompanııanyń basqarma tóraǵasy Omar Asanovtyń aıtýynsha, kásiporynnyń jyldyq qýattylyǵy 120 dana transformatordy quraıdy. Bul kásiporyn da 300-den astam jumyskeri bar úlken ujym sanalady. Naǵyz óndiriste isteıtin jumysshylar sany – 230 adam. Jumys ótili joǵary dánekerleýshiler 500 myńnan asa aılyq alady. Zaýyt qaladaǵy M.Áýezov atyndaǵy jáne Almatydaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy ýnıversıtettermen kelisim jasaǵan. Oqý ornynyń arnaıy kafedrasynda oqıtyn stýdentter osynda óndiristik is-tájirıbeden ótedi. Dýaldy oqytý júıesimen aýdıtorııada alǵan bilimderin óndiriste shyńdaıdy. Munda shyǵarylǵan ónimder negizinen óńirler men iri qalalardaǵy qosalqy stansalarǵa arnalǵan.
Biz osy zaýytqa kelgenimizde tarıhı sáttiń kýási boldyq. Qazaqstanda tuńǵysh ret salmaǵy 295 tonnany quraıtyn, kerneýi 500 kV, qýattylyǵy 250 000 kVA úsh fazaly avtotransformatordyń synaqtan sátti ótip, KEGOC kompanııasynyń Oraldaǵy qosalqy stansasyna jóneltilgeli turǵan sátiniń kýási boldyq. Bir Shymkenttiń elektr qýaty 300 000 kVA, al bul qondyrǵy 250 000 kVA qýattylyqqa arnalǵan. Endeshe, transformator kúshiniń qanshalyqty dárejede ekenin baǵamdaı berińiz.
«Bul qondyrǵy – kásiporyn tarıhynda alǵash ret KEGOC kompanııasynyń tapsyrysymen off-teık kelisimshartymen jasalǵan alǵashqy joǵary kerneýli transformator. Qazaqstannyń elektr jelileri 500 kV-ǵa arnalǵan. Az shyǵynmen elektr energııasyn qashyqtyqqa tasymaldaý úshin ortada qosalqy stansalar bolýy qajet. Myna qondyrǵy – sol maqsatta qoldanylatyn transformator. О́zimizdiń ınjenerlik-konstrýktorlyq bıýroda jasalǵan. Iаǵnı otandyq qurastyrýshylardyń eńbegi. Orta Azııada bizdegideı zaýyt joq. Mundaı qondyrǵy buryn tek ımporttalatyn. Eki aı jobalaýǵa ketse, jasap shyǵarýǵa ketken ýaqytty eseptegende jarty jylda bitirdik. Jabdyqtyń 80 paıyzy otandyq ónim dep aıtýǵa bolady», dedi basqarma tóraǵasy O.Asanov.
Kásiporynda jumysshylar jan-jaqty áleýmettik kómekpen qamtylǵan. Máselen, bosanǵan áıelderge 400 myń teńge beriledi. Úılengen jas jubaılarǵa 103 myń teńge qarastyrylǵan. Kásiporynda 10 erli-zaıypty jumys isteıdi. Sońǵy 3-4 jylda zaýytta istep shańyraq kótergen azamattar úsh-tórt otbasyna kóbeıdi. Baspana da problema emes. Zaýyt janynda jataqhana daıyn tur. Ári kásiporyn bilikti mamandarǵa úı alýǵa 50 paıyz baspana qunyn tólep beredi. «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny» baǵdarlamasymen kelgenderge zaýytta turaqtap qalýǵa múmkindik jasalǵan.
TÚRKISTAN OBLYSY –
ShYMKENT