Adam sanasyndaǵy eń joǵarǵy saty – ulttyq bolmys. Ult bolý jáne eldikti saqtaý – uzaq ta jaýapty úderis. Al adamzat tarıhyndaǵy eń ádiletti kúres – ult azattyǵy úshin kúres. Azattyq pen teńdikke umtylý, táýelsiz memleket qurý – halyq armany. Bul arman «ult» degen eń qasıetti, eń kıeli sózdiń qudiretinen týady. Qazaq halqynyń ulttyq, saıası sanasyn qalyptastyrýdyń bıik belesi Alash qozǵalysy desek, 40 jyldan soń sol uly armandy jańǵyrtýǵa tyrysqan «Jas tulpar» uıymy edi.
El muratyn uran qylyp kótergen «Jas tulpar» qozǵalysy 1963 jyly qarashanyń yzǵaryn jylytyp, Alash zııalylarynyń taǵdyryn sheshken Máskeýde dúnıege keldi. Jastulparlyqtardyń da qanynda Alash zııalylaryndaı tektilik boldy. «Jas tulpar» qozǵalysy ult jastarynyń sanasyn serpiltip qana qoımaı, bar qazaqtyń kókeıindegi arman-muńynyń jyrshysy bolǵysy keldi. Qulaǵan Alash týyn kóterip, rýhty oıatýǵa kiristi.
Táýelsizdikti ańsaǵan 60-jyldardaǵy jastar qozǵalysynyń kósh basynda Murat Áýezov, Bolathan Taıjan, Maqash Tátim, Sábetqazy Aqataı, Marat Senbi jáne taǵy basqalar turdy. Jastulparlyqtardyń bári derlik óz oıyn jeter jerine jetkize alatyn, sózderi ótkir, top jarǵan, Qazaqstannan tys jerlerde oqyp júrgen jaısań uldar men qyzdar edi. Ultyna degen súıispenshilik olardyń erteńgi kúndi boljaýyna múmkindik týǵyzdy.
«Jas tulpar» dúbiri qazaq jastarynyń sanasyn birjolata serpiltip, azattyq kúresine jeteledi. Namysty jastar Qazaqstannyń bar aımaǵynda jasyryn úıirmeler uıymdastyryp, óz shama-sharqynsha ult-azattyq qozǵalysqa aralasty. Qurby-qurdastarynyń oı-órisin keńeıtip, ulttyq zeıinine kúsh-qýat berdi. Qaraǵandyda «Jas qazaq», Qostanaıda «Jas túlek», О́skemende «Ulttyq mamandarǵa ádilettik toby», Semeıde «Taıshubar», Gýrevte «Ushqyn», Pavlodarda «Jas ulan», Selınogradta «Tyń tulpar», «Oıan, qazaq», Shymkentte «Adyr qasqyrlary», Almatyda «Saryarqa» jasyryn qurylǵan uıymdary – sonyń aıǵaǵy.
Jastar ulttyq erekshelikten halqynyń ulylyǵyn kórdi. Aýyz ádebıetimizdiń, shejire tarıhymyzdyń, tilimizdiń, ónerimizdiń baılyǵy olardy rýhtandyrdy. Jastar sana-sezimine serpilis ákelgen jastulparlyqtarǵa senip qana qoıǵan joq, qoldap, sońynan erdi. «Jas tulpar» uıymynyń bedelin, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń qanshalyqty bolǵanyn 1966 jyly aqpan aıynda Almatyda ótken ashyq májilisten kóremiz.
Jınalysqa zııaly qaýym ókilderi, oblystardan kelgen jastar qatysty. Májilis Murat Áýezov pen Bolathan Taıjanovtyń ult taǵdyry týraly mazmundy baıandamalarynan bastaldy. Baıandamalardaǵy repressııaǵa ushyrap, atylǵan aqyn-jazýshylardy aqtaý, aýyldaǵy jastardyń jaǵdaıy, qazaq mektepteriniń jabylýy týraly keleli máselelerdi qoldaǵan, Ánýar Álimjanov, Sáken Júnisov sııaqty jazýshylar da sóz sóıledi.
Tarıhı jıynǵa qatysqan jazýshy Dýlat Isabekov sol kúnderdi bylaı eske alady: «Jastulparlyqtar» kezdesýge tyń ólkesin aralap, ondaǵy qarııalarmen, jergilikti zerdeli azamattarmen sóılesip, mundaǵy ulttyń múshkil halin kórip, oıǵa túıgenderin erekshe kúıinishpen tizip shyqty. Baıandamashylardyń aıtqan sózderi ár adamnyń kóńil túkpirinde sary sher bolyp qatyp jatqan ar men namysty oıatty, ishte qamalyp kelgen ult bolashaǵy jaıly ýaıymyna qozǵaý saldy. Olardyń oılary men ótkir topshaýlaryn jıylǵan jurt ýyzdaı jas jigitterdiń albyrt emosııasy dep qabyldaǵan joq, meılinshe aqyl toqtatqan, ult bolashaǵyn bilimdarlyqpen batyl qozǵaı bilgen tolysqan azamattardyń sózi dep aıryqsha qabyldady».
Ult assımılıasııaǵa tússe, erteńi bulyńǵyr ekenin trıbýnadan ashyq aıtpaq túgili sybyrlap sóıleýden jasqanatyn kezeńde Murat Áýezovtiń sózi bılik basynda otyrǵandar úshin ashyq kúngi naızaǵaıdaı qabyldandy. Bir ǵajaby, ult máselesin osynda júrgen qazaq tildiler emes, qazaqy ortadan alysta, barlyq bilim men tárbıeni orys tilinde alǵan órimdeı jas jigitterdiń alǵash batyl kótergeni keýdesinde namysy bar barsha qazaqty jigerlendirip, uıqyly-oıaý júrgenderin oıatyp, kim ekenderin, erteń kim bolaryn esterine salyp, kókirek kózin ashty.
Keńes ókimetiniń kommýnıstik ıdeıa arqyly Qazaqstanda júrgizgen ásire ınternasıonalıstik saıasaty shekten shyǵyp, qorlaýdyń bir túrine aınaldy. Sosıalıstik ıdeologııa ulttyq ımmýnıtetti joıýdy maqsat etip qoıdy. Ol maqsattaryna jetti de. Kópshiliktiń sanasyn ýlap, boılaryna jalǵan namystyq, ótirik qoldaý, jaǵympazdyq tárizdi jaman qylyqtardy qazaqtyń boıyna sińdirip, azdyrdy. El ishinde óz ultynyń kim ekenin aıtýǵa uıalatyn, basqa ult ókilin týǵan baýyrynan joǵary qoıatyn, aralas neke qııýǵa umtylǵan qazaqtar paıda boldy. Jalǵandyq adam jadyn torlap, eldi toqyraýlyqqa dýshar etti. О́ıtkeni eldik sana negizinde azamattyq qundylyqtardy qalyptastyra almaǵan, ótirik ómir súrýdi daǵdyǵa aınaldyrǵan qoǵam saıası kataklızmge beıim keledi. Ultsyzdaný qazaqtyń ádet-ǵurypynda bolmaǵan shekten shyqqan pendeshilik pen satqyndyq sııaqty jaman qasıetterdi óristetip jiberdi.
Jastulparlyqtar ata-babalarymyzdyń bólinýge emes, birlikke sengen, bótendikke emes, týystyqqa bas urǵan qasıetterine súıendi. «Bir qazaqtyń balasymyz, uranymyz – Alash» dep bólinbedi, birlikti bıik ustady. El namysy, búkil qazaqtyń mereıi, bolashaq urpaqtyń múddesi úshin aldaryna uly maqsattar qoıdy. Jastardyń ultynyń azattyǵy úshin qurǵan kúres uıymy «Jas tulpar» atalýy – tarıhty, ulttyq bolmys-sanany, erekshelikti jaqsy bilgenderiniń dáleli.
«Jas tulpar» degen sóz bodandyq sheńgelinde ultsyzdanýǵa urynyp, etnos esebinde joǵalyp ketýge qarsylyq kórsetýdiń rámizine aınaldy.
Máskeýden basqa «Jas tulpar» uıymynyń bólimsheleri Lenıngrad, Kıev, Rıga, Harkov, Omby t.b. qalalarda quryldy. Jastulparlyqtar uıymnyń bólimshelerin ashýdan bólek úsh baǵytta jumys istedi. Birinshi baǵyt – Qazaqstannan tys jerde oqıtyn qazaq jastaryna kómek kórsetý. Ekinshisi – qysqy-jazǵy demalys kezderinde qazaq aýyldaryn aralap, elmen tanysý, buqara halyqpen tikeleı baılanys ornatý. Úshinshi baǵyt – ult máselesi. Jalpy, baǵdarlama úsh baǵytta ǵana bolǵanymen, olar aldaryna kóp salaly, jan-jaqty úlken maqsattar qoıa aldy. Eń bastysy, keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinde oqyp júrgen qazaq jastaryn tarıhymyzdy túgendeýge, rýhanı bolmysyn bútindeýge shaqyrdy. Qazaq jastary «Jas tulpar» uıymynyń arqasynda eseıý jolyna bet burdy. Halqymyzdyń dástúr-saltyna, óneri men ádebıetine zor qurmetpen qaraýdy úırendi. Ultynyń qadir-qasıetin tanydy. «Jas tulpar» uıymynyń urany «О́ner, bilim, ǵylym» boldy. Jastulparlyqtar óz ultynyń mádenıetiniń, ádebıetiniń, ádet-ǵurpynyń tarıhyn, ana tilin kemitip qaralap otyrǵan memlekettik saıasatpen kelispeıtinin ashyq málimdedi. «Qazaq eli», «qazaq jeri» degen uǵymdardy joıýǵa jol bermedi.
Uıym músheleri «Alash zııalylarynyń isin jalǵastyrýshylarmyz» dep qoryqpaı ashyq aıtty. Ult zııalylary eńbekterin izdep júrip oqydy. 20-jyldardaǵy gazet-jýrnaldardy oqý úshin tóte jazýdy meńgerdi. Olar Mustafa Shoqaı men Maǵjan Jumabaevtyń ómirimen, eńbekterimen onkolog dáriger Saıym Balmuhanovtyń Germanııadan ákelgen «Iаsh Túrkistan» jýrnaly arqyly tanysty.
Murat Áýezov estelikterinde «Jas tulpardyń» qurylýyn bylaı sıpattaıdy: «Biz ózimizdiń kim ekenimizdi, tarıhymyzdy bilgimiz keldi. Qazaq ultyna jasalyp otyrǵan ádiletsizdikti kórdik. Sol ýaqyttarda qazaq mektepteri jabyla bastady. Semeı polıgonynda ıadrolyq jarylys júrgizildi. Qazaqstannyń bes oblysyn qamtıtyn Tyń ólkesi qurylyp, oǵan syrttan neshe túrli adamdar ákelindi. Bes oblys úshin bir ǵana qazaq gazeti shyǵaryldy. Onyń ózi oryssha basylymnyń aýdarmasy. Asharshylyq týraly estigenimiz bar. Eshqandaı derekter joq, biraq ata-analarymyzdyń, úlkenderdiń áńgimelerin tyńdaǵanbyz. Aqıqattyń ashylmaı jatqanyn ishimiz sezip júrdi. Qazaqtyń atylǵan aqyn-jazýshylary, Alash zııalylary ol taǵy bar. Osynyń bári biz sııaqty jalyndap turǵan jas jigitterdi oıǵa qaldyrdy. Bizdiń oı-pikirimiz qalyptasa bastady. 2-3-kýrstan bastap ekonomıkany oqydyq. Qazaqstannyń shıkizat bazasy ekendigine, otarlaý saıasatynyń qurbany bolǵanyna kóz jetti. «Jas tulpardy» qurǵanda bizde aǵa býyn ókili bolǵan joq. Qaıta olar zamannyń kataldyǵynan jasqanyp, «bularyńdy qoıyńdar, ultshyldar atanasyńdar» dep júrdi. Biz óz betimizshe kalyptastyq. Qazaq ultynyń taǵdyry jáne bolashaǵy jóninde sol kezden bastap mazalaǵan oılar meni mynadaı úsh máselemen betpe-bet keltirgen edi. Birinshiden, biz Alashordashylardy tanyp, moıyndaýymyz kerek. О́z ıdeıamyz ben is-qımyldarymyzdyń bastaýyn solardan alýymyz lázim deıtinmin. Maǵjannyń óleńderin jınap, saqtaýym jáne ulymnyń atyn Maǵjan qoıýym da osy ıdeıanyń jeteginde júrgendigimniń kórinisi edi. Ekinshiden, 30-jyldardyń asharshylyq apaty týraly shyndyqty ashyq aıtyp, ony týdyrǵan sebepterdi áshkereleý qazaq zııaly qaýymynyń qaryzy men paryzy dep sanaıtynmyn. Úshinshiden, qazaq ultynyń taǵdyry jóninde oılaǵanda, shetelderdegi baýyrlarymyzdy qamtyp otyrmasaq, ult bolyp qalyptasýymyz qıyn dep esepteıtinmin. 70-jyldardyń alǵashqy jartysynda bizdiń ortamyzǵa 60-jyldardaǵy Shyǵys Túrkistan ulttyq qozǵalystarynyń basshysy Aıtan Núsiphan kelip qosylǵan kezde men ózimniń osy paıymdaýlarymnyń durystyǵyna burynǵydan beter kóz jetkize tústim».
«Jas tulpar» uıymy jastardy saıası shyńdalyp, ulttyń uly bolý adamı qasıettiń shyńy dep qandaryna sińirdi. Olardyń óz zamandastarynan ózgesheligi ultshyl bola alýynda. Máskeýde oqıtyn qazaq jastary bastap, basqalary qostap: «Biz, qazaq, nege kóshten qalyp bara jatyrmyz?» dep jan-jaqqa kóz salyp, joǵaltqanyn izdeýge kiristi. Orny tolmastaı bolyp, úńireıip qalǵan tarıhı olqylyqty jantalasa tolyqtyrýǵa umtyldy. Ulttyq ıdeıa kórinisin Alash ıdeıasynan izdegen jastulparlyqtar qazaqtyń jańa ómir súrý fılosofııasyn qalyptastyrýshy kúshke aınaldy.
Tarıh shejiresinen, aýyldyń júrekke ystyq kórinisterinen ómirge qaıta kelgendeı, izdegenderin tapqandaı qýat alyp, sol úrdisterdi qalaǵa, kópshilikke jetkizdi. О́zimizdiń el ekenimizdi, óz tegine úńiletin tamyry bar tutas ult ekendigimizdi dáleldeı aldy. Qazaqta kózi ashyq, kókiregi oıaý jastardyń áli de bar ekenin, rýhy óshpeıtinin kórsetip berdi.
Alash zııalylary men jastulparlyqtardyń ortaq bir qasıeti bar. Ol – uly rýhtan shyqqan júrek túpkirindegi ult bolashaǵyna senimi. Qazaq muratynyń erte me, kesh pe, oryndalatynyna esh kúmándanbaýy.
Al ómir tolqynynda ulty úshin uly isterge bara alǵan jastulparlyqtardaı tekti ul men qyzdardyń dúnıege kelip, tarıh sahnasyna shyǵýy – halyqtyń tilegi, ulttyq rýhtyń kórinisi. Jastulparlyqtar qazaqtyń ótkeni men búginin saralap, jańadan ulttyq sana qalyptastyrý qajettigine, eń aldymen, jastardyń kózin jetkizdi.
Jastulparlyqtardyń aldyńǵy sapy elge oralǵanda, sońyna ilesken jastar olardyń isin jalǵastyrdy. Qozǵalys keńinen qoldaý taýyp, jańa belesterge shyqty. Biraq júregi alyp-ushyp, týǵan jerim, Otanym dep, oqýlaryn bitirip, elge qaıtqan jastulparlyqtardy Qazaqstanda qıynshylyqtar tosyp turdy. Jumysqa almady, senimsizdik kórsetti. Qaıda barsa da KGB-nyń nazarynda boldy.
Jastulparlyqtar 60-jyldary jastardy erkindik, ádildik úshin kúreske shaqyrsa, 70-jyldary shyǵarmashylyq zııaly qaýym arasynda jumys júrgizdi. Olar túrli salalarda kyzmet jasap, parasatty azamat, jaqsy maman ataldy. Qaı salada bolsyn halyq ishinde, kóz aldynda eńbek etti. Ádebıette aýdarmamen, ǵylym men tehnıkada jańalyq ashýmen, ınstıtýttarda bilim berip, jastardy tárbıeleýmen aınalysty. Qoǵamdyq ómirden de alshaqtamady. Tóńirekterine ǵalymdardy, ádebıetshilerdi, óner-mádenıet maıdanyndaǵy jastardy jınap, olarǵa ulttyq mazmundaǵy taqyryptar usyndy. «Hrýshevtik jylymyqtyń» tusynda dúr etip kóterilgen jańa lek – Oljas Súleımenov, Sátimjan Sanbaev, Asqar Súleımenov t.b. jastulparlyqtar qataryna qosylyp, ultty jandandyrdy. Týyndylaryndaǵy tosyn sheshim, tyń úrdispen eldi eleń etkizgenderdiń kósh basynda sýretshiler Salıhıddın Aıtbaev, Maqym Qısamedınov, Baqtııar Tabıev, qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparuly, sáýletshi Tımýr Súleımenov t.b. turdy.
Jastulparlyqtar jəne olardyń izbasarlary ádiletsiz júıeniń kúıreýine, sosıalıstik ıdeıanyń əlsireýine əserin tıgizdi. Qazaqstannyń Təýelsizdik alýyna shırek ǵasyr ulan-asyr kúsh jumsap, jas urpaqty kúreske tərbıeledi. «Jas tulpar» uıymy ıdeıasy búginde ulttyq rýhymyzdyń dińgegi ispettes. Keńestik totalıtarlyq modelge qarsy shyqqan alǵashqy qarlyǵashtarymyz da solar.
«Jas tulpar» qozǵalysy múshelerinen bilim, ǵylym, óner, ónerkəsip salasynyń kósh bastar maıtalmandary shyqty. Olardyń ishinde Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, Lenın syılyǵynyń laýreaty, áıgili bıolog Murat Aıthojın, lazerlik qarý salasynyń mamany, KSRO memlekettik syılyǵy laýreaty, vıse-premer-mınıstr Ǵalym Əbilseıitov, bilim mınıstri Shaısultan Shaıahmetov, Qazaqstan ulttyq ıadrolyq ortalyǵy bas dırektory Qaırat Qadyrjanov, «Almaty energııa júıesi» bas dırektory Altaı Qadyrjanov, Qazaqstannyń bıotehnologııalyq ulttyq ortalyǵynyń bas dırektory, akademık Murat Ǵylmanov, Ǵylym akademııasynyń bıoınjenerlik ınstıtýty dırektory, akademık Izbasar Rahymbaev, defektologııa salasyn uıymdastyrýshy akademık Jəmıla Namazbaeva, Qazaqstan baılanys vıse-mınıstri Aldar Tuńǵyshbaevtar t.b. bar. Sondaı-aq ǵalym Maqash Tətim Qazaqstandaǵy demografııa ǵylymyn uıymdastyryp, qazaqtyń sany men sapasyn zerttedi. Sábetqazy Aqataı ǵylym men qoǵam jumysyn teń ustap, halqyna qyzmet etýden jalyqpady. Marat Sembi kóne tarıh kómbelerin ashsa, Tımýr Súleımenov səýlet óneri salasynyń maıtalmany ataldy. M.Baltabaev, S.Eleýsizov, B.Qaraqulov, Á.Muhambetova, S.Tynyshtyǵulova mýzyka salasynda zor jetistikterge jetti.
Jastulparlyqtar búgin de saıası arenadan túsken joq, qoǵamdaǵy ózgeristerdiń ortasynda júr. Olardyń parasatty, otansúıgishtigi əli de óz kúshinde. Ult bolashaǵy uıytyp, armandaryna jetken jastulparlyqtar qatary tabıǵat zańymen seldirese de, Murat Əýezov «Uly Jibek joly ústindegi subhattar» atty mədenı-rýhanı baǵdarlamany júzege asyryp keledi. Ortalyq Azııa memleketteri zııaly qaýymnyń basyn qosyp, aımaqtaǵy baıyrǵy mədenı-rýhanı baılanystardy qalpyna keltirýdiń jolyn izdestirýi – baýyrlas túrkitektes ulttardyń ortaq mədenı qundylyqtaryn jandandyrýǵa sebepshi. Baǵdarlama aıasynda «Ystyqkól jaǵasyndaǵy kezdesýler» ótti. Qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, təjik zııaly qaýymynyń ortaq jobalary óz nətıjelerin bere bastady. Bul Ortalyq Azııa memleketteriniń mədenı, rýhanı, saıası birligin əlemdik órkenıetpen jalǵastyryp otyr.
«Jas tulpar» qozǵalysynyń júrip ótken joly – elimizde Táýelsizdik úshin kúrestiń eleýli tarıhı kezeńi.
Ámirjan Álpeıisov,
«Jas tulpar», «Saryarqa» uıymdarynyń múshesi, tarıhshy