Jún men terini qalaı kádege jaratamyz?

О́rtelgen jún, kómilgen teri

Sirińke toly qorapty silkı aınaldyryp, jún toly qaptarǵa da jettim. Qur­ǵap qalǵan dúnıe ot tıse qaýlap jan­baı ma? Pyshyrlap jana bas­tady. Murynǵa úıitilgen quıqanyń ıisi keldi. Bylaıyraq baryp, órtenip jat­qan júnge qaraımyn. Qaraımyn da qazaqy aýyldyń burynǵy tirshiligin eles­tetemin...

Apam bolsa osy júnnen bárin toqı­tyn. Shulyq. Svıter. Kıiz basatyn. Alasha jip esetin. Tipti bar ǵoı, kelin­de­rin otyrǵyzyp, týlaq toly júndi sabatatyn.

Osy júnnen bar ǵoı. Bala mysyqpen alysa otyryp, urshyqpen jip ıirgen apam úıdegilerden bólek, qaladaǵy ul-qyzǵa jún shulyq toqıtyn edi-aý. Úıdegi uldarǵa qara qoıdyń júni jaraı beredi. Kelin men qaladaǵy qyzdaryna appaq júnnen shulyq toqyp, salyp jiberetin. Tipti ózim kıgen jún shulyqtyń ókshesin oıyp tastasam da, «balam-aı, tabanyńda shege bar shyǵar seniń» dep kúle otyryp, ketken jerin sógip tastap, qaıta toqıtyn. Apam ket­keli qoı júni biz úshin qadirsiz bolyp qal­ǵany ma?..

...Toǵyz qabat torqadan toqtysha­ǵy­nyń terisin artyq kóretin burynǵy qazaqty armandap otyrǵanymda manaǵy jún de janyp bitken eken. О́rtengen júnniń tútinimen jetektese shyqqan jún shulyq týraly jyly estelik tabanymdy qyzdyra bergeni...

Byltyr ma, álde burnaǵy jyly shy­ǵar, Qurban aıt merekesine mal shalý­dyń kýási bolǵanymyz bar. Artyn­sha ózimizshe eseptep kórdik. Qansha iri qara, qansha usaq mal soıyldy degendeı ǵoı. Mysaly, bir óńir (oblys) boıynsha orta eseppen 4 túıe, 124 iri qara, 714 qoı, 95 toqty qurbandyqqa shalyndy delik. Úsh kúngi sharada tonnalaǵan et taratyldy. Bul jerde biz jeke óz shańyraǵynda qurbandyq qoıyn soıyp, Qudaıdan tilek tilegen pendelerdiń esebin qosyp otyrǵanymyz joq.

Qosh, osynshama mal soıylǵanda teriniń tutastaı qaıda ketkeni belgisiz. «Sanıtarlyq talapqa saı kómildi» degen ǵana málimet shyǵa keldi aldymyzdan. Nege kómilýge tıis? Osyndaı suraqpen bas qatyrmas buryn ózimiz bilgen máli­metpen bóliseıik.

Qazir el aýmaǵynda teri qabyldap, olardy óńdeýmen aınalysatyn kásip­oryn­­­­dardyń joq bolýyna baılanysty aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń teri­leri qoqystarǵa tastalady. Bul – bir.

Ekinshiden, elimizde teri men jún kóbinde bastapqy óńdeýden ǵana ótedi. Al tereń óńdelgen teri, mata, kıim, aıaq-kıim óndirisi múlde joq deýge bolady. Biren-saran jeke kásipkerler bolmasa, otandyq ónim shyǵaratyn qýaty jo­ǵa­ry zaýyt nemese fabrıka ashatyn deńgeıge esh kóterile almaǵanymyz anyq. Ishki naryǵymyz bul salada tolyq­taı ımportqa táýeldi.

Jasyratyny joq, bul baǵytta kórshi elder kósh ilgeri eken. Qytaı, Reseı, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan el­de­ri bul salada bizden áldeqaıda ozyq tur.

Elimizdiń dúken sórelerindegi qol­jetimdi baǵadaǵy kıim, tósek-oryn jab­dyqtary sózimizge dálel bolsa kerek. Máselen, О́zbekstannyń sala­lyq kásiporyndary keıingi birneshe jylda 600 mıllıon dollardan astam memle­kettik qoldaýǵa ıe bolǵan. Bul óz kezeginde 600-den astam jobanyń ın­no­vasııalyq baǵdarlamasyn ázirleýge jáne iske qosýǵa múmkindik bergen. Al 2021 jyly osy kórshimiz 10 mıllıon dol­larǵa 115 mıllıon jup bylǵary aıaqkıim shyǵarǵan.

Demek bizdegi shıkizat bostan-bos kómilip, jer astynda shirip jatyr degen sóz. Mal terisi men júni qyrýar aqsha bolǵan kezder kelmeske ketti. Iá, esimiz­de, úıde mal soıylsa, sol maldyń terisin ańdı­tynbyz. Sondaǵy oıymyz – terini ótkizip, aqsha alý. Odan ilgeri ýaqytty aıtar bolsaq, tipti HIH ǵasyr sońy men HH ǵasyr basynda tatar ne orys kópesteri qazaq dalasyna qant, shaı, maıda usaq-túıekterimen kelip, soıylǵan mal terisi men qyrqylǵan júnin jınap áketkeni belgili. Sol arqyly pul taýyp, dáýleti shalqyp, baıyǵan. Al atakásipten ajyramaǵan burynǵy ata-babamyz turmys-tirshiliginde, ásirese tórt túliktiń terisi men júnin kóbirek paıdalanyp, kıim, tósenish qylyp, baspanasyn sonymen jaýyp, barlyq keregine jarata bildi emes pe?

Másele sheshilmeı, maqsat oryndalmaıdy

Elimizde toqyma buıymdaryn shyǵa­ra­tyn klaster qurý nemese tolyq sıkldi aıaqkıim fabrıkasyn ashý múmkin emes kórinedi. Onyń sebebi kóp. Birinshiden, teri men júndi fermadan zaýytqa jetkizý tizbegi buzylǵan. Ásirese sharýa­lar jún ótkizýge qyzyǵý­shylyq tanytpaıdy. Sebebi quny arzan ári teri qabyldaıtyn pýnktter jumys istemeıdi. Terini tereń óńdeý jolǵa qoıylmaǵan.

Respýblıka boıynsha terini bastapqy óńdeıtin 9 kásiporyn bolsa, olardyń qýaty – 4 mln dana ǵana. Bulaı tómen bolýynyń sebebi de joq emes. Joǵaryda aıtqandaı, shıkizat daıyndaý, teri sapasynyń durys bolmaýy otandyq ónim óndirý talabyna saı bolmaı tur. Bul jerde mal sharýashylyǵyn damytyp júrgen iri seriktestikter qoldaǵy múm­kindigin paıdalanyp, eksportqa shyǵa­ryp úlgerse de, maıda qojalyqtar soıylǵan túliktiń terisin órtep, ne kómip tastap júr.

Ekinshi másele – qyrqylǵan júnniń kádege aspaýy. Eldegi jún óńdeýshi 13 ká­siporynnyń tórteýi ǵana bııazy qoı júnin óńdeýge qaýqarly. Al qalǵany keńes dáýirinen qalǵan mura. Aıtyp otyrǵan kásiporyndar jańa zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtaýdy qa­jet etedi. Kóbine-kóp baıpaq, ultaraq, kıiz ónimderin shyǵarady. Jalpy, bizdegi qyrqylyp ári jýylyp tazalanǵan jún Qytaı, Reseı, Belarýs, Mońǵolııa mem­leketterine eksporttalyp júr. Al eksport­talǵan jún tereń óńdelip, ózimiz­ge qaıtadan qymbat baǵada ımporttalady. Olar – kilem, túrli suryptaǵy mata, ıirilgen jipter.

Bir qýantarlyǵy, bul másele el kóle­minde kóterile bastady. Máselen, byl­tyr kúzde Parlament Májili­si­niń otyrysynda depýtat Qaraqat Ábden elde jún men terini qaıta óńdeý qa­jettiligi týraly ashyq aıtty. Onyń aıtýynsha, respýblıkadaǵy óńdeý zaýyt­ta­rynyń jaǵdaıy nashar, sondaı-aq shıkizatty syrtqa shyǵarýǵa da múm­kin­dik berilmedi. Birese kedendik baj sa­lyǵy qoıylsa, birese shekaradan shy­ǵarýǵa tyıym salynǵan.

– Aýyldaǵy mal baqqan sharýalardyń jún men terini ıgiligine jarata almaýy qynjyltyp tur. Onda teri, jún satatyn oryndardyń bolmaýyna baılanys­ty olardy tastaýǵa nemese órteýge májbúr. Bul jaǵdaıdy óńirlerge bar­ǵanda óz kózi­mizben kórdik. Al óńdel­gen teriler men jún Qazaqstanǵa shetelden birneshe ese qymbat baǵaǵa keledi. Mysaly, bir sıyr terisin shetelge 1 000 teńgege ótki­zip, al sodan óńdelip tigilgen kıimdi 100 myń teńgege satyp alatynymyz ras. Ja­sy­ratyny joq, qazir fermerler terini sata almaıdy, sondyqtan olar jylyna 30 mlrd teńgege deıin joǵaltatyn kórinedi. Bul másele kóterilgeli biraz boldy, biraq jaýaptylar buny sheshýdiń ornyna jolyn jaýyp álek, – dedi óz sózinde depýtat.

Osy oraıda Májilis otyrysynda О́ner­kásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev salany damytý úshin qazirgi ýaqytta birneshe iri jobany iske asyrý boıynsha daıyndyq júrgizilip jatqanyn, onyń ekeýin bıyl iske qosý josparlanyp otyrǵanyn aıtyp, depýtat kótergen saýalǵa jaýap ber­di.

– Statıstıkaǵa súıensek, elimiz jy­ly­na 40 myń tonna jún óndiredi, biraq onyń tek 20 paıyzy ǵana qaıta óńdeledi. Sondaı-aq 2022 jyly 3,4 mln teriniń tek 22 paıyzy qaıta óńdelgen. Qazir birneshe joba qaralyp jatyr, – dedi ol.

Mınıstrdiń aıtýynsha, bıyl Aqtóbe oblysynda jún óńdeý zaýyty salynady. Bul joba júndi qaıta óńdeýdi 20 paıyzǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Ekinshi joba, ıaǵnı teri óńdeý kásiporny Almatyda iske qosylmaq. Bul jobaǵa arnaıy sheteldik ınvestorlar qatysady eken.

Ras, jeńil ónerkásipke keregi ózi­mizden de tabylady. Uqsatam deýshi kásipker bolsa, memleketten qoldaý berilse, tipti quba-qup. Áıtpese, shirigen shı­ki­zattyń betke shirkeý bolǵany qa­shan...