Zaman ózgeredi, býyn almasady, urpaq jańarady. Biraq muǵalimniń orny – qashanda tór. Osy oraıda biz úsh býynnyń ókilimen tildestik. Saýaldamaǵa X býynnyń ókili, 36 jyldyq eńbek ótili bar matematıka pániniń muǵalimi Shárip TURAP, Y býynnyń ókili, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi, mektepte 20 jylǵa jýyq eńbek etip kele jatqan Araılym BEKBOSYNOVA, sondaı-aq Z býynnyń ókili, ınformatıka pániniń muǵalimi, eńbek jolyn bastaǵanyna eki jyl ǵana bolǵan Aıdana ShALQARQYZY qatysty.
Shárip TURAP:
– Árıne, muǵalim bolý ońaı emes. Ustaz eń áýeli adamgershiliktiń aq jolyn ustanyp, bilikti de bilimdi bolýy kerek. Taban astynda oıǵa oı qosatyn, shyǵarmashylyqpen aınalysatyn izdenimpaz bolsa tipti jaqsy. Bul qasıetterdiń bári bir adamnyń boıynan tabyla bermeýi múmkin, álbette. Degenmen osynyń bári bir adamnyń boıyna jınaqtalsa, quba-qup.
Araılym BEKBOSYNOVA:
– Muǵalim meıirimdi bolýy kerek. Eń birinshi aldyńda otyrǵan balaǵa bilim, tárbıe, baǵyt-baǵdar bermes buryn muǵalimniń júreginen meıirimdilik tógilip turýy kerek dep oılaımyn. Sebebi meıirim, mahabbat bar jerde kóp dúnıeni balanyń sanasyna, júregine sińirý qıyndyq týdyrmaıdy.
Aıdana ShALQARQYZY:
– Ustazdyq – úlken jaýapkershilik. Alǵash muǵalim bolyp mektepke kelgen kezde ózimdi áli de bolsa oqýshy sezingenim esimde. Jaýapkershilikti jan-júregimen sezinip kelgen adamǵa kún saıyn oqyp, izdenýge týra keledi. Aldyńda jıyrma bala otyrsa, báriniń jaı-kúıin túsine bilýiń kerek. Bilim kúnde jańaryp jatady. Sol bilimge ilesip otyrý qajet. Qazir ózińmen jumys isteý óte mańyzdy.
Mekteptiń mindeti – bilimmen birge tárbıe berý. Keıde balanyń tárbıesine mektep emes, ata-ana jaýapty degen de pikir aıtylady. Balanyń qalyptasýy men tárbıesinde muǵalimniń róli qandaı?
Shárip TURAP:
– Men muny úsh túrge bólemin. Birinshiden, muǵalim tek bilim berý ǵana emes, qoǵamda bolyp jatqan keleńsiz is-áreketterge pikirin aıtyp, sodan shyqqan túıindi oqýshylarǵa jáne óz ujymyna aıtyp, bólisip otyrýy kerek dep oılaımyn. Ekinshiden, óz isińe izdenispen qarap, jańasha, tyń oılarmen bólisip, óz pánine baılanysty zamanaýı ádisterdi bilip, úırenip, solardy oqýshylarǵa úıretip otyrý mańyzdy. Úshinshiden, ustazdar kóbine óz balalaryna mán bere almaı qalady. Ustaz otbasynda aqylshy, qamqorshy, úlgi tutar qarapaıym ata-ana bolýy kerek. О́z balalarynyń keleshegine mán berý mańyzdy.
Araılym BEKBOSYNOVA:
– Tárbıe berý – mekteptiń basty mindeti. О́ıtkeni Ál-Farabı babamyz «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen. Rýhanı qundylyq, adamgershilik, meıirimdilik, parasattylyqtyń barlyǵy aldymen berilgen kezde oqýshy alǵan bilimin durys baǵytqa qoldana alatyndaı deńgeıge jetedi. Odan keıin balanyń tárbıesine tek ata-ana, muǵalim, synyp jetekshi ǵana jaýapty emes. Balanyń tárbıesine búkil qoǵam, memleket jaýapty.
Aıdana ShALQARQYZY:
– Bul jerde ata-ananyń jaýapkershiligimen qatar, muǵalimde de balany ózgerte alamyn degen senimi bolýy kerek. О́ıtkeni bala tárbıesinde muǵalimniń róli zor. Qazirgi tańda balalarǵa kóbinese kóńil bólý jetpeıdi. Bala nazardy mektepten izdep keledi.
Ekinshi synypqa sabaq ótkizip jatqanmyn. Bir kezde eki oqýshy tóbelese ketti. Muǵalim bar eken dep qysylǵan da joq. Keıin ekeýimen jeke-jeke sóılestim. Sóıtsem, bireýi sabaq oqyǵysy kelmegendikten tóbeles shyǵarǵan. Al ekinshisi synyptastarynan shettetilip qala beredi eken. Sondyqtan ózine basqalardyń nazary túskenin qalaǵan. Jeke sóıleskennen keıin álgi bala meni kórse, «apaı» dep júgirip keletin boldy. Demek, onymen sóıleskenim, kóńil bólgenim jaqsy áser etken.
Ár muǵalimniń óz qoltańbasy bar. Sizdiń oqýshylarmen jumys isteý tásilińiz qandaı? Ne nársege mán beresiz? Neni nazarda ustaısyz?
Shárip TURAP:
– Kez kelgen adam – qoǵamnyń myzǵymas bir bóligi. Muǵalim de solardyń biri. Sondyqtan ustaz bolǵannan keıin bilimge, mádenıetke erekshe mán berý kerek. Ár ýaqytta ata-babalarymyzdan kele jatqan ozyq salt-dástúrlerimizdi, tilimizdi, dinimizdi qorǵap, damytyp otyrý kerek. Solardy nazardan tys qaldyrmaý mańyzdy.
Araılym BEKBOSYNOVA:
– Ár muǵalimniń jyldar boıy qalyptasqan ádistemesi, tájirıbesi bolady. Al endi oqýshylarmen jumys isteýge kelgen kezde meniń mamandyǵym qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi bolǵandyqtan, basty nazarda ustaıtynym – balalardyń til tazalyǵy. Saýattylyqqa mán beremin. Bala ne jazsa da, óz oıynan taza jazýdy talap etemin. Eki aýyz sóz sóılese de, qazaqsha sóıleýin suraımyn. Sonymen qatar kitap oqýǵa kóp nazar aýdaramyn ári shyǵarmashylyqpen aınalysýdy da talap etip otyramyn. О́ıtkeni bos ýaqytta kınoǵa aparý, spektakl kórsetý de tárbıeniń bir tetigi.
Aıdana ShALQARQYZY:
– Ár synypqa ártúrli tásil qoldanamyn. Mysaly, kishkentaı balalardy múmkindiginshe ashyp, sóıletýge, birge jumys isteýge, toptyq jumystar jasap, erkin oılandyrýǵa tyrysamyn. Múmkindiginshe balalardyń shyǵarmashylyǵyna kóbirek kóńil bólemin. Bastaýysh synyp oqýshylary 10 mınýttan artyq birnárseni isteı almaıdy, jalyǵyp ketedi. Sondyqtan ár 10 mınýt saıyn ártúrli tapsyrmalar beremin. Olardy jalyqtyryp almaý mańyzdy. Sodan keıin synyptaǵy barlyq balanyń qamtylýyn, báriniń sóıleýin, sabaqqa qatysýyn da nazarda ustaımyn.