Bilimge qushtar ult

Qazaq dalasynda týyp, qıyr­ǵa ilim izdep attanyp, álem­ge ortaq bilim men ǵy­lym­­nyń ókili atanǵan­dar­dyń kósh basynda Ábý Nasyr ál-Farabı tur. Ol – túrki oıshyl­darynyń eń ataq­tysy, «Álemniń ekinshi ustazy» atan­ǵan ǵulama. Ashyq derek­kóz­derge súıensek, sonaý 870 jyly qazirgi Otyrar qala­syn­da týyp, týǵan jerinde ana tilinde saýat ashyp, keıin 12-16 jas shamasynda kerýenge ilesip, bilim qýyp Baǵdatqa attanǵan. Oıshyl fılosofııa, logıka, etıka, metafızıka, til bilimi, jaratylystaný, geo­grafııa, matematıka, medı­sına, mýzyka salalarynan 150-ge tarta traktat jazyp qal­dyrdy.

El tarıhyndaǵy qaı zamanda da óz kezeńine laıyq, sol ýaqyttyń talabyna jaýap beretin bilim alýǵa umtyl­ǵan­dar jeterlik. Sonyń bir bele­sin­de keńes odaǵy quryl­ǵan­ǵa deıin bilim alyp, ózin tulǵa retinde qalyptastyrǵan jáne qazaq eliniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan Shoqan, Ybyraı, Abaı, odan sál berirekte Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Mus­tafa syndy arystarymyz tur. Árbiriniń shoqtyǵy bıik. Desek te, solardyń ishinde taqy­rypqa saı arnaıy atap óte­tini – Shoqannyń sol kez­degi eń tańdaýly oqý orny sanalǵan Sibir kadet korpý­syn bitirgeni, sondaı-aq ult kósemi Álıhan Bókeıhan men táýelsiz ári birtutas Túrkis­tan­nyń ıdeologi Mustafa Shoqaıdyń joǵary bilim alýy. Álıhandy ákesi 9 ja­synda Qarqaralydaǵy molda­nyń qolyna oqýǵa berdi. Biraq zerdeli bala moldadan oqy­ǵan­dardan góri mektepte oqyp júrgenderdiń saýat­ty­­­­raq ekenin ańǵaryp, qala­da­ǵy úsh klastyq bastaýysh mek­­tepke óz erkimen aýysyp alǵan. 1879-1886 jyldary Qar­qaraly qalasyndaǵy qazaq bala­laryna arnalǵan mektepte oqydy. Osydan-aq HIH ǵasyrda oqý qýǵan daryndylarǵa bilim bererlik mektep bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Álıhan munymen de shektelmeı, Ombydaǵy teh­nı­kalyq ýchılısheni «teh­nık» mamandyǵy boıynsha bitirdi. Sodan soń Sankt-Peterbýrgtegi Orman sharýa­shy­­lyǵy ınstıtýtynyń eko­­­­nomıka fakýltetinde oqy­dy. Áýeli aýyl moldasynan hat tanyǵan Mustafa Shoqaı da Tashkenttegi erler gım­­­­­nazııasyn bitirip, keıin Pe­terbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin támamdady. Ol aǵylshyn, fransýz, túrik, ózbek, orys tilderin bilgen.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Dáýren Eskekbaev 1917 jylǵy Qazan tóńkerisine deıin 120-dan asa qazaqtyń joǵary bilimi bolǵanyn aıtady.

– Qazan tóńkerisine deıin Ortalyq Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda birde-bir joǵarǵy oqý orny bolmaǵany belgili. Biraz ǵalym Qazan tóńkerisine deıingi joǵary oqý oryndary retinde Shymkent, Áýlıe­ata, Túrkistan, Aqmeshit medre­se­lerin atap júr. Eýropada joǵary mektepti bitirgen jáne patshalyq Reseı oqý oryndarynda qoǵamdyq ǵylymdar salasynda bilim alǵan jergi­lik­ti ult ókilderi óte sırek edi. Bul týraly akademık K.Nurpeıis: «XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda qalyptasqan qazaq zııaly qaýymy negizinen Peterbýrg, Tartý, Varshava, Máskeý, Qazan, О́fe, Tashkent, Omby, Tom ýnıversıtetteri men ınstıtýttarynda, basqa da qalalardaǵy arnaýly orta bilim beretin oqý oryndarynda bilim aldy. Jekelegen qazaq jastary Túrkııa men Mysyr sııaqty elderde mu­syl­mandyq joǵary mektep­terde oqydy», dep jazdy. XX ǵasyrdyń basyna qaraı qazaq zııalylarynyń qalyptasý úrdisi júrdi, olar­dyń bir bóligi eýropalyq bilim alǵandar edi. Osy baǵyttaǵy arnaıy zertteý eńbekteriniń málimetteri boıynsha, XIX ǵasyrdyń 20-jyldarynan 1917 jylǵa deıin Qazan ýnı­ver­sıtetinde otyzdan asa qa­zaq balasy bilim alyp, onyń on jetisi zań fakýltetin támam­daǵan. Jalpy, tóńke­ris­ke deıin 120-dan asa qazaqtyń joǵary bilimi bolsa, 700-den kóbi orta bilim alǵan eken. Negizi XX ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde joǵary bilim alǵan qazaqtar týraly arnaıy zertteýler bolǵan joq. Sodan da bolar keńes dáýirindegi keı eńbekterde «Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin nebári 22 ǵana qazaq ulty ókiliniń jo­ǵa­ry bilimi boldy» degen máli­metter negizge alynǵan, – deıdi ǵalym D.Eskekbaev.

Ǵalymnyń aıtýynsha, joǵary bilim alǵan qazaqtar týraly kezindegi «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetin­de­gi maqalalardan nemese ke­ıin­gi jyldary jarııalanǵan este­likterden ǵana bilýge bolady. Máselen, M.Shoqaı re­dak­torlyq etken «Jas Túrkis­tan» jýrnalynyń 1929 jylǵy 7-8 sanynda «Ǵazymbek Birim­janov súrginde, Ǵabdýlýaqab qamaýda» degen maqaladaǵy: «Berlın joǵary aýylsharýa­shylyq mektebin bitirip, qyz­met etpek úshin Túrkistanǵa qaıtyp ketken Ǵabdýlýaqab Marat qamaýǵa alynǵan jáne Ǵazymbek Birimjanov súrginge aıdalǵan. Eýropada joǵary mektepti bitirip, jurtymyzǵa qaıtqan jalǵyz sol eki ǵana jigit edi», degen shaǵyn ǵana úzindide qanshama maǵlumat jatyr.

Ǵalym D.Eskekbaev «XIX ǵasyrda ýnıversıtetterde bi­lim alǵan qazaqtar» dep ata­latyn derekter tizimin ázir­legen. Avtor bul tizimniń tolyq emes ekenin, sondyqtan múm­kindiginshe memlekettik grant­tyq baǵdarlamalar aıa­syn­da áli de Reseıdegi mu­ra­ǵat qorlarynan tolyq­taı zertteýdi qajet ete­tinin eskertti. Tizimde Sankt-Pe­ter­býrg, Tom, Qazan, Ys­tan­bul, Máskeý ýnı­versı­tetin, Qazandaǵy mal dári­gerleri ıns­tıtýtyn, Qazan­daǵy dýhovnaıa akademııany, Sankt-Peterbýrg ýnıver­sı­te­tiniń áskerı medısına akademııasyn bitirgen qazaqtar bar. HX ǵasyrdyń bas kezinen tóńkeriske deıin ýnıversıtetterde bilim alǵan qazaq zııa­­ly­larynyń da tizimin ja­­sapty. Onda joǵaryda atal­­ǵan ýnıversıtettermen qatar 1909 jyly Mysyrda (Egı­pet) ál-Qahıra (Kaır) ýnı­ver­­sıtetin, Varshavadaǵy mal dárigerleri ınstıtýtyn, Saratov, Kıev ýnıversıtetin bitirgen qazaqtar qosylǵan. Osy tolyq emes tizimdegi má­limetterdiń ózinen-aq HIH ǵasyrdan bastap qazaq zııalylary shetelde oqýǵa, bilimge umtylǵanyn kóremiz.

Tarıhshy-ǵalym Almas Júnis­baı revolıýsııaǵa de­ıin elden jyraqtap bilim alǵan qazaq zııalylarynyń jar­qyn ókilderin alǵashqy «bolashaqtyqtarǵa» teńedi.

– Qazirgi tilmen aıtqanda, tóńkeriske deıin Reseıge baryp bilim alǵan qazaq jastary alǵashqy «bolashaqtyqtar» edi. Revolıýsııaǵa deıin Reseıdegi joǵary bilimge sanaýly qazaq jastary ǵana qol jetkizdi. О́ıt­keni bul ýaqytta Reseıge baryp bilim alý shyǵyny kóp ári uzaq sharýa edi. Onyń bir talaby – orys bıligi qazaq jerinde ashqan orta bilim ornyn aıaqtap, Reseıdiń oqý ornynan, jergilikti bılik organynan ruqsat alyp, arnaıy synaq emtıhandaryn tapsyrý. Qazaq jastaryn Reseıge oqýǵa jiberýde tek jergilikti otarlyq bılik qana emes, jergilikti qazaqtar da múddeli boldy. Qazaq jas­taryna demeýshilik jasaǵan aýqat­ty qazaqtar olar kózin ashyp, elge oralǵan soń, qa­zaq­tyń múddesin qorǵaı­ty­nyna sengisi keldi. Tarıh kór­setkendeı, Reseıde bilim alǵan jastardyń biraz bóligi, eń aldymen, zań fakýltetterinde oqyp, keıin qoǵamdyq-saıası ómirge aralasý arqyly orys bıligi aldynda qazaqtardyń múddesin qorǵaýǵa talpyndy. Bolshevıkter bıligi ornaǵan soń, Reseıdegi bilim berý jú­ıesi túbegeıli ózgeriske ushy­rady. Alasapyran zamanda da qazaq jastary Reseıdiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa talpyndy. Saıası bedel jınaqtaǵan qazaq qaıratkerleri de qazaq jastarynyń bul talpynysyna qoldaý bildirýge umtyldy. Mysaly, 1922 jyly Turar Rysqulov RKFSR Ult is­ter jónindegi halyq ko­mıs­­sarıatynda qyzmet etken ýaqytta Máskeýdegi Shy­ǵys tilderi ınstıtýtyna (keıinnen N.Narı­manov atyndaǵy Shy­ǵys­­­taný ınstıtýty, qazir­­­­gi Más­keý memle­kettik halyq­­­aralyq qaty­nas­tar ınstıtýty) revızııa júr­gizip, onyń jumysyn qaı­ta qurǵan kezde, Túrkistan ólkesiniń jastaryna arnaıy 10 bilim grantyn bóldirtip berdi, – dedi A.Júnisbaı.

Tarıhshynyń aıtýynsha, azamat soǵysy jáne ashar­shy­lyq jyldary Túrkis­tan­nyń qıraǵan aýyl sharýa­­shylyǵyn qalpyna keltirý úshin arnaıy bilimdi mamandardan muqtajdyq kór­gen Túrkistan ókimeti S.Asfen­dııarov basqarǵan jer-sý ha­lyq komıssarıaty ar­qyly Túr­kistannyń jastaryn Eý­ro­­paǵa oqýǵa jiberýdiń arna­ıy jobasyn qolǵa aldy. Sol arqyly qazaqtyń 4 talapshyl jasy Germanııanyń je­tekshi aýylsharýashylyq oqý oryndaryna oqýǵa attandy. Úkimettiń qar­jy­syna oqy­ǵan­dyqtan, bul jas­tar keıin Túrkistan men Qazaq­stanǵa oralyp, túrli keńestik mekemelerde, óndiris orynda­ryn­da jumys istep, el ıgiligi úshin eńbek etti. Iаǵnı Rys­qulov pen Asfendııarov syn­dy al­dyńǵy qatarly qa­zaq qaı­rat­­kerleriniń úmitin aqtaǵan bolatyn.

Keńes ókimeti tusynda «re­volıýsııaǵa deıin qazaqtyń eki-aq paıyzy saýatty bolǵan» degen derek jıi aıtyldy. Ál­bette, munyń jalǵan ekeni anyq. Ony joǵaryda biz kel­tirgen derekterden-aq baı­qaýǵa bolady. Shyn máninde, qazaq – bilimge qushtar ult.