Otandyq ǵalym obyrǵa qarsy dári oılap tapqanyn buqaralyq aqparat quraldary súıinshilep jazdy. Degenmen dert dińkeletken jandardyń kókeıinde suraq ta, úmit pen kúdik te kóbeıgendeı. Sanadaǵy san saýalǵa jaýap tabý úshin ǵalymnyń ǵylymı jumysymen arnaıy baryp tanystyq. Úlken istiń anyq-qanyǵyna úńildik.
Jańalyq emes
Álemde ǵalymdardyń bedeli, reıtıngi halyqaralyq «Scopus», «Web of science» sekildi moıyndalǵan bazalardaǵy ǵylymı jýrnaldarda jarııalanǵan maqalalary men soǵan jasalǵan ózge zertteýshilerdiń silteme berýine qaraı ólshenedi. Bul – negizinen teorııalyq ǵylymnyń kórsetkishi. Mundaı kórsetkishte joǵary deńgeıge jetý mańyzdy. О́ıtkeni kez kelgen jumystyń negizi de, súıeneri de, irgetasy da irgeli ǵylymnan, tyńǵylyqty zertteýden bastalady. Biraq budan da mańyzdysy ǵylymnyń teorııa deńgeıinde qalyp qoımaı, qoldanbaly kezeńge ótip, adamzattyń ıgiligine qyzmet etýinde bolyp tur. Dál osy ekinshi kezeńniń jumysy qanshalyqty qajetti is bolsa, sonshalyqty qajyr-qaırat pen shydamdy qajet etetin sharýa. Ǵylymnyń tolassyz jańalyqtarynan habarsyz oqyrmanǵa uǵynyqty bolý úshin alystan oraǵytyp, retimen túsindirýge tyrysqan áreketimizdiń bir dáleli – keıipkerimiz, belgili bıolog Dos Sarbasovtyń eńbegi. Joǵaryda jazylǵan, kópshilik súıinshilegen ónim de – osy ǵalymnyń oılap tapqany.
Biraq bul jumys ǵylymı ortada alǵash ret aıtylyp otyrǵan jańalyq emes. О́ıtkeni bizdiń qoǵam qazir bilip jatqan obyrdy jeńýdiń jolyn, sonyń negizinde jasalǵan preparatty ǵalym D.Sarbasov alystaǵy AQSh-ta júrgen jyldary oılap taýyp, patent alyp qoıǵan.
Negizi Dos Sarbasov álemde, jalpy bıologııa ǵylymynda MTOR aqýyzynyń ósýdegi, jasýshanyń ósip-óný belsendiligindegi, mRNQ transkrıpsııasyndaǵy jáne jasýsha ishindegi aqýyz bıosıntezindegi rólin alǵash ashýshylardyń biri retinde tanymal. MTOR aqýyz sıntezine, glıýkoza, ınsýlın jáne lıpıdter, glýtamın almasýyna, sondaı-aq qartaıý úderisine, ártúrli isikterdiń ósýin bastaýǵa qatysady. Keıipkerimiz 1997 jyly AQSh-ǵy Arkanzas medısınalyq ǵylymdar ýnıversıtetin («University of Arkansas for Medical Sciences») bitirgennen beri, negizinen Tehas ýnıversıtetiniń onkologııalyq ortalyǵynda jumys istegen ýaqytta (2006-2013 jyldary) osy MTOR aqýyzyna qatysty zertteýler jasady. Sol zertteýlerinde ártúrli isikterdiń ósýin bastaýǵa qatysatyn MTOR aqýyzyna tereńirek úńilip, qaterli isikterdiń ósý sebebin zerdeledi. Uzaq jylǵy zertteýden keıin ǵana isik jasýshalarynyń ómir súrýine, tiri qalýyna áser etetin faktorlardy, damýyn toqtatatyn joldardy qarastyrýǵa kóshti. Sonyń nátıjesinde ǵalymǵa dári jasaý ıdeıasy kelgen.
– 2013 jyldan beri, 10 jyl boıy osy bir taqyryppen aınalysyp kelemin. Mine, nátıjesinde osyndaı preparat paıda boldy. Ǵylymda nátıje tek tabandy eńbekpen keledi. Árıne, osynshama ýaqyt tek dári daıyndaýǵa ketken joq, aldymen ıdeıa keldi, odan keıin ony teorııalyq turǵyda zertteýmen, dáleldeýmen aınalystym. Obyr jasýshasynyń glıýkozaǵa ashyǵýy týraly 2015 jyly suhbat bergenmin. Sol sátten bastap obyrdyń ósýin toqtatý jolyna qatysty ıdeıam týraly ashyq aıta bastadym. Obyr jasýshasynyń glıýkozaǵa ashyǵýy mehanızm turǵysynan qanshalyqty jumys isteıtinin, nátıjesi qalaı bolatynyn, áserin, bárin tyńǵylyqty zertteıtinimizdi aıttym. Biraz zertteýden keıin 2018 jyly ǵylymı maqalamyzdy daıyndap, tapsyrdyq. Materıal 2019 jyly jarııalandy, – deıdi ǵalym.
Patent – AQSh-tiki, preparat – bizdiki
Bul – D.Sarbasovtyń Tehas ýnıversıtetiniń onkologııalyq ortalyǵynda (Hıýston, Tehas) Molekýlalyq jáne jasýshalyq onkologııa kafedrasynyń dosenti jáne osy ýnıversıtettiń oqytýshysy bola júrip aınalysqan ǵylymı jumysy. Ǵylymı jumysynyń nátıjesinde jasalǵan obyrǵa qarsy dáriniń patenti de sol jyldary jarııalanǵan ǵylymı maqalasy negizinde AQSh-ta alyndy. Ǵalym 2019 jyly, 27 jyldan keıin elge oraldy. Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory, qazir atalǵan ýnıversıtettegi «National Laboratory Astana» jeke mekemesiniń bas dırektory retinde ǵylymı jumysyn, on jyl buryn bastaǵan taqyrybyn jalǵastyryp jatyr.
– Ǵylymı jańalyqtyń patenti Tehas ýnıversıtetindegi Onkologııalyq ortalyqtyń ıeliginde qaldy. Biraq men AQSh-tan, Tehas ýnıversıtetinen ketkendikten olarǵa bul patenttiń qajeti joq. Sebebi bul taqyryp – ondaǵy jurttyń, ýnıversıtettiń emes, tek meniń qyzyǵýshylyǵym. Patentke aqsha tóleý kerek. Olar buǵan jyl saıyn aqsha shyǵyndaýǵa qulyqty emes. Sondyqtan olar bizge lısenzııany osyndaǵy qazir eńbek etip júrgen ýnıversıtetke alýdy, ári qaraı sonda jalǵastyrýdy usyndy. Patent sonda qalǵanymen, lısenzııany aldyq. Osy lısenzııa arqyly preparatqa qatysty barlyq jumysty, zertteýdi júrgizip, ózimiz basqara alamyz, – deıdi Dos Sarbasov.
Jaman aýrýdyń barlyq túrine arnalmaǵan
Keıipkerimiz basqaratyn Nazarbaev ýnıversıtetindegi «National Laboratory Astana» zerthanasyndaǵy 167 ǵylymı qyzmetkerden quralǵan úlken ujym obyrǵa qarsy dári ázirleýmen aınalysyp jatyr. Árıne, olardyń basqa da taqyryptaǵy ǵylymı zertteýleri jeterlik. Biraq osy materıalymyzǵa arqaý bolǵan preparatqa kóbirek kúsh salyp jatqany anyq. Sebebi dári qoldanysqa engizilse, álemde balamasy joq ónim bolǵaly tur. Degenmen bir nárseniń basyn ashyp aıtý kerek. Dári jaman aýrýdyń barlyq túrine arnalmaǵan. Tek qaterli isiktiń KRAS-mýtantty túrlerin emdeýge baǵyttalǵan. Qazir zerthana mamandary dárini óndiriske engizý jolynda birneshe uıymmen birlese jumys istep jatyr.
– Preparat S dárýmeniniń joǵary dozadaǵy D-formasynyń (D-VC) shaǵyn konsentrasııadaǵy myshıakpen (arsenic trioxide, ATO) qosyndysyna negizdelgen. KRAS geni proto-onkogen sanalady, onyń mýtasııalary qalypty jasýshalardy qaterli jasýshalarǵa aınaldyrady. KRAS mýtasııalary kóbine uıqy beziniń qaterli isiginde baıqalady, sonymen qatar toq ishek qaterli isiginde, ókpe isiginde kezdesedi. Kópjyldyq zertteýlerdiń nátıjesinde biz KRAS-mýtantty isik jasýshalarynyń ósýin toqtatý úshin totyǵý stresin qoldan jasadyq. DV-C ii ATO kombınasııasy totyǵý stresin týdyrady, obyr jasýshalarynyń mıtohondrııalary arqyly radıkaldardy sýısıdke aparady. Iаǵnı totyǵý stresi týyndaǵan kezde obyr jasýshalary óz jasýshalaryn óltiretin kóptegen radıkal shyǵarady. Keıingi 3 jyl ishinde zertteýdiń senimdiligin dáleldep, 2022 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginen klınıkalyq synaqtar ótkizýge grant aldyq. Alǵash ret Almaty farmakologııalyq zaýytynda S vıtamıniniń D-formýlasynyń shekteýli partııasy shyǵaryldy. Al ekinshi preparat – synaýǵa qajetti myshıak (kúshála, elementterdiń perıodtyq júıesiniń V tobyndaǵy hımııalyq element) oksıdi Úndistannan satyp alyndy. Byltyr Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtymen birlesip klınıkalyq synaqtardy bastadyq, – dedi D.Sarbasov.
Synaqtyń sońǵy satysy
Ǵalymnyń aıtýynsha, klınıkalyq synaqtar áli jalǵasyp jatyr. О́ıtkeni preparattyń tıimdiligin arttyrý úshin onyń ońtaıly, maksımaldy tózimdi dozasyn anyqtaý kerek. Qazir preparat Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń bazasynan tańdalǵan 15 eriktide synaqtan ótkizilip jatyr. Synaqqa erkimen qatysyp jatqan barlyq naýqasta úshinshi jáne tórtinshi satydaǵy toq ishek qaterli isigi bar. Bolashaqta preparatty qaterli isiktiń basqa da túrlerine qoldaný josparlanǵan. Preparatty qoldanýdyń áserin anyq kórý maqsatynda qaterli isiktiń sońǵy satysynda júrgen naýqastar tańdalǵan. Sebebi qazir medısınada birinshi jáne ekinshi kezeńderdegi pasıentter emdeletin deńgeıge jetken. Al synaqqa qatysyp jatqan pasıentterdiń birinde jaqsy nátıje baıqalǵan, onyń qaterli isigi 30 paıyzǵa tómendedi.
– Alaıda bul ónimdi jappaı óndiriske engizýge bolady degendi bildirmeıdi. Adamdarǵa qoldanylatyn mundaı dárilerdi qoldanysqa jiberýge ruqsat alý sonshalyqty ońaı sharýa emes. Jalpy, preparattardy ázirleý jáne engizý on jylǵa deıin sozylady. Oǵan qazirgi nátıjemiz jetkiliksiz. Taǵy da zertteý qajet, klınıkalyq zertteýlerdiń qazirgi kezeńinde jaqsy nátıjege qol jetkizýimiz kerek. Keıbir máselelerde biz keri qaraı júrip, zertteýlerdi, jumysty qaıtadan bastaýǵa májbúr bolamyz. Naqty nátıje alý sony talap etedi. Sodan soń biz myńnan asa adam qatysatyn klınıkalyq synaqtyń sońǵy satysyna jetýimiz qajet, oǵan áli erte, klınıkalyq zertteýlerdiń ózine keminde úsh jyl kerek. Degenmen, túpki nátıjege jetken jón. Al oǵan biraz qarajat pen tabandylyq qajet. Biraq biz munyń jemisin kóre alamyz. Sebebi preparat qoljetimdi komponentterden jasalǵandyqtan, qazir qoldanylyp júrgen hımııalyq terapııadan áldeqaıda arzan bolady, – dedi professor.