«Jat jurtqa jaratylǵan» dese de, qyz shirkinniń esi-derti el jaqta bolatyny áıel zatynyń bárine aıan. Ony ózim de bastan keshkenmin.
Ol kezde qazirgideı jaǵdaı joq – turmys tómen, salt qatal, elińe jyl aralatyp qana bara alasyń. Boıyndaǵy týǵan topyraqqa degen saǵynyshyn árkim árqalaı basady. Men aıdyń taq sandary kúni vokzalǵa baratynmyn – ol kúni Qostanaı poıyzyna Arqalyq vagony tirkelip keledi. Vagonnan túsip jatqandardyń biri – áke-shesheńniń dostary, biri klastasyńnyń týystary, biri kórshileriń ne tanystaryń bolyp shyǵyp, máz bolyp amandasyp, qýanyp qaıtatynmyn.
Odan qaldy ortalyq basylymdarda shyqqan el týraly maqalalardy qunyǵa oqısyń. «Lenınshil jas» pen «Egemen Qazaqstan» (Torǵaı oblysynan menshikti tilshiler Qonysbaı Ábil men Qaısar Álim) gazetteri arqyly týǵan jer tynysyn bilip otyramyn. Ádeıi maǵan habar jetkizip turatyndaı osy eki azamatty syrttaı óz týysymdaı jaqsy kóremin (shúkir, keıin tanysyp, aǵaly-qaryndastaı bolyp kettik).
Radıodan, teledıdardan torǵaılyq ónerpazdardyń konsertin tyńdap, jurtqa jarııa etip júremin. Maqtan etemin. Daýysyn keremet unatyp, ómirde kezdespegen Ǵazıza Jumekenova týraly jazǵan «Ǵazızagúl, qaraǵym-aı...» atty maqalam «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵanda, marqum Ǵazıza apaıymyz tańǵalyp, telefonymdy izdep taýyp, rahmet aıtyp edi.
Al 80-jyldary ejelgi aıtys óneri jańǵyryp, Almatyǵa torǵaılyq aıtyskerler men termeshiler kelgen kez naǵyz merekege aınalǵan-tyn. Bórkine taqqan úkisi sal-serideı jasanǵan kórkin asha túsip, Qonysbaı sahnaǵa shyqqanda, tutas zal dýyldata qol soǵatynyn kórip, kókiregimizdi maqtanysh kerneıtin.
Aıtystan qalmaýǵa tyrysatynmyn. О́zimiz ádebıetten oqyǵan Manap Kókenovtiń Nadejda Lýshnıkovamen aıtysyn kórý qatty áser etip edi. Kóken Shákeevtiń Qonysbaımen bir-birin qadirlep, erkeletip aıtysqany jurtty rıza etken. Qazirgideı bet tyrnasý joq edi. Táýshen apanyń dombyrasyz, termelep aıtysatyny, Egeýhan apanyń kımeshegine úki taǵyp shyqqany áli de kóz aldymda. Jadyranyń bas báıgege alǵan aqboz atyn aqtańger Erik Asqarovqa syılaıtyn aıtysta qazaq qyzynyń baýyrǵa degen meıirimine, er jigitten de asqan márttigine rıza bolyp, jylap alǵanym da ras.
Bir sózben aıtqanda, ol kezdegi aıtys qazirgiden basqasha edi. «Berilgen ýaqyt aıaqtaldy» dep habarlaǵanda halyq «Aıtsyn! Aıtsyn!» dep otyryp alyp, aıtys 2-3 saǵatqa sozylǵan kezderi bolǵan. Al Ásııa Berkenova, Áselhan Qalybekova jáne 36 jastaǵy Qonysbaı Ábilev «Halyq aqyny» ataǵyn alatyn jyly Qonekeńniń ótkir tildi ójet aqyn Erik Asqarovpen aıtysy – men kórgen aıtystardyń eń uzaǵy boldy-aý deımin. Naqty qansha ýaqyt ekeni esimde joq, áıteýir birazǵa siltegenderin bilemin.
Eki aqyn sol kezdiń asa ózekti máselelerin ortaǵa saldy. Oblystar jabylyp, el bosyp jatqanyn, sengen basshylarymyzdyń esh áreket jasamaı otyrǵanyn, qazaq tiliniń hali múshkil ekenin, úıimizdiń ishindegi máseleni sheshý úshin de «máskeýlik aǵa» nusqaý beretinin... aıtqanda jurttyń ornynan turyp uzaq qol shapalaqtaǵany áli esimde.
Bir kezde Qonekeń «ortalyqty» irep soıyp otyrǵan Erik inisin saqtandyryp, «Abaılashy, ana jaq estip qalady dep qoryqpaısyń ba?» dep edi. Erik tosylǵan joq: «Gorbachev qazaqsha bilmeıdi ǵoı» dep, jurtty kúlkige qaryq qylyp tastady. Sondaǵy Qonekeńniń: «Ol qazaqsha bilmegenmen, aýdaryp beretinder tabylady» degeni tarıhymyzdaǵy zobalań jyldardy taǵy bir eske salyp ótken.
Qonysbaılardyń izin ala sahnaǵa Aıbek, Bekarys, Dáýletkereı sııaqty aıtystyń jas qabylandary shyqty. Bular – burynǵynyń aıtysyn kórgen, dástúrin alǵa ozdyrǵan, qazaqtyń kıeli ónerin qadirleı bilgen, oılary júırik, sózderi qunarly adýyndy tolqyn. Osyndaı jastarǵa jol bergisi keldi me (Aıbek – Qonekeńniń tól shákirti) álde bekzat ónerde bas kótere bastaǵan keleńsiz jaılardan aýlaq bolǵysy keldi me, Qonysbaı aıtystan erte ketti. Birde keıbir burmalaýshylyqtar taýdaı kóńilin jer etkenin, taýanyn qaıtarǵanyn aıtyp qalǵany da bar...
Solar da júrekke salmaq túsirdi me eken, adamnyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75 jastan asty dep jatqanda, aqynnyń tulpary 70-ke de jetpeı jyǵyldy. Oǵan da jyl tolýǵa taıapty. Aqynnyń jary Múnıra joldaǵan quran baǵyshtaý dastarqanyna shaqyrý júrekti shym etkizdi:
«Jyl toldy qalyń eli qadirlegen,
Aıyrylyp ardaqtymnan qalǵanyma...»
Mekeniń peıishte bolsyn, qazaqtyń áı-áı aqyny!
Kamal Álpeıisova,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty