Otbasyn oırandaǵandarǵa jaza qatal ma?

Bıyl shilde aıynda Ishki ister mı­nıstr­liginiń alqa otyrysyna qatysqan Memleket basshysy qoǵamdy alańdatyp otyrǵan máselege taǵy da nazar aýdardy. Keıingi eki jarym jylda elimizde otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń saldarynan 300 adam kóz jumǵanyn, 37 myńnan asa adam jaýapkershilikke tartylǵanyn atap ótken ol mundaı keleńsizdiktiń aldyn alý ádiletti memleket qurý úshin óte mańyzdy ekenin atap ótti.

Qandaı jaza qarastyrylǵan?

Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý – ishki ister organdary jumy­sy­nyń basym baǵyttarynyń biri. Jyl saıyn polısııaǵa osy sanattaǵy quqyq buzýshylyqtar boıynsha 100 myńnan asa aryz kelip túsedi. Bıyl jyl basynan beri 8 aıdyń ishinde 68 myńǵa jýyq aryz túsken. Bul elimizde kúnine 300-ge jýyq zorlyq-zombylyq oqıǵasy tirkeledi degen sóz. О́kinishke qaraı, óte úlken kórsetkish.

Ishki ister mınıstrliginiń málime­tin­she, kelip túsken árbir dabyl boıynsha polısııa qyzmetkerleri tyńǵylyqty tek­serý jáne shara qabyldaý jumysyn júr­gizedi. Qazirgi kúni zań boıynsha kez kelgen osyndaı áreket úshin jaýap­ker­shi­lik qarastyrylǵan. Balaǵattaǵany úshin 5 táýlikke deıingi ákimshilik qamaý­dan bastap adam óltirý úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıingi jaza qoldanylady.

Prezıdenttiń tapsyrmasynan keıingi ózge­risterdiń biri – bıyl 1 shildeden bastap elimizdiń Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyqtar týraly kodeksine túzetýler engizildi. Endi polısııa qyzmetkerleri turmystyq zorlyq-zombylyq faktileri boıynsha ákimshilik is qozǵaı alady. Hattama toltyrý úshin kýágerlerdiń jáne kórshilerdiń málimetteri, beınebaqylaý kameralary men beınetirkeýishterdiń jazbalary bolsa jetkilikti. Degenmen eń sońǵy sheshimdi sot qabyldaıdy.

Bul ózgeris óz nátıjesin berip keledi. Buǵan deıin polısııa zorlyq-zombylyq jaǵdaılary boıynsha shaqyrtýlarǵa barsa, artynsha zorlyqqa ushyraǵan adamdardyń aryz jazýdan bas tartýlary sebepti janjalqoıǵa qatysty is qozǵaý múmkin bolmaı qalatyn. IIM-niń dereginshe, barlyq shaqyrtýdyń 60 paıyzynan astam jaǵdaıynda zorlyq qylǵan adam jazadan qutylyp ketip júrdi.

Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske túzetýler engizilgennen keıin 2 aı ishinde polısııaǵa 17 myń shaqyrtý túsken. Onyń 8 paıyzynda ǵana fakti dáleldenbedi. Qalǵan jaǵdaılardyń bárin­de zorlyq qylǵan adamdar jazasyn aldy. Naqty sandarǵa júginsek, 16 194 adam­ǵa qatysty ákimshilik is qoz­ǵal­sa, onyń ishinde turmystyq qu­qyq buzý­shylyqtyń jolyn kesý maq­­sa­tynda 2 389 adam tutqyndalǵan. Aıta keteıik, otba­sylyq janjal úshin agressor 5 táý­likke qamaýǵa alynady, jaǵdaı qaı­ta­lansa 10 táýlikke qama­lady. Uryp-soqqan bolsa 10 táýlikke, oqıǵa qaıtalansa  20 táýlikke otyrady. Densaýlyqqa jeńil jaraqat keltirse 15 táýlikke, qaıtalansa 25 táýlikke qamaý túrin­degi jaza qoldanylady.

Otbasylyq zorlyq-zombylyq kezin­de­gi adam óltirý jáne densaýlyqqa aýyr ja­ra­qat keltirý ákimshilik emes, qyl­­mys­­tyq quqyq buzýshylyqqa jatady. IIM dereginshe, qabyldanyp jatqan shara­lar­dyń arqasynda mundaı oqıǵalar tómendegen. Atap aıtqanda, adam óltirý – 6, densaýlyqqa aýyr jaraqat keltirý 19,3 paıyzǵa azaıdy.

Áıel quqyn qorǵaý – aıryqsha baǵyt

Polısııa júıesinde áıelderdiń quqyn qorǵaý boıynsha áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi arnaıy ınspektorlarǵa aıryqsha ról berilgen. Memleket basshysy 2021 jyly Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda osy po­lısııa bólinisteriniń shtattyq sanyn arttyrýǵa nazar aýdarǵan bolatyn. Nátıjesinde, ishki rezervter esebinen olar­dyń sany eki esege artyp, bekitilgen nor­matıvterge sáıkestendirildi. Qazirgi kúni áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qor­ǵaý salasynda eńbek etetin ınspektorlar sany 248 adamdy quraıdy.

Olar zardap shekkenderden aryz qa­byldaý, zańdyq, psıhologııalyq, áleý­mettik kómek kórsetý jumystarymen aınalysady, sondaı-aq jergilikti atqarý organdarymen belsendi jumys júrgizedi. Aıta ketsek, keıingi 5 jylda áıelder quqyǵyna qol suǵý qylmystary eki esege azaıǵan. Atap aıtqanda, 2018 jyly eli­mizde 119 306 oqıǵa tirkelse, 2022 jyly 60 985 oqıǵany qurady.

Qazirgi kúni barlyq polısııa departa­ment­terinde jumys isteıtin jedel-tergeý toptarynyń quramynda 280 áıel tergeýshi bar. Mamandardyń aıtýynsha, zorlyq kórgen áıelder er adamdardan góri, áıel tergeýshilerge kóbirek senim artyp, ishki syryn aqtarady. «Bul zorlyq-zombylyq quqyq buzýshylyqtaryn barynsha túpkilikti tergeýge múmkindik beredi», deıdi mamandar.

Saldarmen emes, sebeppen kúresken jón

Turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúreste jazany qatańdatýmen problema tolyq sheshimin tappaıtyny belgili. Eń aldymen, onyń túpki sebepterimen kúresken jón. Qazirgi kúni polısııa otbasynda janjal týdyratyn adamdarmen jáne zardap shekkendermen birinshi bolyp betpe-bet keletin jáne tikeleı ju­mys júrgizetin jalǵyz áleýmettik ınstıtýt sanalady.

Degenmen bul kúrdeli máseleni sheshý tek quqyq qorǵaý organdarynyń qoly­nan keletin sharýa emes. Onyń túp sebebin anyqtap, joıýǵa basqa da memle­ket­tik mekemeler, ásirese jergi­lik­ti atqa­rýshy organdar men azamattyq qoǵam ókil­deri de jumyla tize qosýy kerek. Al polısııa búginde tek onyń saldarymen ǵana kúresip keledi. О́ıtkeni olar zań bo­ıynsha tek quqyq buzýshylyq oryn alǵan­nan keıin ǵana áreket ete alady.

Sarapshylardyń aıtýynsha, otbasy­lyq janjaldardyń paıda bolý sebebi kóp. Onyń ishinde materıaldyq jaǵ­daı maskúnemdik, adam­ger­shilik qundylyq­tar­dyń tómendigi sekildi jaǵdaı­lar bar. Qazirgi kúni ınternet barlyq adam úshin qol­jetimdi. Al ol jerde alkogoldi, oıyn­­qumar­lyqty, zorlyq-zombylyq kó­ri­­nis­terin, por­nografııany nasıhattaý etek alǵan.

Adam quqyqtary jónindegi ulttyq orta­lyqtyń basshysy Saltanat Tur­syn­be­kovanyń aıtýynsha, turmystyq zor­lyq-zombylyqpen kúreske densaýlyq saqtaý, bilim berý, sport jáne mádenıet, eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń barlyǵy belsendi atsa­ly­sýǵa tıis. «Prezıdentimiz aıt­qan­­daı, mınıstrlik basshylary óz qyz­­metteriniń nátıjeliligin kórsetý, ha­lyqtyń senimine ıe bolý úshin qoǵam belsendileri men ata-ana komıtet­teri ókilderin shaqyryp, árbir óńirde qandaı problema bar ekenin tekserýi kerek. Bálkim, dúkenderde ishimdik satýǵa belgili bir ýaqytqa tyıym salynýy kerek shyǵar. Qazirgi kúni ákeler odaǵy qurylyp, er balalarmen jumys júr­gi­zilip jatyr. Túrli úkimettik emes uıym­ quryldy. Osy aıtylǵan tetik­tiń bárin iske qosyp, halyqtyń muqtaj­dy­ǵyn qam­tamasyz etpese bolmaıdy. Ár óńirdiń erekshelikterin esepke ala otyryp, mem­le­kettik organdar ózara tyǵyz jumys istep, halyq arasyna kóp shyǵýy kerek. Qajet bolsa, aýyldyq jerlerge baryp, otbasylyq janjaldardyń sebepterin anyqtaý boıynsha jumys júrgizýge tıis. Bul, árıne, qarjy men ýaqytty talap etetin sharýa, degenmen ony jasamasa bolmaıdy», deıdi ol.

Eki tarapqa da kómek kerek

IIM dereginshe, búginde polısııada turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý júıesin jetildirý boıynsha halyqaralyq tájirıbe engizilip jatyr. Bizdiń elimizde kóbine zorlyq kórgen adamǵa kómek kórsetiledi de, al zorlyq jasaýshyǵa qatysty tek «qýǵyn-súrgin» sharasy qa­byl­da­nady. Al negizinde eki tarapqa da kómek kerek. Qazirgi kúni Germanııada «ODARA» dep atalatyn kanadalyq ádisteme keńinen qoldanylady eken. «ODARA» (Ontario Domestic Assault Risk Assessment) – tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq táýekelderin baǵalaıtyn halyqaralyq ınstrýment. Munda agressordy qaıta tárbıeleý máse­le­si azamattyq qoǵam ókil­derine júk­te­ledi. Otbasylyq-tur­mystyq zombylyq máselelerin sheshýde agressordy jazaǵa tartý emes, ony zorlyq kórgen adammen tatýlastyrý jáne to­lyq­qandy ómirge qaıtarý birinshi kezekke qoıylady. Bul polısııanyń úılestirýi arqyly barlyq ýákiletti organ men azamattyq qoǵamnyń ózara úılesimdi áreket etýin qamtamasyz etedi. «ODARA» kómegimen (13 suraq­tan turady) qylmystyń qaıtalaný múm­­kin­digine baǵalaý júrgizýge bolady. О́zek­ti táýekelderdiń aldyn alady. Ma­man­dardyń aıtýynsha, onyń kómegimen jasalǵan boljamdardyń 72 paıyzy dálme-dál keledi jáne tek­seril­gen ǵylymı ınstrýment retinde baǵalanady. Munda keminde 7 suraqqa oń jaýap bergen adam zorlyq-zombylyqqa beıim dep eseptelinedi eken.

Osy jyldyń 1 naýryzynan beri IIM ákimdiktermen birge Astana (Sa­ryarqa aýda­ny), Almaty jáne Pav­lodar qalalarynda osy ınstrý­ment­ti qanatqaqty joba retinde qol­da­nysqa engize bastady. Al tamyz aıy­­­­nan beri búkil el aýmaǵynda tek­se­ri­lip jatyr. Sonyń kómegimen 3 562 saýaldama júrgizilip, turmystyq zor­lyq-zom­by­lyqqa beıimi bar 68 adam anyq­tal­ǵan. Onyń tek 47-si ǵana óz erkimen psıhologııalyq túzetý trenıngterinen ótýge kelisim berdi.