Tulǵalardy tuǵyryna qondyrǵan músinshi Baqytjan Ábishevtiń murasyn áspetteı alyp otyrmyz ba?

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, músinshi Baqytjan Ábishev pen M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq teatrdyń beldi aktrısasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Shámshagúl Meńdııarovanyń otbasylyq odaǵy ertegidegideı baqyt ańsaǵan jalań mahabbatqa ǵana súıengen joq. О́nerdiń óz ókilderi bolǵandyqtan bar ýaqytyn shyǵarmashylyqtyń shyraıy­n ashatyn kórkem izdenisterge jumsady, tapsa qýandy, ýystan shyǵaryp alsa, ýytyn boıǵa darytpaı, jigerin janyp, bir-birine dem berdi. Tar jerde taıanysh, jińishke tusta súıeý bolyp, tilsiz túsinisken adaldyqtan altyn uıa berik ári uzaq saqtaldy. О́zara qurmeti jyldarmen birge óristegen ónerli juptyń aǵaıyn-týyspen baýyrmaldyǵy, dos-jaranmen keńqoltyq syılastyǵy erekshe bolyp qalyptasty. Sóıtip júrip, óner­den bir kún qol úzbeı úzdiksiz qyzmet etti, jumysqa kelgende tirshiliktiń usaq-túıek sebebin kóldeneń tartpady, alaıda otbasy baqytyn bárinen joǵary qoıdy. Erli-zaıyptynyń arasyndaǵy jibekteı taza jarasym Baqytjan basıesi aqyrettik saparǵa attanǵanǵa deıin osylaı jalǵasyp jatty...

Sodan beri «Báke» dep bastalatyn Shámshagúl apanyń áńgimesi erine tabynǵan áıeldiń eljiregen kóńilinen birde muń bolyp tógilip, birde syr bolyp shertilip, qaı kezde de mazmundy óriledi. О́nerdiń ısi murnyna barmaıtyn sheneýnikterdiń músinshiler men sýretshilerdiń jobasyn saraptap, baǵalaýǵa kelgende ádilet­sizdik tanytatynyna kúıinedi, olardyń máselesin sheshpegen kúıi jyly jaýyp, joǵaryǵa órlep ketetin óresi tómenderdiń jany ashymas jaý tirligine qamyǵady. Mundaıda ol jarqyraǵan sahna úshin jaralǵan aktrısa emes, ómir boıy sýret salyp, eki alaqany balshyq ıleýden bosamaǵan kánigi músinshi sııaqty, músin óneriniń kóne zamannan bergi tarıh-tamyryna boılap, qııa-jyqpylyn aralap, búgingi jaǵdaıyn bes saýsaǵyndaı bilip, ahýalyna alańdaıtyn sarapshyǵa aınalady. Eriniń janynda júrip, eńbegin qadirlep, ol jaqsy kórgendi jaqyn tutyp, oǵan jaǵymsyz bolǵannan bas tartyp, bir baǵytqa qarap, bir adamǵa aınalyp ketý degen bálkim, osy bolar.

Músin – «adam jasady, adamnyń qııa­lynan týdy» degenge sendire qoımaıtyn asqaq óner. Adam múmkindiginen áldeqaıda asyp túsetin eń shyrqaý kórkem bıikti jyrlaıdy. Antıkalyq Ellın elinen, qaıta órleý dáýirindegi Rımnen, kóne Mysyrdan jetken jádigerler, barokko stıli men klassısızm janrynda týǵan Injil keıipkerleri – sansyz qudaılardyń, perishtelerdiń daýsy jańǵyryp, ań men qustyń qanatynyń sýsyly estiletin ashyq aspan astyndaǵy músin mýzeıi búgingi Eýropa elderiniń saltanatyn asyryp, estetıkalyq aıbynyn arttyryp tur emes pe? Almaty kóshesinde Abaıdy asqaqtatqan Hákimjan Naýryzbaevtan keıingi ókshe basar talantty býynmen birge kelgen Baqytjan Ábishev osy ónerdiń ózenine jelkenin salǵannan bas­tap túrki taqyrybyn tolǵaýdy asyl muratyna aınaldyrdy. Qalaı aıtsaq ta, qazaq topyraǵynda bertinde ǵana damyǵan músin ónerinde túrkilik saryn basym. Túrki taqyrybynyń basty temirqazyǵy – jylqy. Jylqy – kıe. Qazaq úshin qasıetti janýar. Arǵymaqtar esin alyp, kúni-túni tolǵanysqa túsip, kiltin taba almaı alasurǵanda, sana túkpirinde kóshpeli ómirden ornyǵyp qalǵan jylqynyń osqyrynǵan, kisinegen daýysy qulaǵyna kelgendeı, shyrt uıqyda jatqan jerinen shoshyp oıanǵan kúnderi de kóp bolǵan. Qarańǵy túndi túrip kelgen shabyt ús­tinde qaryndashyn qolyna ala salyp, jaly tógilgen jylqyny qushtar kó­ńilmen shımaılaı bastaıdy. Túrkiler týraly sóz tolǵaǵanda, kóshpelilerdiń jurnaǵyndaı baýyry jazylyp shaýyp kelip, shabytyn da, ózin de qamshylap ketetini sondyqtan bolsa kerek.

Sheberdiń qolyna tússe qarapaıym qolanyń ózi naǵyz óner týyndysyna aınalyp shyǵa keledi. Baqytjan Ábishev talaı taý tulǵalardy tuǵyryna qon­dyrdy. Músinshige keń kólemdegi tanymaldylyq ákelgen tuńǵysh tyr­naqaldy týyndylarynyń biri – To­qash Bokın eskertkishi. Almatydaǵy Panfılovshylar parkiniń shyǵar aýzynda pedagogıkalyq oqý ornyna qarap turǵan revolıýsıoner beınesi úshin jas daryn kezinde Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty atanǵan.

Asqaq beıneni asqan mahabbatpen somdap, tasqa til bitirip, sóıletý naǵyz músinshige laıyq qasıet. Sheberdiń qolynan shyqqan sátti shyǵarmalarynyń qataryn Dostyq dańǵyly boıyndaǵy Jambyl eskertkishi tolyqtyra túsedi.

Al Atyraý qalasyna kórik bergen sáýletti nysandardyń qatarynda azattyq úshin alysqan aldaspan batyrlar Isataı men Mahambettiń qos atqa minip qatarlasa shaýyp kele jatqan aıbyndy eskertkishiniń orny bólek. Batyrlardyń rýhyn, qahar­mandyǵyn, eli men jerin súıgen otan­shyldyǵyn bolashaq urpaqtyń boıyna darytý muratyn sátti oryndaǵan taǵy da Baqytjan Ábishev bolatyn. «Bul monýmentte músinshi myqty anımalıst rólinde kórinedi. Onyń beıneleýindegi tulparlarda shynaıy turpat bar, músinshi belgilegen maqsatqa tolyqtaı jaýap beredi. Ol halyqtyq qozǵalystyń kúshi men qýatyn, maqsatynyń tazalyǵy men bekzattyǵyn sımvolıkalyq túrde beı­neleıdi. Mahambet О́temisuly men Isataı Taımanulyna arnalǵan eskertkishtiń sheberligi men aýqymdylyǵy, birtu­tas­tyǵy, zańǵarlyǵy, onyń barlyq elementiniń tutas úılesimdiligi bul týyndyny álemdik monýmentaldy ónerdiń kórnekti eskertkishteriniń qataryna qoıady» dep baǵa beredi Á.Qasteev atyn­daǵy Memlekettik óner mýzeıi dırek­torynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary A.Jadaıbaev.

Sondaı-aq monýmentaldy músinder­diń ishinde qazaq halqynyń batyr qyzy Álııa Moldaǵulovanyń monýmenti Aq­tóbe qalasynda boı kóterdi. Sheshimi dálme-dál erekshe tabylǵan músinde qazaq áıeliniń ulttyq dúnıesinen bólek, patrıottyq batyrlyǵy shynaıy kórinis tabady. Otanǵa degen súıispenshiligi, jankeshtiligi bolmysynda dál beınelengen. Sýretker órimdeı jas qyzdyń asqaq armany men súıkimdi sulýlyǵyn, kúndelikti qıynshylyǵyn, áskerı paryzyn, qaharmandyq erligin jan tolǵandyra erkin beıneleıdi.

Almatydaǵy Ádı Sháripov, Baıan­aýyldaǵy Jasybaı batyr, Buqar jyraý, Máshhúr Júsip, Jańaqorǵandaǵy «Uly Otan soǵysynyń qurbandary», As­tana­daǵy Mustafa Kemal Atatúrik, Jaıaý Musa, Qaraǵandydaǵy Sáken Seıfýllın – B.Ábishevtiń azamattyq kóz­qarasy, tulǵaǵa degen qurmeti men sıqyrly saýsaǵynyń qudiretti jemisi. Onyń «Olımpıadashy» týyndysy Shveısarııanyń Lozanna qalasyndaǵy Olımpıadalyq komıtettiń shtab-páte­rinde, «Kúıshi» músini Ger­manııada, «Tomırısi» Máskeýde tur.

Sýretshi shyǵarmashylyǵy tek monýmentaldy músinderden ǵana turmaıdy. Shaǵyn stanok músinder, kameralyq kishi plastıkalyq týyndylary óz úıinde saqtaýly tur. Músinshiniń sheber­hanasyndaǵy shyǵarmalarymen tanysýǵa shaqyrǵan Shámshagúl apa jarynyń sońynda qalǵan murasyn kóziniń qa­rashyǵyndaı saqtap otyr. Sheberhana ishi keń, jaryq, jyly. Mańdaı terin monshaqtatyp, dymqyl topyraqtyń býymen tynystap otyryp symtemirden qalybyn ózi quryp, dánekerlep, sulbasyn keltirip, oıyp, qashap, jonyp, ústin gıps­pen qaptap, boıap, árlep, sońynan qola quıyp, ystyq peshke salyp pisirip, tolyq daıyn bolǵanǵa deıin sansyz satydan ótetin jumysqa kerek zatty da uqyptap jınaǵan-aq eken. Sheteldik zaýyttardan shyqqan aǵash jonatyn, temir ıetin, boıaıtyn, shabatyn, kesetin, tesetin, úıtetin, órnek salatyn qural men aspaptyń neshe atasy sórede samsap tur. Iesiz jetimsirep turǵan jertóledegi atshaptyrym sheberhana ishinde músinniń munshalyq mol qory bar dep oılamaǵan da ekenbiz. Músin ónerinde jańa materıaldar men tehnologııa óte kóp qoldanylǵanymen, qoladan quıý naǵyz klassıkanyń ózi bolyp qala beretinin osyndaǵy músinderdiń ózi aıtyp tur. Sheber músinderin, negizinen, qola tilimen «jazyp» shyqqan. Shámshagúl apa týra kınodaǵydaı tóbesine bir túıir tozań qondyrmaı, músinniń bárin aq jamylǵymen búrkep qoıypty, áńgimesin aıta júrip, shetinen sypyryp alyp jatyr. Jamylǵysyn alǵan saıyn jarq etetin ár músin týraly aıtary kásibı óner zertteýshisiniń alǵysóz-anyqtamasyndaı. Músinderdiń júzin tómen salyp, muńaıyp turǵany búgin ǵoı, áıtpese sheberdiń ózi bulardy el-jer aralatyp, kórmege qatystyryp, san ret birge saparlap qaıtqan kezi bolǵan. Tap osy qalpynda shaǵyndap kórme ótkizip jiberse de, sany da, sapasy da tolyǵymen talapqa saı daıar tur. Jádigerlerdiń ishinde jeńil-jelpi dúnıe joq, bári de mańyzy bar, máni zor kompozısııalar. О́nerge kelgende asqan kirpııazdyq tanytqan estet Asqar Súleımenovti tańdandyrǵan «Qulager» tórt aıaǵyn baýyryna alyp shalqalaı qulap, mertigip jatqan jerinen bar qaıratyn jıyp alyp, tap qazir kókke shanshylyp qarǵyp turatyndaı janyna jipsiz baılap, biraz aıaldatty. Janyndaǵy «Umaı» da kirpikterin qaǵyp-qaǵyp jiberip, kóne túrki jurtynyń ǵana emes, búgingi urpaǵynyń da anasy ekenin meıirimimen bildirgisi kelgendeı. Toptamanyń shyraıyn ashyp turǵan «Kúıshi» de osynda, aıaqtalmaǵan «Quman ustaǵan qyz», «Hanshaıym» da túrki arýlary sulýlyǵynyń sımvoly ispettes. Qazaqtyń dúnıetanymynda asa zor mánge ıe jelmaıa, ózge de jylqynyń túr-túri sóre ústinde «sóılep» tur. Aǵashtan, tastan, gıpsten, mármárdan jasalǵan sulý músinderden avtordyń ishki álemin, ómirge kózqarasyn, dúnıeni qalaı qabyldaǵanyn boljaǵandaı bolyp, eriksiz oıǵa shomasyń. Tórt túlik maldy músindeýge erekshe qushtar bolýynyń bir sebebi, Baqytjan aǵanyń ákesi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde uzaq jyldar qyzmet basqarǵan. Al onyń aldyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Kavalerlik dıvızııanyń bas veterınar dárigeri bolyp qyzmet etip, Pragaǵa deıin barǵan. Syrqattanyp jatqan kezinde: «Meniń balam Baqytjanym, sýretshi bolady, Sýrıkov atyndaǵy kórkemsýret ınstıtýtynda oqıdy» degen eken. Áke sózi ulynyń bolashaǵyn boljaǵandaı ras boldy.

Máseleniń týyndaıtyn jeri de osynda. Jeke úıdiń jertólesinde turǵan jádigerlerdi jasy seksenge taıaǵan Shám­shagúl apanyń ózi de qaıda ornalas­tyratynyn bilmeıdi. Bul músinderdiń endigi bolashaǵy ne bolmaq?

– Osy músinniń bári – Bákeńniń qyrýar eńbeginiń jemisi. О́zi baqılyq bolsa da, sońyna laıyq mura qaldyrdy. Ornatylǵany-ornatylmaǵany bar, aıaqtalǵany-aıaqtalmaǵany bar, búkil týyndysy osy sheberhanada saqtaýly tur. Bul týyndylar úıde turǵannan góri rýhanı aınalymǵa enip, halyqtyń sulýlyqqa ińkárligin oıatyp, kórkem talǵamynyń bıikteýine qyzmet etýge tıis dep oılaımyn. Jan-júregin aqtaryp, sanasyn, sheberligin sińirip jasaǵan shyǵarmalary qor bolyp kózden tasa, bógde adam bas suǵa bermeıtin jertólede jetimsirep turmasa eken deımin. О́nerdi baǵalaıtyn kásipker azamattar tabylyp jatsa, ásirese Bákeńniń týǵan jeri Aqtóbe oblysynyń talantty uldarynyń týyndylaryn shashaý shyǵarmaı, mýzeıden ıakı galereıadan oryn usynatyndaı múmkindigi bolsa, músinderdiń bir-birimen úılesimin buzbaı, toptama kúıinde halyqpen rýhanı baılanysqa alyp shyqsa, alǵystan basqa ne aıtamyn? – deıdi Shámshagúl Meńdııarova.

Mádenıeti damyǵan Batys elderinde bolsa, tanymal sheberdiń qolynan shyqqan, jalǵyz danamen ǵana jasalǵan mundaı bıik deńgeıdegi óner týyndylary jertólede jatpaı, tabynýshysyn taýyp, qandaı qymbat baǵaǵa bolsa da satylar edi. Qylqalamyn ara-tura qara tas qashaýǵa almastyryp, músin jasaýmen aınalysqan ataqty sýretshi Amadeo Modılıanı Anna Ahmatovaǵa esi kete ǵashyq bolyp júrgen kezinde has sulýdan góri ómirden baz keship, qulazýdy súıgen aqyn beınesindegi keıbir muń detalin «Bas» atty músinine qoldanyp, erekshe pishinde qoladan quıyp shyqqan eken. Arada júz jyl ótkennen keıin Modılıanı músininiń aýksıondaǵy quny 70,7 mln dollarǵa sharyqtap shyǵa kelgen. Máńgiliktiń ózine aınalyp, ómirsheń bolýynyń bir sebebi, Modılıanı men Ahmatovanyń álemdik óner men ádebıettegi ornyn ýaqyt asqaqtatpasa, alasarta alǵan joq, músinshi júregimen qashaǵan aqyn muńy seıilmek túgili sulý tartyp barady, sondyqtan ol búgingi ýaqyt úshin de ózekti. Músin óneriniń máni de osynda – onyń quny men baǵasyn bolashaq belgileıdi. Aýksıonǵa shyǵaryp satý múmkindigi joq elde eń bolmaǵanda, avtordyń týǵan jeri Aqtóbe oblysynyń óner oshaqtary nemese janashyr azamattary at basyndaı altynǵa aıyrbastamas rýhanı qazynany halyq ıgiligine aınaldyra alsa, áleýmettik ortanyń mádenı áleýetin kóterýge múmkindik syılaǵany bolar edi degen qarapaıym tilegimiz áıgili Modılıanı mysalyn kórip otyrǵan soń eriksiz týyndady...

ALMATY