Ipotekalyq baspana qoljetimdi me?

Budan buryn jarııalanǵan jurtshy­lyq­qa qoljetimdi «7-20-25» baǵdar­la­ma­sy­na suranys artyp, ony iske asyrýǵa biraz qarajattyń qajettiliginen Ulttyq bank shekteý engizgen-di. Sol sebepti «Otbasy bank» pen «Báıterek» holdıngi bir­lesip, jańa joba ázirledi. Bul turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy da­my­týdyń 2023-2029 jyldarǵa arnal­ǵan tu­jyrymdamasy aıasyndaǵy «9-20-25» baǵ­darlamasy edi. Negizinen jas­tarǵa baǵyttalǵan baǵdarlama. Nesıe mól­sher­le­mesi – 9%, bastapqy jarna – 20% jáne qaryzdy 25 jylǵa bólip tóleý merzimi bekitildi. Buǵan jyl saıyn 150 mlrd teńge aýdarý kózdelip, 8 myń otbasy baspanamen qamtylýǵa tıis dep josparlanyp otyr.

Qazirgi tańda eldegi halyq sany 20 mln adamǵa jetti. Burynnan bary hám taıaýda qosylǵaly turǵan jańa turǵyn úı baǵdarlamasynyń bári halyqty bas­panamen qamtamasyz etýge qaýqarly ma? Másele sonda. Árıne, shırek ǵasyrdan beri bank arqyly ıpotekalyq nesıemen baspana alý úırenshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Naqty qarajaty joq ha­lyq úshin de, ıpotekalyq nesıelendirýdi jetildirýde paıyzdyq mólsherlemesi joǵary ekinshi deńgeıli bankter (EDB) úshin de tıimdi. Degenmen de, oǵan ekiniń biri qol jetkizip otyrǵan joq. Turǵyn úıge qatysty Úki­met­tiń qaýlysy bekitilgen túrli mem­le­­ket­tik baǵ­darlama aıasynda talaı jan úıli de boldy.

Alaıda ıpotekalyq nesıemen alynǵan úılerge saraptama jasaǵan mamandar basqalarmen salystyrǵanda paıyzdyq mólsherlemesi joǵary eń qymbat ıpoteka bizdiń elimizde ekenin anyqtaǵan. Sonymen ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha, elimizde jan basyna shaqqanda turǵyn úımen qamtamasyz etý 23,4 sharshy metr­di quraǵan. Al ol aldyńǵy jyldarmen sa­lystyrǵanda nebári 0,9%-ǵa ǵana ósken. Bul mán BUU standartyna sáıkes, 30 sharshy metrden aıtarlyqtaı tómen. Sarapshylar kórshi Reseıde turǵyn úımen qamtamasyz etý deńgeıi qazirdiń ózinde bir adamǵa 28 sharshy metrden assa, Uly­brıtanııada – 35, Fransııada, tipti tyǵyz qonystanǵan Japonııanyń ózinde – 39, Ger­manııada – 46, AQSh-ta – 68 jáne Aýstralııada 89 sharshy metrdi quraıdy.

Bizdegi turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń negizgi sebebi ony satyp alý deń­geıiniń tómendiginen deıdi mamandar. Iá, turǵyn úı satyp alý úderisinde ıpoteka basty ról atqaratyny, sol arqyly úı ıesi bolýdyń birden-bir joly ekeni belgili.

Qazaqstanda ıpotekalyq nesıeleýdiń eń tanymal baǵyttarynyń biri – turǵyn úı qurylys jınaq júıesi. Bul – shyn má­ninde turǵyn úı satyp alýdyń eń qol­jetimdi tásili. Atalǵan júıeni júzege asyratyn jalǵyz qarjy ınstıtýty – Otbasy banki. Dál osy bank azamattarǵa turǵyn úı satyp alýǵa múmkindik beretin TQJ júıesindegi eń tómengi tarıfterdi usynady. Otbasy bankinde eki negizgi nesıe nusqasynyń biri – turǵyn úı, 3 jyldan bastap jınaqtaý merzimi men jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM) bar bolǵany 3,6% jáne eń tanymal aralyq nesıe. Qazirgi ýaqytta syıaqy mólsherlemesi 6%-10%, al 2024 jyldyń 15 aqpanynan bastap 6%-8,5%-ǵa deıin tómendeıdi. Nesıe mólsherlemesiniń kólemi depozıt bo­ıynsha jınaqtaý merzimine, baǵalaý kórsetkishiniń mánine baılanys­ty bolady. Olar neǵurlym joǵarylasa, soǵurlym mólsherleme tómendeıdi.

Búgingi tańda TQJ júıesine qatysý­shy­lardyń sany 2,7 mln adamdy nemese baǵalaý boıynsha eldiń ekono­mı­kalyq belsendi halqynyń 28%-yn quraıdy. Jyldan-jylǵa ósip, máselen, 2021 jyly úlesi – 23,5%, 2020 jyly – 20,3%, 2019 jyly – 16,9%, 2018 jyly 14,2% quraǵan. Osy jyldyń ózinde 377 070 turǵyn úı qurylys jınaq júıesiniń jańa qatysýshylary atanypty. Jalpy alǵanda, eldegi bankterdiń túgelge jýyq ıpotekalyq portfeldegi úlesi – 56% .

Turǵyn úı qurylys jınaq júıesi yn­tymaq­tastyq tujyrymdamaǵa negiz­delgen, turǵyndardyń jınaǵan aqshasyna qaraı nesıe alýǵa septigin tıgizedi. Bul syrtqy qarjy resýrstaryn iske asy­rýǵa múmkindik berip, nesıelerdi aza­mattarǵa qoljetimdi etedi. Osy arqyly tómen kirispen qarajat jınaqtaýǵa jáne qolaıly mólsherlemede nesıe alýǵa kómektesetin taptyrmas qural bolyp turǵan jaıy bar.

Elimizdegi 21 EDB-nyń taǵy 12-si ıpo­tekalyq ónimderdi usynýǵa daıyn. Degenmen kommersııalyq ıpoteka aıtar­lyq­taı qymbat, el azamattary úshin qoljetimsiz. Bıyl ádettegi ıpoteka bo­ıynsha, ıaǵnı banktik seriktestik jáne je­ńildetilgen memlekettik baǵdar­la­ma­lardan tys, turǵyn úıdi saqtandyrý júıesi de emes nesıelerge baılanysty jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM) 15%-dan 26,5%-ǵa deıin ózgergen.

JTSM-niń 15%-dan 20%-ǵa deıingi eń tómengi mánderin úsh qarjy ınstıtýty – SentrKredıt banki, Altyn Bank jáne Frıdom fınans Qazaqstan banki usynyp otyr. Ekinshi deńgeıli 7 banktiń eń tómengi JTSM 20%-dan joǵary, olar: Halyk Bank – 20,4%, Shınhan bank – 20,9%, Nurbank – 21,4%, ForteBank – 22,3%, Bank RBK – 23,2%, KZI banki 24,8%-dan asady. Qazaqstandaǵy Qytaı banki – 26,5%-dan bastalsa, sońǵy atalǵan ekinshi deńgeıli eki bank joǵary mólsherlememen qatar qysqa merzimge (tıisinshe 5 jáne 7 jylǵa) ıpoteka beredi. Bul da qarapaıym azamattar úshin is júzinde qoljetimsiz.

Aıta keterlik jaıt, elimizdegi EDB-nyń tutynýshylaryna tólem qabi­let­ti­li­gine qoıylatyn talaptardy birte-birte qatań­­da­týda, bul óz kezeginde qoljetimdi tur­ǵyn úıdi satyp alýǵa keri áserin tıgizip otyr.

Elimizdegi ıpoteka boıynsha joǵary paıyzdyq mólsherlemeni halyqaralyq sarap­shylar rastaıdy. Numbeo maman­da­rynyń baǵalaýynsha, 100-diń ústindegi eldiń arasynda ıpotekalyq nesıeniń paıyzdyq mólsherlemesi jaǵynan reıtıngte Qazaqstan eń joǵary on eldiń qatarynda turǵan kórinedi.