Dala qazaǵynyń ómirin boıaýmen árle dese, Qasteevtiń kartınasyna úńiletinimiz haq. Ol ǵajaıyp sýretshi ǵana emes, qus qanaty talatyn baıtaq dalamyzdyń qońyr túsi. Bala kúninen tabıǵatqa ǵashyq boldy, bizdi de ǵashyq etti. Týǵan topyraǵynan ónerge degen súıispenshilikti alyp, álemge taratty. Aınalasyna bala júrekpen qarady. Osylaısha, tańdanys pen qýanysh sezimi kartınasynyń árbir bólsheginde shýaq shashyp turdy.
Álemdi tańdaı qaqtyrǵan suńǵyla sýretker Ábilhan Qasteevtiń sońǵy keskindemelik jumysynyń biri – «Qapshaǵaı sý elektr stansııasy» (SES) kartınasy. 1972 jyly jazylǵan týyndy sol dáýirdegi qazaq dalasynda oryn alǵan keleli oqıǵadan syr tartady. Baıtaq Jetisýdyń tabıǵı baılyǵyn tehnologııanyń tilin tapqan adamdar ulttyń ıgiligine jaratýǵa bel baılaıdy. Elimizdiń energetıkalyq júıesindegi mańyzdy bul nysan óz jumysyn 1970 jyly birinshi gıdroagregaty qozǵalysqa keltirilip, jelige qosylǵannan keıin bastady. Burynǵy Qapshaǵaı, búgingi Qonaev qalasyn elektr jaryǵymen qamtamasyz etip qana qoımaı, mańaıdaǵy aýyl-aımaqty jaryq syılaǵan stansa el úshin erekshe dúnıe boldy. Muny uly sýretshi kóńil súzgisinen ótkizip, shyǵarmashylyǵynyń bir nysanyna aınaldyrdy.
Bul týyndydan sol ýaqytqa deıin adam balasynyń aıaǵy jetpegen bıik taýlardaǵy joǵary voltty elektr symdarynyń ornaǵanyn kóremiz. Birinshi planda anyq ári naqty túrde Qapshaǵaı sý elektr stansasynyń joǵarydan qaraǵan kórinisi sýrettelgen. «Qapshaǵaı sý elektr stansııasy» kartınasynda Ile ózeniniń taza móldir sý beti, jańadan qurylyp jatqan bógender, jartas shetterindegi zamanaýı qurylystar, aspandaǵy tikushaq ta kózge túsedi.
Kartınanyń joǵarǵy bóligi názik bolsa, tómengi bóligi tehnıka men elektr symdary arqyly aýyrlyqty sezindiredi. Sýretshi tipti jartastardyń tabıǵı kúreń tústerin jetkize bilgen. Qasteev ómiriniń sońǵy jylyndaǵy bul týyndysy arqyly halyq ómiriniń qýanyshty jáne gúldengen sátteri bastalǵandyǵyn aıtyp, ózi kýá bolǵan keńestik Qazaqstannyń tarıhyna núkte qoıyp ketkendeı. Mundaı taqyrypqa buryn-sońdy boılamaǵan avtordyń shyǵarmasy rasymen sýretkerge jat sekildi kórinedi. Týyndynyń qyzyǵy da sonda.
Tarıhqa kóz salsaq, 1942 jyly tuńǵysh ret Ile ózeninde sý stansasyn salý ıdeıasyn kóterildi. Bul naǵyz Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qyzyp jatqan kezi edi. Bastamany Respýblıka Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Shapyq Shókın «Ile boıyndaǵy Qapshaǵaı SES-iniń tehnıkalyq-ekonomıkalyq kórsetkishteri» atty kitabynda negizdep berdi. Qapshaǵaı SES-iniń jobasyn S.Iа.Jýk atyndaǵy «Gıdroproekt» búkilodaqtyq jobalaý-zertteý ınstıtýtynyń Qazaq fılıaly 1959 jyly jasap, ol joba 1961-1964 jyldary qaıta pysyqtaldy. 1965 jyly bolashaq nysannyń dıreksııasy quryldy. Kóp uzamaı SES-tiń qurylysy bastaldy. Bul eleýli qubylys Qazaq KSR Joǵary keńesinde depýtat bolyp qyzmet etken sýretshiniń sanasyna úlken silkinis ákelse kerek. Tipti biz usynǵan kartınany arnaıy tapsyryspen jazýy da múmkin.
Jobalyq qýaty 434 MVtty quraıtyn SES paıdalanýǵa tapsyrylǵannan beri tutynýshylar qajeti úshin shamamen 53,756 mlrd kVt/saǵat, ıaǵnı ortasha eseppen jylyna 1,1 mln kVt/saǵat elektr energııasyn óndirdi. Al sý asa mol bolǵan 2010 jyly stansa 1,78 mlrd kVt/saǵat elektr energııasyn shyǵardy. Osy jyldar ishinde SES týrbınalary arqyly 673 tekshe kılometrden astam sý ótkizilgen. Qazir de belsendi jumys istep tur. Bir ǵajaby, bári de sol sýretker jazǵan kartınadaǵydaı.
Biz bul taqyrypqa nege toqtalyp otyrmyz. Ábilhan Qasteev sýretshi retinde óz halqymen birge ósti. Shyndyqty sıpattaýdaǵy talant ereksheligi sol ósýden sheshimin tapty. Onyń ómir shyndyǵyn shyn maǵynasynda sýretteı bilýi, oqıǵany, tabıǵatty dokýmenttik dáldikpen kórsete bilý qasıeti sýretshi shyǵarmalarynyń negizgi ereksheligi. Zertteýshi ǵalymdar qazaq halqynyń tarıhyn kitap retinde jazyp qaldyrsa, Á.Qasteev halqymyzdyń eńbek ómirin, tyń jerlerdi ıgerýden bastap, búgine deıingi tarıhyn aınadan kórsetkendeı qylqalamymen aıqyn beınelep berdi. Otanyn, halqyn janyndaı súıetin patrıot sýretshiniń sarqylmaıtyn san-salaly taqyryby – keńestik Qazaqstannyń ómirine arnalǵan jylnama ispetti. Muny avtordyń eńbegin zertteýshiler de moıyndaıdy.
Búginde sýretshiniń tanymal týyndylary elimizdegi iri murajaılarda ǵana emes, shekaranyń arǵy betindegi Reseı, Ýkraına, Qyrǵyzstanda da ornalasqan. Odan bólek alys jáne jaqyn shetelderde jeke jınaqtary saqtaýly. Sońynan qalǵan murasyn ulyqtap júrgen jas sýretshiler de jeterlik. Biz de baıyrǵy qazaqtyń tynys-tirshiligin saǵynǵanda Qasteevti izdeımiz.