Nıderlandtaǵy nanǵysyz nátıje

Keıingi kezde qart qurlyqta ońshyl jáne ásire-ońshyl baǵytta partııalar kópshiliktiń qoldaýyn ıelenip keledi. Nıderlandtaǵy ahýal sonyń jalǵasy ispetti. Degenmen «Azattyq partııa­sy» saılaýda jeńiske jetkenimen, G.Ýıl­derstiń premer-mınıstr kreslosyna otyra salýy ekitalaı.

Saıası doda qorytyndysy boıynsha «Azattyq partııasy» 23,61 paıyz daýys jınap, Parlamentte 37 mandat ıelendi. Al birikken «Jasyldar partııasy» men «Jumysshylar partııasyn» halyqtyń 15,67 paıyz qoldap, zań shyǵarýshy organnyń 25 orny buıyrdy. «Azattyq pen demokratııa» halyqtar partııasy (VVD) 15,22 paıyz daýyspen 24 mandatqa qol jetkizdi. «Jańa áleýmettik kelisim» partııasy 20 ókilin Parlamentke úkilep qospaqshy.

Ýılderstiń jeńisi Nıderlandty qıyn jaǵdaıǵa qaldyryp otyr. Buǵan deıin atalǵan eldi sentrıstik kózqaras­taǵy VVD basqaryp kelgen edi. Endi basqa partııalar koalısııa qurý úshin Ýıl­derske qosylýǵa daıyn ba? Sarapshy­lardyń paıymdaýynsha, saılaýda jeńis­ke jetkenimen, «Azattyq partııasy» kóp­shilikti quraıtyndaı koalısııa qurýyna kúmánmen qaraıdy.

Buǵan negiz jeterlik. G.Ýılders – Nı­der­­landqa da, shetelge de tanymal saıasat­­ker­lerdiń biri. Onyń jalyndy sóz­deri, ımmıgranttar men ıslamǵa qarsy má­limdemeleri barshaǵa belgili. Syrt kelbeti men pikiriniń uqsastyǵyna qarap, ony «gollandııalyq Tramp» atap ketken. Sarapshylar osyǵan baılanysty saılaýda PVV-nyń jeńýine senbegen-di. Alaıda daýys berý nátıjesi barshany tańǵaldyrdy.

Islamǵa qarsy úzildi-kesildi ustanymy sebebinen basqa partııalar G.Ýılderske qyryn qaraıdy. Al ekstremıster ony basty nysanasy sanaıtyndyqtan, ol árdaıym polısııa qorǵaýyna júginýge májbúr. Tipti 2009 jyly Ulybrıtanııa úkimeti onyń Tumandy Albıonǵa kelýine tyıym salǵan-tuǵyn.

Saılaýdaǵy jeńisinen keıin G.Ýıl­ders jaqtastarymen kezdesip, Nı­derland halqyn birinshi orynǵa qoıatynyn taǵy bir márte málimdedi. Sondaı-aq «ımmıgrant tolqyna» jol bermeıtinin, tur­ǵyndardyń qarajatyn qaýipsizdikti saq­taýǵa bóletinin jetkizdi. Budan bólek, basqa partııalarǵa úndeý jarııalap, bir­lese jumys isteıtin ýaqyt kelgenin atap ótti. Úkimetti jasaqtaý úshin ıslamǵa qarsy kózqarasynan bas tartyp, ymyraǵa kelýge daıyn ekenin tilge tıek etti.

Onyń ıslamǵa qarsy rıtorıkasy PVV partııasynyń úkimet baǵdarlamasynda aıqyn kórinis tapty. Partııa meshitter men Quranǵa tyıym salýdy, úkimettik ǵımarattarda oramal taǵýǵa tyıym salýdy usyndy. Sonymen qatar Eýropalyq odaqtan shyǵý týraly Nexit referendýmyn ótkizýdi de málimdegeni belgili. G.Ýılders shetelderge kómek kórsetýge de qarsy shyǵyp, «Nıderland qarajaty Brıýsselge, Italııaǵa, Afrıkaǵa ne basqa memleketke ketpeýge tıis» dep aıtqan-dy.

Qazirgi tańda PVV partııasy saılaý qorytyndysy boıynsha 37 mandat ıelendi. Degenmen úkimet jasaqtaý úshin kópshilik orynǵa, ıaǵnı 76 mandatqa qol jetkizýi kerek. Biraq bul ońaı sharýa emes. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, saıası dodada jeńiske jetkenimen, G.Ýılders úkimet basshysy mindetin atqara almaýy múmkin ekenin alǵa tartady.

Qazirgi premer-mınıstr Rıýtte ots­­tav­kaǵa ketetinin jarııalaǵannan keıin, onyń «Azattyq jáne demokratııa» halyq­tyq partııasyn shyqqan tegi túrik Dılan Ieshılgóz-Zegreýs basqardy. Saı­laý aldyndaǵy sońǵy saýaldamada onyń partııasy 18 paıyz daýyspen birinshi orynda turǵan. Is júzinde «Azattyq jáne demokratııa» nebári 24 depýtatpen úshinshi orynǵa taban tiredi.

Doda aldynda Ieshılgóz-Zegreýs «Azat­tyq partııasymen» tize qosyp ju­mys isteýge daıyn ekenin bildirgen. Biraq G.Ýılderstiń qaramaǵynda emes, ony óziniń koalısııasyna qosýdy kóz­degeni anyq. Daýys berý nátıjesi belgili bol­ǵan soń, Ieshılgóz-Zegreýs hanym pikirin ózgertip, basynda koalısııa má­se­lesinde asyqpaıtynyn bildirdi. Muny áriptesterimen aqyldasa otyryp sheshetinin jetkizgen. Keıinnen mundaı koalısııaǵa qosylmaıtynyn ashyq aıtty.

Qazirgi tańda «Azattyq partııasyn» jaqtaıtyn eki uıym parlamentke endi. Iаǵnı «Fermerler men azamattar qozǵalysynyń» jeti, ásire-ońshyl «Hrıstıan odaǵynyń» úsh mandatyn qo­sýyna múmkindik mol. Biraq bárin qosqanda 47 daýys depýtattardyń kópshiligin quramaıtyny túsinikti.

Eýropalyq odaqtyń burynǵy komıssary Frans Tımmermans basqaratyn «Solshyl alıans» parlamentte 25 oryn ıelenip, saılaýda ekinshi orynǵa taban tiredi. Áıtse de, G.Ýılders pen atalǵan partııasynyń juldyzy qarsy. Saılaýǵa deıin-aq solshyldar «Azattyq partııasymen» kelisimge múldem kelmeıtinin málimdegen. Sondaı-aq Nıderland demokratııasy men zań ústemdigin qorǵaýdy jalǵastyra beretinin, ony qamtamasyz etý jolynda kúresetinin habarlady. Solshyldar shyqqan tegine qaramastan eldiń búkil turǵynyn teń dep esepteıdi.

Endi G.Ýılderstiń jalǵyz múmkindigi qalyp otyr. Saılaýda Pıter Omzıgt basqaratyn jańadan qurylǵan «Jańa áleýmettik kelisim» partııasy 20 mandatpen tórtinshi orynǵa turaqtaǵan. Demek, koalısııa qurýǵa ábden bolady. P.Omzıgt saıası doda aldynda G.Ýılderspen birlesip jumys iste­meı­tinin jetkizgen. Alaıda daýys berý qorytyndysy shyqqannan soń, keliss­óz­derge daıyn ekenin málimdedi.

Saıasattanýshy Tom van der Meerdiń paıymdaýynsha, Nıderland úlken ózgeristiń aldynda otyr. Ol G.Ýılderstiń jeńisin úsh máseleniń basyn ashyp kórset­kenin alǵa tartady. Birinshiden, sentrıstik baǵyttaǵy úkimet 11 jyl boıy el basqardy. Buǵan jaýap retinde saılaýshylar bir baǵytty tańdaýǵa kóshken.

«Ekinshiden, kóshi-qon qoǵamda qyzý talqylandy. Osy máselege kelgende halyq PVV jaǵyna shyǵyp ketti. Úshinshiden, VVD jetekshisi Ieshılgóz koalısııa seriktesi retinde «Azattyq partııasyn» tańdaǵan. Buǵan deıin el halqy úkimetti basqara alatyn, VVD-ge qaraǵanda ashyq partııa izdep júrgen edi. Endi, olarǵa múmkindik berilgende, turǵyndar ońaı qoldap shyǵa keldi», deıdi T.Meer.

Nıderlandtaǵy saılaý nátıjesi basqa partııalardy ǵana emes, Eýropalyq odaqty da alańdatyp otyr. О́ıtkeni «Azattyq partııasy» buǵan deıin qart qurlyqtan shyǵýdy qoldaıtynyn málimdegen. Son­daı-aq jer-jahandy alańdatqan jahan­dyq jylynýǵa qatysty kereǵar pikir bildirgen-tuǵyn.

Partııa saılaýaldy baǵdarlamasynda muny anyq ańǵartty. «Klımat árdaıym ózgerip otyrady. Ahýal qıyndasa, soǵan beıim­delemiz. Qajet bolsa, jaǵalaýǵa bóget salamyz. Kómirqyshqyl gazy shyǵa­rylymyn azaıtýǵa qatysty daý-damaıdy toqtatý qajet», degen syńaıdaǵy pikir bildirdi.

Sondaı-aq PVV eldegi qorshaǵan ortaǵa qatysty «Klımat týraly» zańnyń kúshin joıýdy kózdeıdi. Parıj kelisiminen de bas tartqysy keledi. «Klımat týraly zań, [jahandyq] klımattyq kelisim jáne basqa da klımattyq sharalar joq­qa shy­ǵarylady», delingen partııa manı­festinde.

Budan bólek, atom elektr stansalaryn kóptep salýdy jaqtaıdy. Biraq jel energııasy men aýqymdy kún panelderine qarsy. Kómir jáne gaz elektr stansalaryn ashyq qaldyryp, Soltústik teńizde munaı men gaz óndirýdi kúsheıtýdi maqsat etken.

Buǵan deıin Nıderland Eýropalyq odaqtaǵy klımattyń ózgerýine qarsy kúresti jaqtaıtyn memlekettiń biri sanalatyn. Endi «Azattyq partııasy» bılikke kelgen soń, atalǵan eldiń ustanymy ózge­rýi bek múmkin. Demek, Brıýsseldegi she­neýnikterdi mazalaıtyn taǵy bir bas aýrý­y paıda boldy.

Negizi, qyzǵaldaqty elde úkimet jasaq­taýǵa, koalısııa qurýǵa partııalarǵa bir aıǵa mursat beriledi. Degenmen osy merzim ishinde sharýa sheshiledi dep aıtý qıyn. Máselen, sońǵy ret Parlament saılaýynan keıin mınıstrler kabınetin jasaqtaýǵa 299 kún ketken-tuǵyn. Endeshe, partııalar ózara kelissózder júrgizip, kim qandaı laýazym atqaratynyn kelisemin degenshe biraz ýaqyt ótetini aıtpasa da túsinikti.

Nıderland – Qazaqstannyń Eýro­padaǵy strategııalyq seriktesiniń biri. Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyly 10 qyrkúıekte ornady. Qazirgi tańda ózara taýar aınalymy artyp keledi. Máselen, ekonomıkalyq-saýda baılanys 2021 jyly 4,2 mlrd dollardy qurasa, 2022 jyly 5,7 mlrd dollarǵa kóbeıdi. Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııa salý jóninen Nıderland kósh bastap tur. Búginge deıin qyzǵaldaqty eldiń órenderi Uly dalaǵa 110 mıllıard dollardan asa qarajat quıǵan.