Astanada bıyl qys tym kesh tústi. О́zge óńirlerde de qarasha, jeltoqsan men sol bir eki aı, tipti qańtardyń keı kúnderi jyly bolǵanyna qýanatyndar bar. Shyn máninde, bul – ǵalamdyq jylynýdyń belgisi. Álemdi alańdatqan máseleni sheshý úshin kóp el aýaǵa bólinetin kómirqyshqyl gazyn elektr qýatymen júretin kólikter men jylytý júıelerine kóshý arqyly azaıtýǵa tyrysyp jatyr. Bizdiń elimiz de sol qatarǵa qosylýǵa nıetti. Biraq elektr energııasy sheksiz emes, onyń da sarqylatyn sáti bolady. Sonyń aldyn alý maqsatynda elimizde atom elektr stansasyn salý usynyldy. Salý-salmaýdy aldaǵy referendýmda halyq sheshedi. Al biz bul máselege ǵylym turǵysynan úńilip kórdik.
Qazirgi reaktorlar – qaýipsiz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda gazetimizge bergen suhbatynda energetıka qaýipsizdigi máselesin geosaıası múdde emes, naqty qajettilik pen múmkindikter turǵysynan qarastyryp, ǵylymı zertteýler negizinde sheshken jón bolatynyn aıtty. Sondaı-aq azamattar referendýmda daýys bergen kezde AES salýdy jaqtaǵan nemese qarsy bolǵan sarapshylardyń dáıekti pikirlerin barynsha tarazylap baryp sheshim qabyldaýǵa tıis ekenin jetkizdi.
Kýrchatov qalasynda ornalasqan Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Erlan Batyrbekov – elimizde AES salýdy jaqtaıtyn birden-bir maman.
– Qazir elimiz aýany kómirqyshqyl gazynan aryltý úshin elektr qýatymen júretin kólikter men jylytý júıelerine kóship jatyr. Bul úrdis úzdiksiz jalǵasa beretini belgili. Ondaıda elimiz bolashaqta elektr energııasyna muqtaj bolýy múmkin. Osy tapshylyqty boldyrmaý úshin el Prezıdenti atom energetıkasyn damytýdy tapsyrdy. Osyǵan oraı bizdiń ortalyqqa úlken mindet júkteldi. Biz qanshama jyldyq tájirıbemizdi salyp, energetıka salasyndaǵy otandyq ǵalymdar, ınjenerler bolyp keshendi jumystar atqaryp kelemiz. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasynda atom energetıkasyn damytý» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamasy boıynsha úshjyldyq zertteý sıkli máresine jetti. Zertteý 4 iri baǵyt boıynsha júrgizilgen 25 ǵylymı taqyryptan turdy. Sonyń ishinde IV býyn reaktorlarynyń qaýipsizdigi salasynda úlken zertteý jumystary júrgizildi. Jalpy, AES salýǵa qarsylyq bildirip jatqandar men jaqtaýǵa júreksinetinder osyǵan deıin álem tarıhynda bolǵan Chernobyl, Fýkýsıma atom elektr stansalaryndaǵy alapat apattardy mysalǵa keltiredi. Bul oqıǵalar men apattar ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynda jasalǵan ekinshi býyn reaktorlarynda bolǵanyn eskergen jón. Odan beri ǵylym damydy. Qazirgi tańda elimizde salýǵa 3 jáne 3+ býyndy, zamanaýı, referentti, tereń eshelondalǵan qorǵanys júıelerine ıe reaktorlar qarastyrylǵan. Atalǵan reaktorlar AES tarıhynda bolǵan barlyq kemshilik pen apattyq jaǵdaıdy eskere otyryp jobalanǵan. Ǵylymı dáleldemelerge qarasaq, 3+ býyndaǵy reaktorlarda aýyr apat tek 10 mln jylda bir ret kezdesýi múmkin, – dedi E.Batyrbekov.
Onyń aıtýynsha, reaktorlardyń qazirgi býynynda kez kelgen apat kezinde reaktordy adamnyń qatysýynsyz-aq qaýipsiz kúıge keltiretin qabiletke ıe belsendi jáne belsendi emes qaýipsizdik júıeleri bar. Belsendi emes qaýipsizdik júıeleri tabıǵı kúshter men fızıkalyq zańdardyń áserinen jumys isteıdi. Sondyqtan ǵylymnyń zamanaýı jetistikterine arqa súıep, órkenıetke bet alǵan jón. Jalpy, atom energetıkasyna qarsylyq bildirip jatqan adamdardyń kóbi Semeı synaq polıgonynyń saldaryna júginedi. Biraq AES pen atom qarýyn salystyrýǵa múlde bolmaıdy. Shyn máninde, atom energetıkasy energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen ǵana shektelmeıdi, sonymen qatar ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa da yqpal etedi.
Balqashtan aıyrylyp qalmaıyq
Qalalarda, sonyń ishinde Almatyda aýanyń lastanýyn biraz jyldan beri zerttep júrgen ǵalym Nasıba Baımatova Almatyda aýanyń lastanýyna birden-bir sebep retinde jylý qazandyqtary men tozǵan kólikterden bólinetin kómirqyshqyl gazyn ataǵan edi. Eger AES salsaq, shynymen de qalalarymyz tazalana ma? Ekolog, «Ekom» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Svetlana Mogılıýk AES qurylysy kerisinshe ekologııalyq jaǵdaıdy nasharlatatynyn alǵa tartyp otyr. Onyń pikirinshe, elimiz ýran óndirýden aldyńǵy orynda turǵandyqtan, atom energetıkasy qajet degen durys emes. Shyndyǵynda, memleketterdiń bári birdeı AES salýǵa kóship jatqan joq. Nebári 20 el AQSh kótergen atom stansasy týraly bastamaǵa qoldaý bildirgen. Munyńyz – álemniń onnan biri ǵana. Atom energetıkasynyń turaqtylyǵy týraly máselege kelsek, Belarýstiń 2020 jyly iske qosylǵan AES-i byltyr jarty jylǵa jýyq jumys istemedi, ıaǵnı energııanyń bul túri biz qalaǵandaı turaqty emes.
– Bárinen buryn ıadrolyq qaldyqtar men trıtııdiń qaýipi joǵary. Trıtıı – reaktor jumys istep turǵan kezde paıda bolatyn jáne eshqandaı súzgi ustap qala almaıtyn óte aýyr sýtegi. Oǵan qosa radıoaktıvti zattar tipti apatsyz kezde de aǵyp ketýi múmkin. Alda AES qurylysyna qatysty referendým kútip tur. Buǵan daıyndyq eń aldymen azamattarǵa shynaıy negizdelgen aqparat taratýdan bastalýy kerek. Qazirgi tańda energııany jınaý men únemdeý joldary damyp kele jatyr. Sodan soń, klımattyń ózgerýin jáne elimizdegi tushy sýdyń tapshylyǵyn umytpaǵan jón. Al Balqash kóli (stansa osy kóldiń mańyndaǵy Úlken aýylynda salynýy múmkin) – tushy sýdyń kózi. Demek munda AES-tiń tıimdiliginen qaýpi kóbirek. Aral az bolǵandaı, stansa salynsa, biz Balqashtan aıyrylýymyz múmkin, – dedi S.Mogılıýk.
Elektr energııasy arzandamaıdy
Naryq zańy boıynsha tapshy taýar qymbat turady ári qymbattaı beredi. Al elimizde AES salýdyń eń basty maqsaty elektr energetıkasynyń tapshylyǵyn boldyrmaý edi. Olaı bolsa, AES salynǵan elde elektr qýatynyń quny arzan bolýy kerek. Ár aı saıyn kommýnaldyq qyzmettiń túbirtegine úńilgende eń úlken somaǵa, ıaǵnı elektr energııasynyń tusyndaǵy sıfrlarǵa birden kóz toqtatatynymyz ras. Mine, AES salynsa, qarapaıym jurt jaqsylyǵyn kóretindeı, elektr energııasynyń quny arzandaı ma?
Energetık ári ekonomıst, «Kegoc» korporasııasynyń burynǵy basshysy Áset Naýryzbaev atom elektr stansasy salynsa, baǵa qymbattaıtynyn aıtady. Sarapshy AES qurylysyna qarsy ekenin de jetkizdi. Onyń birneshe sebebi bar.
– Búkil álem jasyl energııa kesheniniń qurylysyna jáne jańa tehnologııalardy engizýge bet buryp jatyr. Adamzat atom elektr stansasynan arzan, kún men jelden qýat alýdyń jyldam jáne qaýipsiz kózin oılap tapty. Eger AES salynsa, tutynýshylar jyl saıyn elektr energııasy úshin 675 mlrd teńge artyq tóleıtin bolady. О́ıtkeni atom stansalarynyń kılovatt-saǵaty únemi qymbattap otyrady. Buǵan qosa AES jobasy júzege asyrylǵan jaǵdaıda ıadrolyq qaldyqtardy myńdaǵan jyl boıy saqtaý qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi týyndaıdy. Al bul aıtarlyqtaı materıaldyq resýrstardy qajet etedi, – deıdi Á.Naýryzbaev.
Onyń aıtýynsha, ınjenerge elektr energııanyń bolýyn tapsyrsańyz, mamanda muny oryndaýdyń birneshe joly bar. Al atom stansasy – óte qymbat sheshim. Bul talqylaýǵa jatatyn ınjenerlik sheshim de emes, elimizdiń taǵdyry sheshiletin másele. Referendým – stansa nemese tehnologııa týraly emes, keleshek urpaǵymyzdyń aldyndaǵy jaýapkershilik.
– Jańartylǵan energııa úlken apattar bolǵan kezde de adamdar úshin qaýipsiz. Apat bolsa, adamdar ólip ketpeıdi nemese úılerin tastap, kóship ketýge májbúr bolmaıdy. Jańartylǵan energııa ýly, zııan qaldyqtardy bólmeıdi. Osy jaǵynan jańartylǵan energııa áldeqaıda senimdirek. Ekinshi jaǵynan AES salý úshin 10 jyldan artyq ýaqyt ketse, jańartylǵan energııa kózderin salýǵa 2-3 jyl jetkilikti. Bolashaqtaǵy elektr energııasyna degen suranysty tez, arzan, qaýipsiz jańartylǵan energııamen jaba alamyz, – dedi Á.Naýryzbaev.
Kún de, jel de, topyraq ta toq beredi
Derekterge súıensek, AES salýdy josparlaýǵa jáne qurylysyna 7-15 jyl, eksplýatasııa, ıaǵnı paıdalanýǵa berýge 30-40 jyl, atom ıadrosyn qoldanýdan qalǵan qaldyqtardy saqtaýǵa 2500 jyldan asa ýaqyt kerek. Al qýat kózin atom elektr stansasynan alý 40 jyldan aspaıdy. Bul derekti «Ýıkıpedııa» ashyq derekkózindegi málimet te rastaıtyndaı, onda reaktorlardyń ortasha jasy 29 jyl dep kórsetilgen. Sonda AES salý arqyly energııa tapshylyǵyn túpkilikti joıý múmkin emes bolǵany ǵoı. Bul – orta eseppen alǵanda 30 jylǵy tapshylyqty joıýdyń joly, sheshimi. Al endi elektr energııasynyń tapshylyǵyn bolashaqta boldyrmaýdyń AES salýdan ózge sheshimi bar ma? AES-ke balama sheshim bar bolsa, bul qanshalyqty tıimdi ári senimdi? Qazaq Green jańǵyrmaly energııa kózderi qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy, Energetıka mınıstrligine qarasty Jańǵyrmaly energııa kózderi departamentiniń eks-dırektory Aınur Sospanovanyń pikirin surap kórdik.
– Qazirdiń ózinde Qazaqstandaǵy aýksıondarda jańǵyrmaly energııa kózderi jel generasııasy 12,38 teńgege, kún generasııasy 12,5 teńgege baǵalanady. Aýksıonda jeńgender belgili bir merzimde stansalar salýǵa mindetteme alady: jel stansalary úshin bul shamamen 3-4 jyl, kún stansalary úshin 2 jyldy quraıdy. Biraz ýaqyttan keıin jańǵyrmaly energııa tarıfteriniń baǵasy da jańartylady. 10,5 teńge – Sungrow iri Qytaı holdınginiń usynysy. Biz olardy elimizdegi jelge qatysty basqa jobalar boıynsha bilemiz. Bular Astanadan asa alys emes jerden 206 MVt nysandy salyp úlgerdi. Qazir aýksıonnan olar 50 MVt jeńip aldy. Olar elektr energııasynyń baǵasy 10,5 teńge bolatyn stansa salýǵa daıyn. Bizde jańǵyrmaly energııa kózderi tarıfteri eski gaz jáne kómir stansalary deńgeıinde. Men energetıkalyq júıelermen aınalysatyn modelıst mamandardan «Bizdiń energetıkalyq júıeler atom stansasyn qabyldaı ala ma?» dep suradym. Olar qabyldaı almaıtynyn, óıtkeni bul tym qymbat elektr energııa kózi ekenin, atom elektr energııasynyń qunynda odan qalatyn qaldyqtardy basqarýdyń bolmaıtynyn aıtty, – deıdi A.Sospanova.
Demoscope qoǵamdyq pikirlerdiń ekspress-monıtorıngi bıýrosy júrgizgen saýalnama nátıjelerine kóz júgirtsek, zertteýge qatysqan respondentterdiń 46,6 paıyzy atom elektr stansasyn salý ıdeıasyn qoldaǵan eken. Al AES qurylysyna qarsy ýájderdiń 47,9 paıyzy apattar men radıasııanyń aǵyp ketý qaýpin, 31,3 paıyzy Balqash kóliniń taıazdanýyn jáne basqa da ekologııalyq zardaptardy, 7,4 paıyzy qurylys kezindegi sybaılas jemqorlyq táýekeli, 6,7 paıyzy mamandardyń bolmaýy, tájirıbeniń azdyǵyn, sondaı-aq 5 paıyzy qurylystyń qymbat quny men el bıýdjetine túsetin salmaqty alǵa tartqan.