Adam janyna tereńirek úńilgen saıyn túpki sezimderi men beısana áreketteri ashyla bastaıdy. Túpsana deýge keletin shyǵar bulardy. Tipti keıbiri oqys, tóten, shetindeý kórinip jatady. Qýanǵanda, qaıǵyrǵanda bir-birine uqsaǵanymen, kisi balasy qatty kúızelip, jany murnynyń ushyna kelgende, ashyqqanda, ashýlanǵanda ártúrli minezder shyǵaratynyn ádebı shyǵarmalardan kóptep kezdestirýge bolady.
Máselen, Oralhan Bókeıdiń «Qar qyzynda» jolǵa shyǵyp, ajal aýzynan qaıtqan úsheý. Olar beıbit kúnde qaljyńy jarasqan qurdas qana emes, janaıaspas syralǵy dostar. Solaı bola tura, bir-birin jete tanymaǵan úsh dostyń betperdesin ajal sypyrmaı ma? Basqa ýaqytta adam balasynyń bolmysy búrkeýli, jasampaz qalyp tanytady. Al jeme-jemge kelgende, túpsana bıleıdi. «Qar qyzy» shyǵarmasynda Altaıdyń appaq qys aıdynyna súńgigen úsheý ajal qoınaýynyń tabaldyryǵynda áýeli Qońqaımen kezdesedi. Qońqaı kim edi? «Qońqaı ortalaryńda, Qońqaı jer sharynyń túkpir-túkpirinde, Qońqaı... árkimniń qaraqan basynda, lúpildep soqqan júreginde, óz shyqqan taýym bıik bolsyn der tileginde. Tek qana bir-birinen jasqana jasyrady», deıdi sol Qońqaıdyń ózi. Bul Qońqaıdyń ashý-yzadan týǵan óz shyndyǵy desek te, kimdi bolsyn oılandyrýǵa tıis úzindi. Ishindegi úlken, kishi Qońqaıyn jeńip ustaǵandar shyn baqytty. Joly aýyr bolsa da dúnıedegi tepe-teńdikti ustap turǵan solar. Nurjanǵa sóz arasynda «júregińde mahabbat bar eken, jolyń aýyr, ómiriń azapty bolady» demeı me sol Qońqaı. Demek, bul jolǵa ol adasyp túspegen, aqyly jetip tańdaý jasaǵan. Al ishin Qońqaıy jep qoıǵandar she? Úndiniń eski senimderinen týǵan ańyzda adam ishinde aq jáne qara qasqyr ómir súretini týraly aıtylady. Bala jastan qaısysyn kóp tamaqtandyrasyń, sol ekinshisin jep tynady deıdi eken. Árıne tek qarasyn tamaqtandyrsa, ol ábden semirgende aq qasqyrdy ǵana emes, kisiniń ózin de jep tynady. Soǵan aınalyp shyǵasyń. Demek, taǵdyr tańdaýy ózińe baılanysty. «Saqyldap kúlip turdy da, bir ýaqytta óz-ózinen bulqynyp, ústindegi kıimin asyǵys sheshe bastady. Alǵashynda Nurjan qaljyńdaıtyn shyǵar dep mán bermedi de tonyn, sonan soń pıdjagyn sheship, endi kóılegin sypyra bergende ustaı aldy.
– Amanjan deımin, ne boldy saǵan?!
– Eshteńe emes, ana qarańdarshy, koster janyp tur... Fý, atańa nálet... ystyqtadym, – dep Nurjannyń qolynan julqynyp shyǵyp, sekirip bıleı bastady. – O, jaryqtyqtyń lapyldaýyn-aı... Kelińder qane, otty aınalyp armansyz bir bıleıik, dostar. Laýla kostıor! Laýla qar ústinde janǵan ot!
– Saq-saq kúlip, yrǵyp oınaı berdi. – Sender de sheshinińder! – Ustaıyq, – dedi Nurjan. – Ustap alyp, denesin qarmen ysqylamasa bolmaıdy. – Ustaı almaısyńdar, – dedi Amanjan mazaqtap. – Aınalaıyn jaryq ot? Kúıdirshi? О́rteshi! О́rtep jibershi, anaý qar betinde qaptaǵan qara mysyqtardy – (eki jigitten bastap sanaıdy)... bir mysyq, eki mysyq, úsh mysyq, myń-mıllıon mysyq... Jer betiniń bári mııaýlaǵan mysyqtar...» Úsik shalyp, kózine ajal kóringen Amanjannyń bul sandyraǵy aqyrynda túpsanaǵa jol ashady. Onyń týabitti bolmysy osy jerde ashylady: «Buǵa berse – suǵa berýge ábden úırengensińder, – dedi qarǵa shyrt túkirip. – Al endi tyrp etip kórińdershi. Eń áýeli ekeýińdi, sodan soń ózim qan bolaıyn. – Qaltasynan bákisin sýyryp aldy. Eki jigit shoshyna qarap qalǵan. Basqa-basqa, dál osyny kútpep edi. Bir jasynan birge ósken dos, zamandas, aǵaıyndas... taǵysyn, taǵylar – bár-bári byt-shyt, bár-bári beker, ánsheıin qaıǵy-muńsyz erigip júrgende aıtylar shartty uǵym ekenine Nurjannyń kózi tuńǵysh ret jetken edi. – Nadoelı vy mne, nadoelı! – dep keńirdegin sozyp baqyrǵan Amanjannyń óreskel úni onyń oıyn buzdy. Bulardan sál bıikte, shynjyr tabanda turǵan onyń kózi ot shasha baǵjań etkende, Nurjannyń aldynda birge ósip, bite qaınasqan jan dosy emes, Qońqaı shal turǵandaı júregi dir ete qaldy. – Vot tak nadoelı mne vse lıýdı. Vse chelovechestvo!» degen Amanjanda ne jaqsy, ne jamanyn aıyratyn sana bar. Qolynan tańdaý jasaý keledi. Biraq ol oılanyp ta jatpaı, shyǵarma sońynda Qońqaı asýyn betke alady ǵoı. Sonda álgi jylqyshy qyzǵa ǵashyq júregi qaıda qaldy? Qudaı sanasyna sáýle túsirmedi emes, túsirdi. Másele tańdaýda sııaqty... Qalaı desek te, Qońqaı asýyna ketken ony ózine oraldy dep aıta almaımyz.
Esterińizde bolsa, Oralhan shyǵarmasynda saq-saq etken taǵy osyndaı kúlki «Saıtan kópirdegi» Aspannyń ajalmen arpalysynda da kezdesedi. Aspan biraq izgiliktiń asyl rýhy. Qońqaıǵa qarama-qaıshy aq-adal beıne. Bul jerde aıtpaǵymyz avtordyń adam janyna úńilgeni týraly. Ajal aldynda adamzattyń bet-beınesi ashylatyny. О́mir boıy qazaqylyqtan aldyna jan salmaǵan Núrke kempirdiń ózi ajal saǵaty soqqanda, sandyǵynyń túbindegi ıkonasyn keýdesine qysyp óledi. «Sútpen engen minez súıekpen shyǵady» desek te, eki aralyqtaǵy ómir sana-sezimniń jemisi.
Qaqyńdy Qońqaı jep ketkenshe ǵana adamsyń.