Qaıtarylǵan jer halyq múddesine qyzmet etýge tıis

– Baqytjan Jumabekuly, búginge deıin zańsyz berilgen 8 mıllıon gek­­tardaı jer memleketke qaı­tarylǵany belgili. Qazir bul baǵyttaǵy jumys qalaı júrip jatyr?

– Jer resýrstaryn basqarý komıteti jáne ýákiletti organ­dary «Jer amanaty» komıssııa­symen birge zańsyz berilgen jer­lerdi qaıtarý jumysymen aınalysyp keledi. Jerdiń qaıtarylyp jatqany – naqty fakt. Aldaǵy ýaqytta memleketke qaıtarylatyn jer mólsheri 15 mıllıon gektarǵa deıin je­týi múmkin. «Jer amanaty» res­pýblıkalyq komıssııasy quryl­ǵan kezde bastapqy maqsat zańsyz berilgen 3 mıllıon gektar jerdi memleket ıeligine qaıtarý edi. Jer resýrstaryn basqarý komı­teti, Bas prokýratýra, jer ıns­peksııalary, Parlament depýtattary, «Amanat» partııasy jumylyp, úlken sharýany júzege asyrdyq. Memleketke qaıtarylǵan jer mólsheri 8 mıllıon gektarǵa jetti.

Endi memleketke qandaı jerler qaıtaryldy degen máselege kelsek. Bular – negizinen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler. Elimizde ıgerilmeı, paıdalanylmaı kelgen jer jetkilikti. Kezinde jeńil jolmen, sonyń ishinde sybaılas jem­qorlyq saldarynan eldi meken­derdiń mańyndaǵy mal jaıa­tyn jer sharýa qojalyqtary, fer­merler, aýyl sharýashylyǵy uıym­dary men mekemelerge beril­gen. Jer kadastry jáne mem­le­kettik jer kadastrynyń avto­mattan­dyrylǵan aqparattyq júıesi basqarmasy bazasyn qarasańyz da, aýyl mańyndaǵy jerlerdi qarasańyz da ıgerilmeı jatqanyn baıqaısyz. Jeke sha­rýaǵa 100 gektar jerdi paıdalaný ońaı emes. Al sharýa qojalyǵyna 10 myń gektar jer berilse, ony qalaı ıgeredi?

Jer kodeksiniń 92-babyn­da jer ıgerilmegen, paıdala­nylmaǵan jaǵdaıda memlekettiń menshigine qaıtarylatyny kórse­tilgen. Shabyndyqta shóp shaby­lýy qajet. Jaıylymnyń ke­minde 20 paıyzyna aýylsha­rýashylyq júkteme jasalýy kerek. Egistik alqapqa egin egilý­ge tıis. Osyn­daı talaptar oryn­dalmasa, jer memleket­ke qaı­tarylady. О́ki­nishke qaraı, myń­daǵan gektar jer paıda­lanyl­maı otyr. Myńdaǵan gektar jer­­di ıele­nýshiler bar. Ony qa­­laı ıgerip jatyr? Sony tek­se­rý kerek. Mysaly, 100 gek­­tar jerdi paıdalaný úshin aýyl­sha­rýashylyq tehnıkalary kerek. Mal basy kóbeıip, egistik­pen qamtylýǵa tıis. Ondaı tir­lik baı­­qalmaıdy. Endeshe, «Jer ama­na­ty» komıssııasy atqa­ra­tyn jumys aýqymdy. Jyl­dyń sońyna deıin memleketke qaı­tary­latyn jer kólemi 11-12 mıl­lıonǵa deıin jetip jyǵylýy ábden múmkin.

Jer resýrstaryn basqarý ko­mıteti 2022 jyly 5 myńǵa jýyq sýbektige tekseris júrgizdi. Jer kodeksiniń burynǵy redaksııasy boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer eki jyl­dyń ishinde ıgerilmese, paıda­lanylmasa, memlekettik menshikke qaıtarylatyn, sotqa talap-aryz beriletin. Qazir bul merzim 1 jyl­ǵa azaıtyldy. Keı­bir jer ıe­leri boıynsha prosesýaldy merzim ótpegen. 5-6 jylǵa jal­ǵa berilgen jerlerdiń mer­zimderi endi aıaqtalyp jatyr. Eger olar jerdi ıgerme­se, jal­ǵa alý sharty jańa merzim­ge uzar­tylmaıdy. Basqasha aıt­qan­­da, aýyl sharýashylyǵy maq­sa­tyndaǵy jerlerdi ıgerý-ıger­meýdiń máselesi zań aıasynda qaras­tyrylyp, jaýapkershilik kú­sheıtildi. Bas prokýratýra men Jer resýrs­taryn basqarý komıtetiniń ózara úılestirý jumysy jolǵa qoıyldy. Endeshe, túpki nátıje áli alda.

– Zańdarǵa engizilgen ózge­ris­ter týraly aıtyp otyrsyz. Naqty qandaı túzetýler en­giziledi?

– «Jaıylymdar týraly» zań aıasynda birqatar ózgeris jasalady. Basty másele «qo­ǵamdyq jaıylym» uǵymy engiziledi. Qujat birinshi oqy­lym­nan ótti. Endi zań jobasy ekinshi oqylymda qaralady. Bu­ryn Jer kodeksiniń talapta­rynda jáne «Jaıylymdar tý­raly» zańda mundaı uǵym bol­ǵan emes. Igerilmegen, paıda­lanylmaǵan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi qaıtar­ǵannan keıin ol qoǵamdyq jaıy­lym retinde resimdelýge tıis. Jer kodeksiniń 101-babyna sáı­kes sottyń sheshimimen qaı­­ta­rylyp alynǵan jerler ar­­naıy jer qoryna beriledi. Sodan keıin jergilikti aýyldyq ákim­diktiń balansynda bolady. Osylaısha, jer kadastry bazasynda qoǵamdyq jaıylym dep esepteledi.

Qoǵamdyq jaıylymda sol eldi mekendegi barsha turǵynnyń maly erkin jaıylýǵa tıis. Al onyń kólemi, ıaǵnı qaı aýylǵa qansha mólsherde qoǵamdyq jaıylym qajet ekenin aýyldyq okrýg ákimdigi aýdandyq máslıhatpen aqyldasyp, anyqtaıdy. Sondaı-aq «Jaıylymdardy basqarý jospary» degen qujat bar. Soǵan sáıkes, árbir aýyldyq okrýgine mal jaıýǵa qajetti jer kólemi anyqtalady. Aýyl ákimi eldi mekende qansha adam turatynyn, qansha mal basy bar ekenin biledi ǵoı. Osyǵan sáıkes, normatıvterin eseptep, qajetti jaıylym aýmaǵyn belgileıdi de, ony Jaıylymdy basqarý josparyna engizedi.

О́kinishke qaraı, kóptegen eldi mekenniń mańyndaǵy aýyl sharýashylyǵy jerleri je­ke­menshikke ótip ketken. Keıbi­reýi zań aıasynda jumys istep, sharýasyn dóńgeletip otyr. Jaıy­lymdy basqarý jospary­na sáıkes endi sol jer mal jaıý­ǵa arnalýy múmkin. Ondaı jaǵ­daıda Jer kodeksiniń 84-ba­bynyń 2-tarmaǵynyń 5 jáne 6-tar­maqshasyna sáıkes, mal jaıa­tyn jer memlekettiń qa­jettiligi úshin alynady. «Memlekettik múlik týraly» zańnyń 62-1-babyna saı, jer memleket qajettiligi úshin alynǵan jaǵdaıda onyń ótemaqysy eki nysanda beriledi. Birinshisi, mú­liktiń naryqtaǵy qunyna teń aqshalaı ótemaqy. Ekinshisi, soǵan quny teń jer. Alynǵan jer arnaıy jer qoryna ótkiziledi. Sodan keıin ol aýyldyq okrýgtiń qoǵamdyq jaıylymy sanalady.

– Qoǵamdyq jaıylymnyń shekti mólsheri bola ma? My­saly, aýyldan 5 shaqyrym qa­shyq­tyqqa deıingi jerlerdi je­kemenshikke ótkizbeý degen se­kil­di talaptar engizile me?

– Osy usynysty 2021 jyly Úkimettiń jer komıssııasy otyrysynda kótergen edim. Kóp aýyl óziniń jaıylymdyq jerinen aırylyp qalǵan. Komıssııanyń múshesi retinde onyń radıýstyq mólsherin belgileýdi usyndym. Mysaly, 5-6 shaqyrym degen sekildi. Biraq munyń da eskeretin tusy bar. Aýyldar ártúrli ǵoı. Keıbirin 100 otbasy mekendese, kelesisinde 500 tú­tin bar. Sol sebepti jaǵdaı ár­­túrli. Mysaly, 100 otbasy bar aýylda 30 úı ǵana malyn óris­­tetedi. Aýyl sharýashylyǵy maq­­­sa­tyndaǵy 5 shaqyrym jer­di jaıy­lym maqsatynda qalyp­tas­­tyrsaq, birneshe másele týyn­daıdy. Birinshiden, 30 otbasyna 5 shaqyrym kólemdegi jaıylymdyq jerdi qaıtarýǵa memleketten qosymsha qarajat bólý qajet. Bul – qyrýar soma. Al kelesi jaqta 500 otbasy mekendegen aýyldyń 200 úıi mal jaıýy múmkin. Salystyrmaly túrde qarasaq, ekinshisine basymdyq bergen durys emes pe? 30 otbasy mal jaıatyn aýylǵa qaraǵanda ekinshi aýylda 200 úı mal jaısa, solardyń radıýsyn 5 shaqyrym etken áldeqaıda tıimdi.

Mundaı shekti mólsherdi zańǵa táýeldi aktilerde eskergen jón. Úkimettiń jer komıssııasy meniń usynysymdy qabyldady, biraq sońǵy nusqada radıýs degen sózdi qospaǵan. Jalpy, jer komıssııasy usynysymdy qoldady, biraq radıýs sóziniń ornyna «Jaıylymdar týraly» zańnyń 13-babyna sáıkes, árbir aýyldyń ishki jáne syrtqy shekarasy degen uǵymdy engizdi.

– Joǵaryda memlekettiń qajettiligine alynatyn jerge ótemaqy tóleý týraly aıt­­tyńyz. Bul norma naqty qalaı jumys isteıdi? Mysaly, ótemaqyny qasaqana joǵary ne tómen qoıyp tóleý degen se­kildi másele týyndamaı ma?

– О́te durys suraq. «Memle­ket­tik múlik týraly» zańnyń da shıkiligi bar. Tenderdi jeńgen ba­ǵalaýshy kompanııa ákimmen ne jerdiń ıesimen sybaılas bolýy yqtımal. Aıtalyq, ákim baǵalaýshynyń qyzmetine tólem jasaıtyndyqtan, oǵan ótemaqy kólemi belgili shekten aspaýy kerek degen sekildi astyrtyn talap qoıýy kádik. Bárine birdeı ótemaqy mólsherin belgileý múmkin emes. О́ıtkeni bireý bas­panany qymbat qurylys materıalynan salsa, ekinshisi arzan materıal paıdalanady. Bireýi eki qabatty, ekinshisi bir qabatty úı bolýy múmkin. Onyń bárin birdeı baǵalaý múmkin emes. Osylaısha, keıbir ákimderi jerdi memleket qajettiligine alǵanda baǵalaýshyny yńǵaıyna kóndirip, ákimdiktiń paıdasyna qaraı ár jerdiń baǵasyn tó­men­detedi. Al halyq budan habar­syz qalady. «Memlekettik mú­lik týraly» zańnyń 67-baby boıy­n­­­sha jerdi memlekettik mú­lik ese­­bine alǵanda, naryqtyq qu­ny­men baǵalanýǵa tıis. Is júzin­de ákimniń manıpýlıasııasy men qysy­mynyń saldarynan jer ıesi tıisti dárejede ótemaqysyn ala almaıdy.

Sondaı-aq ekinshi tarappen, ıaǵnı jer ıesimen sybaılastyq áreketke baryp, kelisýi de yqtı­mal. Mysaly, jerdi memlekettik qajettilik úshin baǵalaý somasyn birneshe ese artyq kórsetip, túsken aqshany ózara bólisýi múmkin. Osyndaı mysaldar kóp. Túrkistanda 2016-2018 jyldary bas jospar bekitilip, soǵan sáıkes memlekettik qajettilikke jerler alyndy. Sonda Túrkistandaǵy baǵalaýshylardyń bireýine qatysty másele týyndady. Birin­shiden, ol buryn-sońdy baǵa­laý jumysymen múldem aına­lys­paǵan. Mamandyǵy bó­lek, atal­ǵan salada bilimi joq. Tip­ti Almaty qalasynda esirt­ki tasymaldaǵany úshin qylmys­tyq jaýapkershilikke tartylypty. Soǵan qaramastan, baǵa­laýshylardyń úsh kúndik kýrsynan ótip, tenderdi jeńip, 100-ge jýyq adamnyń jer men múl­kin baǵalaǵan. Jumysynyń qory­tyndysyn qarasańyz, shoshı­syz. Eki qabatty úıdi bir qabatty dep kórsetken. Áınekti úıdi áınek­siz dep belgilegen. Bir qabat­ty úıdi eki qabatty úıdiń quny­na teńestirip baǵalaǵan. Bireýi bolmashy somany áreń alsa, dál sondaı basqa úı ıesi qomaqty qarajatty qaltasyna qalaı basady? О́te kúrdeli máse­le. Mundaı baǵa­laý­shylar qaı jerde de kezdesedi. Odan da soraqysy, azamattar jer­di memlekettiń qajettiligine alyn­ǵan jaǵdaıda zańmen qorǵal­maǵan. Keı jaǵdaıda ákimdikter men baǵalaýshylar retteý koeffısentterin ózgertip, ba­ǵalaý somasyn tómendetip ji­beredi. Eki ortada qarapaıym adamdar zardap shegedi. Son­dyqtan da bul normany ózger­týimiz qajet. «Jaıylymdar týraly» zańda osyny eskerdik. Basqasha aıtqanda, aýyldyq okrýgtiń balansyna tıisti bıýdjet bólinse, onda eldi meken mańyndaǵy aýyl­sharýashylyq jerlerin mem­le­kettik qajet­ti­ligine alyp, ótem­aqysyn tóleıdi.

Taǵy bir ózgeris – turǵyndar aýyldyń mańynda mal jaıǵanda mynandaı máselege kezigedi. Keı eldi meken tusynda erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bar. Orman qory, Ile Alataýy, Kólsaı, Baıanaýyl, Qarqaraly degen sekildi qoryqtar sekildi. Biraq onda mal jaıýǵa ruqsat joq edi. Endi, «Jaıylymdar týraly» zań jobasy aıasynda ormandar, toǵaılar joq jerlerde, ıaǵnı ulttyq saıabaqtardyń orman qoryna kirmeıtin, ashyq aýmaqtarynda aýyl turǵyn­darynyń mal jaıýyna múmkindik berilmek. Buryn olardy ormanshylar kirgizbeıtin, endi zań qabyldansa, onda emin-erkin jaıylym retinde paıdalana alady. Osyndaı mańyzdy ózgerister engizilmekshi.

– Memleket menshigine qaı­tarylǵan jerler kórsetilgen arnaıy saıt ashyldy. Biraq saıttaǵy jerge qatysty derekter tolyq kórsetilmegen. Jerlerdiń ıesi kim ekenin, qaıda ekenin ashyq kórsetý kerek shyǵar?

– О́te durys másele. Májilis­tiń jalpy otyrysynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aero­ǵa­rysh ónerkásibi vıse-mı­nıstri­ne jer kadastry qashan ashyq kórsetiletinin suradym. Jer kadastryn ashyq kórsetý týraly úshinshi márte másele kóterip otyrmyn. Buǵan deıin Ak­tıvterdi qaıtarý týraly zań jobasyn talqylaǵanda da óz usynysymdy aıttym. Úkimet tarapy qabyldamady.

Igerilmeı, paıdalanylmaı jatqan, «Jer amanaty» komıssııasy aıasynda alynǵan jerlerdi portalǵa engizýimiz qajet. Qandaı jerler, qaı aýdan­da, kólemi qandaı ekeni, she­ma kartasy salynyp, naq­ty shekarasy sekildi derekter ashyq kórsetilgeni jón. Sebe­bi memlekettik menshik­ke qaı­­ta­rylǵan jerdi jergi­lik­­ti ákim­der basqa bireýge be­rip jibe­rýi múmkin. Týǵan-týys, dos-ja­randaryna berý yqtı­mal­dy­lyǵyn eshkim joqqa shy­ǵa­ra almaıdy. Sol sebepti bá­ri ashyq bolsa, halyqtyń kúmá­n­i de seıiledi. Jańa portal bar­lyq suraqqa jaýap berýge tıis. Jerdiń ornalasqan mekenjaıy, onyń nysanaly maqsaty, kóle­mi, kerek deseńiz, burynǵy kadastr­lyq nómiri de kórsetilýi kerek.

– Jasaǵan usy­nysym qa­byl­danbady dep qaldyńyz. Son­da jer kadastryn ashyq kórsetýge kim ke­dergi?

– Negizi jer kadastry bazasy ashyq bolýǵa tıis. Jer kodeksi­niń 43-babynyń 14-tarmaqsha­synda «aýyl sharýashylyǵy maqsatyn­daǵy ýaqytsha óteýli jer paı­­da­­laný quqyǵyna, aýyl sharýa­shylyǵy taýarlyq óndiri­sine, sharýa fermer qojaly­ǵyn júr­gizýge berilgen jer­ler­di paı­dalanýshylardyń aty-jó­ni­ne baılanysty aqparat avto­mattandyrylǵan aqparattyq júıede jarııalanýǵa tıis» de­lingen. Bul – zańnyń nor­masy.

Jer kadastry jáne memle­ket­tik jer kadastrynyń avtomat­tandyrylǵan aqparattyq júıesi basqarmasy bazasyn qarasańyz, onda jerdiń kadastrlyq nómiri, nysanaly maqsaty, sanaty, kó­lemi, onyń bóliný rejimi, qu­qyq­­­tyq aýyrtpalyqqa shekteý, or­­nalasqan mekenjaıy týraly aq­parat ashyq. Biraq jer paıda­la­nýshynyń aty-jóni týraly málimet kórsetilmegen.

Qazaqstan Orhýs konvensııa­syn bekitti. Osy qujatqa sáıkes memlekettiń qabyldaǵan aktileri týraly aqparattan halyq to­lyqqandy habardar bolýy kerek. Basqasha aıtqanda, azamat qupııa málimetke kirmeıtin naq­­ty aqparatty suratsa, oǵan qol jetkizýge tıis. Iаǵ­nı ınter­net saıttarda, avtomat­tandyrylǵan aqparattyq júıe­lerde, baspasózde jarııa­la­nýy qajet. О́kinishke qaraı, Jer kadastry jáne memleket­tik jer kadastrynyń avtomattan­dyrylǵan aqparattyq júıesi basqarmasy bazasynda bul baı­qalmaıdy. Mysaly, 2016 jyly jerge baılanysty mıtıng­tegi basty talaptyń biri – jer ka­dastrynyń ashyqtyǵy bolatyn. Jer kadastrynyń ashyqtyǵy týraly Aktıvterdi qaıtarý týraly zań jobasyna, «Jaıylymdar týraly» zań jobasyna usynys engizdim, biraq ótpeı qaldy. Buǵan Úkimettiń qarsylyǵy bar.

– Iаǵnı bireýlerdiń múddesi bar ǵoı...

– Ábden múmkin. Ony ashyq kórsetpeýdiń negizgi sebebi retinde jeke derbes derek degendi syltaýratady. Biraq ol jeke málimettiń qupııalyǵy týraly zańda kórsetilmegen. Tek Úkimettiń qaýlysynda ǵana bar.

– Bul másele basqa elderde qalaı sheshimin tapqan?

– Demokratııalyq damý jolyn tańdaǵan memleketter mundaı derekterdi ashyq kórsetedi. Jer kimniń atynda, kólemi qansha, memleketten qansha sýbsıdııa alady, qansha salyq tóleıdi, qansha jumysshy eńbek etedi, qandaı aýyl sharýashylyǵy ónimin shyǵarady – bári-bári taıǵa tańba basqandaı jazylyp turady.

– Depýtattyq saýalda­ryńyz­­da jerge qatysty kóp­te­­gen másele kóterip júrsiz. Máselen, turǵyndarǵa 10 so­tyq­ jer berý týraly qoıǵan saýa­lyńyz esimizde. Buǵan Úki­met qalaı jaýap berdi? Jaýap­qa kóńilińiz tola ma?

– Qazaqstannyń kez kelgen azamaty Jer kodeksiniń 50-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, úsh jerdi aqysyz alýǵa múmkindigi bar. Sonyń ishinde eń ózektisi – jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin 0,10 sotyq jer. Jer kodeksi 2003 jyly qabyldansa da, sodan beri atalǵan jerdi ıelengen adamdar sany kóp emes. Al tizimde 3,2 mıllıon adam tur. Kúnnen-kúnge onyń sany ulǵaıyp keledi. Respýblıkalyq bıýdjetten jyl saıyn bul baǵytta qyrýar qarajat bólinedi. Sonyń ishinde jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizýge arnalǵan on sotyq jerdi ázirleýge, sý jáne elektr júıesin ótkizýge, jobalaý-smetalyq qujattamany daıyndaýǵa, tıisti qurylys-montaj jumystaryn júrgizýge jyl saıyn 30-40 mıllıard teńge kóleminde qarjy qarastyrylady. Máselen, 2022 jylǵy statıs­tıka boıynsha oblystarǵa on sottyq jerge tıisti ınjenerlik ınfraqurylymdy ázirleýge 51 mıllıard teńge josparlanǵan. Osy qarajatqa 2023 jyly ákimdikter 49 myń jer telimin daıyndap, tapsyrýy qajet edi. Is júzinde 26 myń telim ǵana da­ıyn. Qalǵanyna tıisti ınjenerlik qurylymdardy ótkizý úshin bólingen aqsha is-túzsiz joǵalǵan. Sondyqtan on sotyq jerge baılanysty birneshe usynysym bar. Jer kodeksiniń 50-babyna, sondaı-aq jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý týraly zańǵa tıisti ózgeristi engizý kerek.

– Suhbat sońynda bizdiń oqyrmandarǵa aıtar qandaı tilegińiz bar?

– «Egemen Qazaqstan» – eli­mizdiń bas basylymy. Ási­re­se, shalǵaıdaǵy aýyldarda oqyr­­many óte kóp. Sol se­bep­ti aýyl turǵyndaryna qazir­gi Parlamentte qyzmetinde oń ózgeris bar ekenin aıtqym ke­ledi. Aldaǵy ýaqytta «Jaıy­lym­dar týraly» zań jobasy qabyldanady. Jer úleskerlerine qatysty zańnamaǵa ózgerister engizilmek. Sonyń aıasynda jer úleskerleriniń quqyqtary qor­ǵalady. Odan bólek, sot-quqyq­tyq reforma aıasynda taǵy bir zań jobasy ázirlenip jatyr. Budan bólek te kóptegen tyń ózgeris engiziledi. Basty maqsatymyz – halyqtyń muń-muqtajyna jaýap beretin zań qabyldaý.

– Áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken –

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»