Ulttyq tabys ádil bólinýge tıis

Senat depýtattary el Prezı­den­tiniń usynýyn qaraý nátı­je­sin­de Sembek Baımahanovty, О́mirtaı Ybraevty, Ulbosyn Súleımenovany Joǵarǵy Sot sýdıasy qyzmetinen bosatý týraly sheshim qabyldady. Usynylǵan kandıdatýralar aldyn ala Kons­tıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetinde talqylandy.

Investısııalyq tabystyń jartysy – balalarǵa

Otyrys barysynda depýtattar Memleket basshysynyń tapsyr­masymen ázirlengen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq qorynan balalarǵa arnal­­ǵan qarajatty esepteý, tóleý jáne paıdalaný máse­lele­ri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańdy qarady. Qu­jat normalaryna sáıkes Ult­tyq qordyń jyl saıynǵy ınves­tısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalar 18 jasqa tolǵanǵa deıin olardyń arnaıy jınaqtaý shottaryna aýdarý kózdelip otyr. Zańnyń negizgi maqsaty – balalarǵa ózderiniń arnaıy shottaryna aýdary­latyn qarjylaı jınaq ar­qyly memleket tarapynan qol­daý kórsetý. Jınalǵan qarajatqa turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa nemese jınaqtaý arqyly bilim alýǵa múmkindik beriledi.

Senatorlar zańdy konseptýaldy túrde qoldady. Alaıda qaraý barysynda Palata depýtattary birqatar ózgeris engizdi. Osyǵan baılanysty senatorlar zańdy 10 túzetýmen Máji­lis­ke qaıtarý týraly sheshim qabyl­dady. «Memleket basshysy 2024 jyldyń qańtarynan bastap Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń jartysyn balalarǵa aýdarý mindetin júktedi. Búgingi zań osy tapsyrmany oryndaý úshin Parlament depýtattarynyń bastamashy bolýymen ázirlendi. Ulttyq tabys­ty ádil bólýge baǵyt­talǵan bul bastama – Ádi­letti Qazaqstan qurý jolyn­daǵy naqty qadamdardyń biri. Senat engizgen túzetýler qujat­ta­ǵy jekelegen erejelerdi odan ári jetil­dirýdi kózdeıdi. Al­daǵy ýaqytta osy zań óskeleń ur­paqty qoldaý baǵytynda jańa múmkindikterge jol ashady dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar Palata oty­­­­ry­­­synda «Qazaqstan Res­­pýb­­­­lı­kasynyń keıbir zańna­ma­­lyq aktilerine memleket­tik nag­ra­dalar, memlekettik avıasııa, qorǵanys ónerkásibi jáne memlekettik qorǵanystyq tapsyrys máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qaraldy. Bul qujat osy saladaǵy zańnamalardy odan ári jetildirýge arnalǵan.

Maquldanǵan zańnyń normalary memlekettik organnyń oq-dáriler men jarylǵysh zattardy kádege jaratý nysandarynyń qyzmetin uıymdastyrý qaǵıda­laryn bekitý jónindegi quzy­retin belgileıdi. Bul oq-dáriler men jarylǵysh zattardy saqtaý, kádege jaratý nysandarynda kúzet jáne órt qaýipsizdigin qam­tamasyz etý úderisiniń tıisti uıymdastyrylýyn aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq qosal­qy bólshekter men olardyń quram­das bólikterin satyp alý rási­min ońaılatý jáne olardy mem­lekettik satyp alý rásimi arqy­ly iske asyrý usynylady. Bul qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jedel qalpyna keltirý úshin mańyzdy.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik nagradalary týraly» zańy­na Qazaqstan Respýb­lıka­synyń áde­bıetin damy­týǵa erekshe úles qosqan, buryn «Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri» qurmetti ata­ǵyn alǵan jáne ádebıet boıyn­sha Mem­lekettik syılyqtyń laý­­reaty atanǵan adamdarǵa «Qazaq­stan­nyń Halyq jazýshysy» qurmetti ataǵyn berý jóninde tolyq­tyrýlar engizildi.

Júıesiz qurylys kóbeıip barady

Senat otyrysy kezinde bir­qatar depýtattyq saýal joldandy. Senator Andreı Lýkın qala qurylysy sala­syndaǵy kemshilikterdi atap ótti. Onyń pikirinshe, qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti baqylaýdy tıisti deńgeıde júrgizbeı otyr.

«Ákimdik pen qurylys kom­pa­nııalarynyń aıla-sharǵy­sy­nyń saldary qalalardyń júıe­siz salynýyna, qala ortasy men jasyl aımaqtardyń azyp-tozýyna, halyqtyń ómir súrý sapasynyń tómendeýine alyp kelip jatyr. Jergilikti atqa­rý­shy organdardyń bul áreketi aza­mat­tardyń ashý-yzasyn týǵyzdy. Jer­gilikti at­qarýshy organdar tarapynan zań buzýdyń negizgisiniń biri – ýchaskelerdi berý kezinde jer zańnamasynyń talaptaryn, son­daı-aq bas jospardy saq­ta­maýy», dedi ol.

Andreı Lýkın Astana, Almaty, Shymkent qalalary men ob­lystyq mańyzy bar taǵy 9 qala­nyń Bas josparyndaǵy jer ýchas­keleriniń nysanaly maqsa­tyn zańsyz ózgertý men egjeı-tegjeı josparlaý joba­syn túzetýdiń 1 myń faktisi týra­ly derekti keltirdi. Bul óńir­ler­de oqý oryndary men aýrýhana tósegi­niń jetispeýshiligi qoǵam­da únemi talqylanyp otyrsa da, áleý­mettik maqsattaǵy nysandar negizsiz alynyp tastalǵan.

«Búgingi tańda qalalardyń bas josparlary eskirgen jáne qazirgi ýaqyttaǵy naqty jaǵdaıǵa saı kel­meıdi, demografııa, halyqty jylýmen qam­tamasyz etý jáne basqa da másele­ler eskerilmegen. Qala qurylysy salasyn josparlaý men iske asyrýdaǵy uıym­dastyrýshylyq-quqyqtyq negiz­derdiń júıeli kemshiligi – quqyq buzýshylyqtyń negizgi sebebi. Joǵary­da atal­ǵan máselelerdi sheshý úshin zań talaptarynyń buzy­lýyn joıý jáne bolashaqta osyn­daı jaǵ­daılarǵa jol bermeý úshin Jol kartasyn ázir­leý múmkindigin qaras­tyrý usyny­lyp otyr», dedi depýtat.

О́ńirde ózekti másele kóp

Senator Ǵalıasqar Sarybaev Úkimet basshysynyń atyna jol­daǵan depýtattyq saýalynda Jetisý oblysynyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyndaǵy ózekti máselelerdi kóterdi. Onyń aıtýynsha, oblystaǵy sharalar josparynda eldi mekenderdiń ınfraqurylymy, onyń ishinde «Taldy­qorǵan-Úsharal» gaz qubyry men «Almaty-О́skemen-Lepsi-Aqtoǵaı» avtojolyn jáne elektr jelilerin salý, Tekeli qalasy men Alakól aýdanynda káriz-tazartý qurylystaryn júrgizý máseleleri kórsetilgen. Senator sonymen qatar qazirgi ýaqytta Alakól, Kóksý aýdandary men Tekeli qalasynda 3 órt sóndirý deposyn salý máselesi de mańyzdy bolyp otyrǵanyn atap ótti.

«Bul máselelerdiń kóterilip oty­rýy­nyń sebebi – kóshi-qon. Ob­lys turǵyndary, ásirese jastar Almaty, Qonaev qalalarynyń tóńiregine kóship jatyr. Búgingi kúni mıgrasııany toqtatýdyń bir-aq joly – aýyldardaǵy áleý­met­tik máselelerdi sheshý, ju­mys oryndaryn ashý. Atalǵan joba­lardyń barlyǵy oblys tur­ǵyn­daryna qolaıly jaǵdaı jasaý­ǵa, ómir sapasyn kóterýge baǵyt­talǵan jáne bıýdjetten tıis­ti qarajat bólingen kezde ǵana júzege asady. Joǵarydaǵy joba­larǵa qomaqty qarjy kerek», dedi senator.

Ǵalıasqar Sarybaev osyǵan baılanysty Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovqa oblystyń ınfraqurylymdyq damýy sala­syndaǵy ózekti máselelerdi she­shý­­­ge jáne halyqtyń basty muq­ta­jyn qamtamasyz etýdi – gazǵa, aýyz sýǵa, qaýipsiz jolǵa qol jet­kizýge kómek kórsetýdi usyndy.

Halyq sýretshisine kóshe berile me?

Senator Bıbigúl Jeksenbaı Qazaqstannyń halyq sýret­shi­si Hakimjan Naýryzbaevtyń 100 jyldyǵyn respýb­lıkalyq deńgeıde atap ótý kerektigi týraly aıtty. Ol Premer-mınıstrdiń atyna jasaǵan depý­tattyq saýa­lynda Hakimjan Naýryz­baev tarıhı eskertkishter jasaýmen qatar, birqatar daryndy sýretshi qaýymyn tárbıelegen irgeli ulttyq ónerdiń negizin qalaýshy ekenin atap ótti.

Depýtat qazirgi kezde halyq sýret­shisiniń eńbegi tek óńir deń­ge­ıin­de ǵana atap ótilip júr­geni­ne­ toqtaldy. Senator 2025 jyly sý­ret­­shiniń 100 jyl­dy­ǵyn respýb­lı­ka­lyq deńgeıde atap ótýdi usyn­dy.­

«Hakimjan Naýryzbaev­tyń 100 jyldyǵy aıasynda «Qaz­poshta» AQ poshta markalaryn shyǵarýdy qolǵa alý, joǵary oqý oryndary men arnaýly orta oqý oryndarynyń oqýshylaryna Naýryzbaev atyndaǵy stıpendııa taǵaıyndaý oryndy bolady dep sanaımyn. Respýblıkalyq kórkemsýret mektepteriniń birine sýretshiniń esimin berý, sondaı-aq elorda kósheleriniń birine ataý bergen jón bolar edi», dedi senator.

Qarjy qaıda jumsaldy?

Elimizdegi eń úlken proble­malardyń biri – aýyz sýdyń jetispeýshiligi. Bul máseleni senatorlarmen kezdesýlerde elimizdiń barlyq óńiriniń turǵyndary kóterip keledi. Sena­tor Janbolat Jórgenbaev depý­tattyq saýalynda aýyl tur­ǵyn­da­rynyń ótinishin jarııa etti.

Onyń aıtýynsha, Almaty oblysynda 8 eldi meken men 15 saıajaı alaby jáne aýdandyq mańyzy bar 1 qalada turatyn 105 myń adamǵa Túrgen jáne Eńbekshiqazaq toptyq sý qubyry arqyly, al odan ózge 12 eldi mekenge Talǵar toptyq sý qubyrymen sý beriledi. Depýtat bul rette aýyldyq aýmaqtardy sýmen qamtamasyz etý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten 17 mlrd teńge jáne oblystyq bıýdjetten 6 mlrd teńge bólingenin eske saldy. Alaıda bas­ty másele – bul qarjynyń qalaı jumsalatyndyǵy bolyp otyr.

«2013 jyly respýblıkalyq «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda Talǵar aýdanyndaǵy 12 eldi mekendi taza sýmen qamtamasyz etý úshin Talǵar toptyq sý qubyryn salý jumystary júzege asyryldy. Sý tazalaý kesheni salyndy. Biraq paıdalanýǵa berilgen kúnnen bastap súzgi stansasy jumys istemeıdi. Mundaı keleńsiz jaǵdaılar, Almaty oblysynyń Qarasaı, Eńbekshiqazaq aýdandarynda da oryn alyp otyr», dedi senator.

Depýtat mundaı jaǵdaıǵa jol berýge bolmaıtynyn aıta kelip, Úkimet basshysynan shuǵyl sharalar qabyldaýdy surady. «Alataý-Nura» toptyq sý qubyryn res­pýblıkalyq menshikten Almaty oblysynyń kommýnaldyq men­shigine berý kerek. Budan basqa, toptyq sý qubyrlaryna túgendeý jumystaryn júrgizý jáne sýmen jab­dyqtaý men sý burý júıelerin jańǵyrtýǵa júıeli jobalardy qaras­tyrý mańyzdy. Osyǵan baılanysty «Árbir eldi mekende taza aýyz sý» ulttyq jobasy qaıta qarastyrý jáne de jer asty sý qoryn barlaý jumystaryn qarqyndy júrgizýdi qolǵa alý kerek», dedi depýtat.

Júk tasymalyndaǵy josyqsyz básekelestik

Senator Zakırjan Kýzıev depýtattyq saýalyn­da elimizdiń júk jóneltý­shi­leri men ekspedı­tor­lyq kompanııalarynyń prob­le­ma­laryn jarııa etti. Qazir­gi kezde «QTJ-Júk tasymaly» JShS tarapynan Qazaqstan arqyly eksportqa jáne tran­zıttik tasy­mal­darǵa júkti tasymaldaý jos­paryn kelisýden bas tartý – kásipkerlerdiń asa mańyzdy problemalarynyń biri bolyp otyr. Depýtattyń aıtýynsha, mundaı is-áreketter Memleket bas­shy­­synyń orta bız­neske kedergi bolatyn máselelerden arylý tapsyrmasyna qaıshy keledi. «Insaı­derlik aqparat boıynsha shetel­dik júk jóneltýshiler men eks­pedıtorlardyń óti­nim­derin QTJ-men úlestes «Kedentransservıs» AQ jáne «KTZ Express» AQ uıymdary arqyly qaıta resimdeý usynylyp otyr. Mun­daı áreketter josyqsyz báse­kelestikke jaǵdaı jasaıdy jáne Kásipkerlik kodeksi­niń normalaryna qaıshy keledi dep sanaımyz», dedi senator.

Depýtat sonymen qatar QTJ tasymaldaýshy men ekspedıtorlar arasynda temirjol kóligimen júk tasymalyn uıymdastyrý týraly biryńǵaı sharttar jasasýda «Temirjol kóligi týraly» zańdy tórt jyldan astam ýaqyt boıy saqtamaı kele jatqanyn atap ótti. Elimizdiń eksporttyq áleýetin damytýdy tejeıtin taǵy bir sebep – otandyq ekspedıtorlyq kompanııalardyń konteınerdegi júkti tasymaldaý kezinde kedendik tekserýler júrgizýine baılanysty proble­malar. «Joǵaryda aıtylǵan prob­lemalar Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttiń tartymdylyǵyn kúrt nasharlatady. Eksport pen tran­zıtke tasymaldaý úshin otan­dyq júk jóneltýshiler men eks­pe­dıtorlardyń negizgi jáne qo­sym­sha josparlaryn kelisýdegi keder­gilerdi joıý jóninde shuǵyl sharalar qabyldaýdy usynamyn», dedi Kýzıev.

Senator sondaı-aq Úkimetke kvazımemlekettik kompanııalar­dy kólik qyzmetin kórsetý nary­ǵynan shyǵarý máselesin qaraý­dy, osy salada básekelestik deń­ge­ıiniń joǵary bolýyna baılanys­ty QTJ-nyń enshiles kásip­oryn­daryn jekeshelendirý máse­lesin pysyqtaýdy usyndy.